राजा, आता मी तुला त्या पवित्र यज्ञाची कथा सविस्तर सांगतो, ज्याचा संबंध ब्रह्मदेवाशी आहे. शतरूपा नावाच्या एका पुण्यवती स्त्रीने, जी येथे सावत्री म्हणून ओळखली जाते, हा यज्ञ केला होता. ही सावत्री ब्रह्मदेवाची पत्नी आणि ऋषींची माता म्हणून प्रसिद्ध आहे. तिने पुलस्त्यापासून सुरू होणाऱ्या सप्तर्षींचा आणि दक्षापासून सुरू होणाऱ्या प्रजापतींचा जन्म दिला. सावत्रीने स्वयंभुव मनूपासून सुरू होणाऱ्या मनूंचाही जन्म दिला. ब्रह्मदेवाने तिला आपल्या धर्मपत्नीचे स्थान दिले आणि ती आपल्या संततीची माता म्हणून अत्यंत प्रिय होती. पण ब्रह्मदेवाने आपल्या या सद्गुणी, निष्ठावान आणि मनोहर हास्य असलेल्या पत्नीला सोडून दुसऱ्या पत्नीच्या शोधात का निघाले? तिचे नाव काय, तिच्या गुणांचा स्वरूप कसा, ती कोणाच्या कन्या होती—हे सर्व मला जाणून घ्यायचे आहे. ती देवी ब्रह्मदेवाला कुठे आणि कशा प्रकारे दिसली, आणि तिला त्यांच्यापर्यंत कोण घेऊन आला? ती देवी दिसायला कशी होती, तिच्या रूपात असा मोह होता की, देवांचा देव ब्रह्मा तिला पाहून कामातूर झाले. तिच्या वर्ण आणि सौंदर्यात सावत्रीपेक्षाही ती उज्ज्वल होती आणि तिने सर्व विश्वांचा स्वामी असलेल्या ब्रह्मदेवाला मोहात पाडले. ब्रह्मदेवाने त्या स्त्रीला, जी सर्व लोकांचे सौंदर्य होती, कशा प्रकारे प्राप्त केले, आणि त्यानंतर यज्ञ कसा सुरू झाला—हे सर्व तू मला सांग. त्या वेळी ब्रह्मदेवाजवळ ती स्त्री दिसल्यावर सावत्रीने काय केले? आणि ब्रह्मदेवाने सावत्रीशी कोणते वर्तन केले? त्या वेळी सावत्रीने ब्रह्मदेवाला काय बोलले, किंवा काहीही न बोलता तिच्या मनात काय आले—हे सर्व मला ऐकायचे आहे. त्या प्रसंगी तुझ्या मनात राग उत्पन्न झाला की क्षमा? तिथे जे काही घडले, जे काही पाहिले, जे काही बोलले, ते सर्व मला येथे सांग. मला ब्रह्मदेवाच्या सर्व कृती ऐकायच्या आहेत, आणि त्या यज्ञाची परम विधीही पूर्णपणे जाणून घ्यायची आहे. त्या यज्ञातील विधींचा क्रम, त्याची सुरुवात, होत्र ऋत्विज कोण होता, त्याचा भाग कसा ठरवला गेला, आणि प्रथम आहुती कोणी घेतली—हे सर्व मला समजावून सांग. त्या वेळी भगवंत विष्णूने कशा प्रकारे, कोणाच्या साहाय्याने, कोणत्या रीतीने मदत केली, आणि अमरांनी काय कृती केल्या—हेही सांग. ब्रह्मदेवांनी देवलोक सोडून मृत्युलोकात कसे आगमन केले? गृह्याग्नी, अन्वाहार्य, दक्षिणाग्नी—हे सर्व अग्नी कसे स्थापित केले? आहवनीय अग्नी, वेदी, समिधा, पवित्र जलपात्र, आहुतीसाठी चमचा, आणि आवभृथ संस्कार—हे सर्व कसे केले? त्यांनी तीन अग्नी कसे निर्माण केले, जे यथार्थपणे आहुतीचे वहन करणारे आहेत; देवांना यज्ञभाग कसा दिला, पितरांना श्राद्ध कसे अर्पण केले? यज्ञभागासाठी, यज्ञविधीने, कोणते यज्ञ आणि यज्ञकर्म केले गेले? यज्ञस्तंभ, समिधा, कुशा, सोमरस, पवित्र करणारे, वेदीभोवतीचे कुशाचे कांड—हे सर्व कसे केले? यज्ञसामग्री कशी तयार केली, ब्रह्मदेवांनी हे सर्व कसे केले, आणि प्राचीन काळी कोणी या ब्रह्मदेवाच्या कृतीने तेजस्वी झाले? क्षण, निमिष, काळाची मोजणी, मुहूर्त, तिथी, महिने, दिवस, वर्ष—हे सर्व कसे निर्माण झाले? ऋतू, कालाचे संयोग, प्राचीन त्रैगुण्य, आयुष्य, क्षेत्र, ह्रास, चिन्हे, रूपाची शोभा—हे सर्व कसे आले? तीन वर्ग, तीन लोक, त्रैविद्य, तीन अग्नी; त्रिकाल, त्रिविध कर्म, तीन वर्ग, तीन गुण—हे सर्व कसे निर्माण झाले? सृष्टीचे विविध लोक, श्रेष्ठ सर्जक आणि अल्पबुद्धीचे सर्जक; धर्ममार्ग आणि अधर्ममार्ग—हे सर्व कसे ठरले? चातुर्वर्ण्याची उत्पत्ती, त्याचे रक्षण, चार वेदांचा जाणणारा, चार आश्रमात स्थित असणारा—हे सर्व ब्रह्मदेवाने कसे घडवले? तोच परमप्रकाश, तोच परम तप; जो परमात परम आहे, जो परमात्मा आहे—असा ब्रह्मदेव. तो सर्व लोकांचा सेतु, पवित्र कर्म करणाऱ्यांमध्ये पवित्र, वेदज्ञांना जाणण्यासारखा, सर्वश्रेष्ठांचा स्वामी, तोच आहे. तोच सत्त्व असणाऱ्यांमध्ये नसणारा, तेजस्वींपैकी अग्निरूप, मनुष्यांमध्ये मन, तपस्वींमध्ये तप—तोच आहे. संयम करणाऱ्यांमध्ये संयम, तेजस्वींमध्ये तेज—हे सर्व ब्रह्मदेव, जगाचा पिता, याने निर्माण केले. त्याला यज्ञाचे फळ कसे मिळावे, आणि त्याचे मन यज्ञाकडे कसे वळले—हे माझे मोठे शंका आहे, हे ब्राह्मण. ब्रह्मदेव सर्वात अद्भुत आहेत, देव आणि दानवही त्याचे वर्णन करतात; त्यांच्या कृती अद्भुत असूनही, येथे सत्यरूपाने सांगितली जातात. पुलस्त्य ऋषी म्हणाले, "तू फार मोठा आणि गंभीर प्रश्न विचारलास, जो ब्रह्मस्वरूप आहे. मी माझ्या कुवतीनुसार ते सांगतो—हे अद्भुत आख्यान ऐक. ज्याच्याबद्दल तू विचारतोस, त्याला हजार तोंडे, हजार डोळे, हजार पाय, हजार कान, हजार हात आहेत—तो अविनाशी आहे. त्याला हजार जिह्वा, हजार शक्ती, तो हजारांचा स्वामी, हजारांचा दाता, हजारांचा आद्य, आणि हजार बाहू असलेला अविनाशी आहे. तोच आहुती, तोच होम, तोच यज्ञ, तोच स्रुचि घेणारा पुजारी, तोच पात्रे, पवित्र करणारे, वेदी, दीक्षा, पक्ती, आहुती चमचा—सर्व आहे. तोच चमचा, सोम, आवभृथ, पवित्र जलपात्र, दक्षिणा, संपत्ती, अध्वर्यु, सामगायक, विद्वान ब्राह्मण, सहाय्यक, सभा, यज्ञशाळा—हे सर्व तोच आहे. तोच यज्ञस्तंभ, समिधा, कुशा, चमचा, स्रुचि, मुसळ, पूर्व वेस, यज्ञभूमी, ऋत्विज, आणि बांधण्यासाठी लागणारे सर्व—तोच आहे. तोच लहान आणि मोठ्या प्रमाणांचे माप, निश्चित प्रमाण, प्रायश्चित्त कर्म, घोडे, वेदीचे ढीग, पवित्र कुशा—सर्व काही तोच आहे. तोच मंत्र, यज्ञ, आहुती, अग्नीचा भाग, अस्तित्वाचा मूळ, प्रथम स्वीकारणारा, आहुतीचा भोगकर्ता, शुभ ज्वाला असलेला, शस्त्रधारी—तोच आहे. वेदज्ञ ब्राह्मण सांगतात की, हा सनातन परमेश्वरच यज्ञ आहे; हेच ते पवित्र आणि दिव्य आख्यान, हे महराजा, जे तू विचारलेस. या हेतूनेच, भगवंत ब्रह्मदेवाने पृथ्वीवर यज्ञ केला—देव, मानव आणि सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी, आणि विश्वाच्या समृद्धीसाठी.