राजर्षी, तू जे विचारलेस आहेस, ते अत्यंत गंभीर आणि गूढ आहे. त्या दिवशी मी तिथे काय केले—राग केला का क्षमा केली? जे काही घडले, पाहिले, किंवा मी जे काही बोललो, ते सर्व तुला येथे सांगतो. माझ्या मनात आहे की, ब्रह्मदेवांनी त्या वेळी केलेल्या सर्व कृती, आणि यज्ञाचा जो सर्वोच्च नियम आहे, त्याचे तपशीलवार वर्णन तुला ऐकायचे आहे. विधीची सुरुवात कशी झाली, होतृ ऋत्विज कोण होता, त्याचा भाग कसा वाटण्यात आला, प्रथम आहुती कोणासाठी दिली गेली—हे सर्व तुला समजून घ्यायचे आहे. पुण्यश्लोक विष्णूने कोणत्या प्रकारे, कोणाच्या सहाय्याने, कसे मदत केली, देवांनी कोणती कृती केली—हे देखील तुला जाणून घ्यायचे आहे. देवलोक सोडून तो पृथ्वीवर कसा आला? गृह्याग्नी, अन्वाहार्य आणि दक्षिणाग्नी—हे सर्व कसे स्थापले गेले? आहवनीय अग्नी, वेदी, स्रुवा, पवित्र जलपात्र, समिधा, आणि आवभृथस्नान—हे सर्व कसे पार पडले? त्याने तीन अग्नी कसे स्थापले, जे यज्ञाहुती वाहणारे ठरले; देवांना यज्ञभागी कसे केले, आणि पितरांना श्राद्धभाग कसा दिला? भागसंपादनासाठी, यज्ञसंहितेने कोणते यज्ञ व यज्ञकर्मे केली गेली? यज्ञस्तंभ, समिधा, कुश, सोमरस, पवित्र करणारे पदार्थ, आणि वेदीभोवती लावलेली लाकडी काठी—हे सर्व कसे वापरले गेले? यज्ञसामग्री ब्रह्मदेवांनी कशी निर्माण केली? पूर्वी कोण त्यांच्या कृतीने तेजस्वी झाले? क्षण, निमिष, काळाची मापे, मुहूर्त, तिथी, महिने, दिवस, वर्ष—हे सर्व कसे उत्पन्न झाले? ऋतू, कालमिलन, प्राचीन त्रैविध्य, आयुष्य, क्षेत्र, क्षय, चिन्हे, रूपसौंदर्य—हे कसे अस्तित्वात आले? तीन वर्ण, तीन लोक, त्रैविद्य, तीन अग्नी, त्रैकाल, त्रिकर्म, त्रिवर्ग, त्रिगुण—हे सर्व कसे निर्माण झाले? विश्वांची निर्मिती, श्रेष्ठ सर्जक आणि अल्पबुद्धीचे सर्जक; धर्ममार्ग आणि अधर्ममार्ग—हे सर्व कसे ठरले? चातुर्वर्ण्याचा उद्गम, त्याचा रक्षणकर्ता; चतुर्विद्या जाणणारा, चार आश्रमात वास करणारा—या सर्वांचे मूळ काय? जो परमज्योती आहे, परमतप म्हणवला जातो, परमपरात्पर आणि परमात्मा आहे, सर्व लोकांचा सेतु, पवित्र कर्म करणाऱ्यांत पवित्र, वेदज्ञांना जाणण्यासारखा, स्वामी—तो कोण? जो असतोही आणि नसतोही, तेजस्वींमध्ये तेज, मनुष्यांमध्ये मन, तपस्वींमध्ये तप; संयमात संयम, तेजस्वींमध्ये तेज—या सर्वांची निर्मिती ब्रह्मदेवांनी केली, जे जगत्पिते आहेत. त्यांनी यज्ञफलाची इच्छा कशी केली, त्यांचे मन यज्ञाकडे कसे वळले? हेच माझे मोठे शंका आहे, हे ब्राह्मण. हे ब्रह्मस्वरूप अद्भुत आहे, देव आणि दैत्यही त्याचा उल्लेख करतात; तो कर्माचाही अद्भुत चमत्कार आहे. पुलस्त्य ऋषी म्हणाले: तू फार मोठा आणि गंभीर प्रश्न विचारला आहेस, जो ब्रह्माशी संबंधित आहे. मी माझ्या क्षमतेनुसार तुला हे दिव्य चरित्र सांगतो, ऐक. ज्याचा तू विचार करतोस, त्याला हजारो तोंडे, हजारो डोळे, हजारो पाय, हजारो कान आणि हजारो हात आहेत—तो अविनाशी आहे. त्याला हजारो जिह्वा, हजारो शक्ती, हजारो अधिपतीपद, हजारो दाता, हजारो मूळ, हजारो भुजा—असा तो अविनाशी आहे. तोच यज्ञ, आहुती, होम, घृतपात्र वाहणारा ऋत्विज, पात्र, पवित्र करणारे, वेदी, दीक्षा, पक्के नैवेद्य, समिधा—हे सर्व तोच आहे. तोच स्रुवा, सोम, आवभृथस्नान, पवित्र पाणी, दक्षिणा, संपत्ती, अध्वर्यु, सामगायक, ब्राह्मण, सहाय्यक, सभा, यज्ञमंडप—हे सर्व त्याच्याच स्वरूपात आहे. तोच यज्ञस्तंभ, समिधा, कुश, चमचा, स्रुवा, मूसळ, पूर्ववेदी, यज्ञभूमी, ऋत्विज, बांधणीचे सर्व साहित्य—हे सर्व तोच आहे. तोच लहान-मोठ्या प्रमाणांच्या वस्तू, निश्चित प्रमाण, प्रायश्चित्तकर्मे, यज्ञाश्व, वेदी, कुश—हे सर्व त्याच्याच रूपात आहेत. तोच मंत्र, यज्ञ, आहुती, अग्नीभाग, अस्तित्वाचे मूळ, प्रथम ग्रहण करणारा, यज्ञाचा भोक्ता, शुभ ज्वालांचा स्वामी, शस्त्रधारी—तोच आहे. वेदज्ञ ब्राह्मण सांगतात की, हा सनातन प्रभूच यज्ञ आहे; हेच पवित्र आणि दिव्य चरित्र आहे, हे महराजा, जे तू विचारलेस. यासाठीच, ब्रह्मदेवांनी पृथ्वीवर यज्ञ केला—देव, मानव आणि सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी. मग ब्रह्मा, कपिल, परमेश्वर, देव, सप्तर्षि आणि त्र्यंबक—या सर्वांनी, सनत्कुमार, महात्मा मनु, प्रजापती, प्राचीन देव—सर्वांनी मिळून, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होऊन, यज्ञ केला. पूर्वी, कमळाच्या गर्भात, जिथे ब्रह्मा निद्रिस्त होते, तिथेच देव आणि ऋषी प्रकट झाले. या प्रकट स्वरूपाला, पौष्करक म्हणतात, जेथे वेद आणि स्मृती अचलपणे स्थापन आहेत. वराह—वेदाचा मुख, ब्रह्मातून प्रकट झाला; देवश्रेष्ठ वराहरूप घेऊन त्याने ब्रह्मदेवांना सहाय्य केले. त्याने पुष्करातील कोकामुख तीर्थ विस्तृत केले; वेद हे पाय, यज्ञस्तंभ हे दात, विधी हे हात, वेदी हे मुख—अशा रूपात तो प्रकट झाला. त्याची जीभ अग्नी, केस कुश, डोके ब्रह्म, तपस्वी, डोळे दिवस-रात्र, दिव्य, वेद हेच त्याचे अंग, आणि वेदशब्दांनी सुशोभित—असे त्याचे स्वरूप होते. त्याचा नाक तुप, चोच स्रुवा, आवाज सामगायन, महान, सत्य आणि धर्माने परिपूर्ण, यशस्वी, पराक्रमी आणि पूज्य—असा तो होता. त्याचे नख प्रायश्चित्त, गुडघे पशु, शरीर यज्ञस्वरूप, अंतःकरण उद्गाता ऋत्विज, चिन्ह अग्निहोत्र, तोच फल, बीज आणि महान औषधी—अशा प्रकारे त्याचे रूप होते. त्याचा अंतःकरण वायू, मंत्र स्थिर, नितंब जल, रक्त सोमरस, खांदे वेद, सुवास आहुती, आणि तो देव व पितरांना सर्वात जास्त यज्ञभाग देणारा—असा तो वराह प्रकट झाला. हे सर्व, राजर्षी, ब्रह्मदेवांनी निर्माण केले, जे जगांचे पिता आहेत.