राजा, मी वाराणसी या पवित्र नगरीला पाहिलं आहे—ती विश्वनाथाने स्थापलेली आहे, जिथे तारक मंत्र, ब्रह्म स्वरूप असलेला, दिला जातो. तेथे कोणतीही जीव—कीटक, पतंग, मधमाशी, गायी किंवा अगदी देवही—मरण पावले की, आपल्या कर्मातून मिळालेल्या सुखांचा त्याग करून, सर्व दुःखांपासून मुक्त होतात आणि कैलास गमन करतात. त्या ठिकाणी मणिकर्णिका हे तीर्थ आहे, जिथे नदी उत्तरवाहिनी आहे; ती अगदी पापी जीवांचेही जन्म-मरणाचे बंधन तोडते. कपर्दी (शिव) भक्त, जे सर्पांच्या अलंकारांनी सजलेले, हत्तीच्या कातडीचे वस्त्र परिधान केलेले आहेत, तेथे दुःखमुक्त होऊन निवास करतात. फक्त कालभैरव यमाच्या आज्ञेची पूर्तता करतो; यम स्वतः, मनुष्यांच्या व्यवहारात लक्ष घालत नाही. अशी ही काशी मी पाहिली आहे, विश्वेश्वराने चिन्हांकित केलेली; मी अनेक तीर्थस्थळे पाहिली आहेत, राजन. पण नील पर्वतावर मी जे अद्भुत, सर्वोच्च दृश्य पाहिलं—ते परमपुरुषाच्या उपस्थितीमुळे—ते इतर कुठेच डोळ्यांना दिसत नाही. राजा, एक ब्राह्मण म्हणून मी सांगतो—नील पर्वतावर घडलेली घटना ऐक. त्या पर्वतावर श्रद्धावान लोकांना शाश्वत ब्रह्म मिळते. मी तेथे फिरताना नील पर्वतावर गेलो, जिथे गंगा आणि समुद्राच्या पाण्याने त्याचा परिसर वारंवार धुतला जातो. तिथे मी पर्वताच्या शिखरावर भिल्लांना पाहिलं—ते धनुष्यधारी, चार हात असलेले, आणि त्यांच्या श्रमाची विश्रांती मूळ, फळ, खाद्य पदार्थांनी घेतलेली. माझ्या मनात मोठा शंका निर्माण झाली—हे धनुष्यधारी, चार हात असलेले पुरुष खरेच मानव आहेत का? वैकुंठवासींचा स्वरूप, आत्मसंयमींमध्ये दिसतो; पण हे स्वरूप ब्रह्मा आणि इतर देवांनाही सहज मिळत नाही—हे भिल्लांना कसे मिळाले? त्यांच्या हातात शंख, चक्र, गदा, धनुष्य, कमळ चमकत होते; त्यांच्या शरीरावर वनफुलांच्या माळा होत्या; ते विष्णूभक्तांसारखे भासत होते. शंका मनात घेऊन मी त्यांना विचारलं—तुम्ही कोण? हे चार हातांचे रूप कसे मिळाले? ते हसून म्हणाले—'हा ब्राह्मण पिंडदानाच्या अद्भुत महिम्याची माहिती नाही.' मी विचारलं—'पिंड काय आहे? कोणाला दिलं जातं? हे धर्मशील चार हातांचे, सांगा.' ते महान आत्म्यांनी मला सर्व गोष्टी सांगितल्या—त्यांच्या चार हातांच्या रूपाची उत्पत्तीही. त्यांनी सांगितलं—'ब्राह्मण, आमची कथा ऐक. आमच्यातील एक बालक, पृथुका, नेहमी जांभूळ खात असे आणि खेळत फिरत असे. एक दिवस, खेळताना तो आनंददायक पर्वतशिखरावर गेला, जिथे त्याच्या आजूबाजूला इतर मुलं होती. तेथे त्याला एक अद्भुत देवालय दिसलं—गरुड पर्वताच्या रत्नांनी जडलेलं, सुवर्णभित्ती असलेलं. त्याचा तेज काळोखाला पाण्याप्रमाणे भेदून जात होता; हे पाहून तो आश्चर्यचकित झाला—'हे काय? कोणाचे घर असेल?' 'मला जाऊन पाहू द्या—हे महान निवासस्थान काय आहे?' असा विचार करून तो त्या घरात प्रवेश केला, शुभ भाग्याने. तेथे त्याने देवांचा अधिपती पाहिला—देव-दानवांनी पूजित, मुकुट, हार, कडे, छातीवर अलंकार, आणि इतर दागिने घातलेला. त्याच्या कानात सुंदर, स्वच्छ कुंडले होती; त्याच्या कमळपादांवर सुगंधी तुलसीचे पान होते, आणि त्यावर मधुर सुगंधाने मद्यपी झालेले मधमाशा. त्याच्यासोबत शंख, चक्र, गदा, धनुष्य, कमळ आणि इतर चिन्हे असलेली रूपे होती; त्याचे तेजस्वी पाय नारद वगैरे भक्तांनी भक्तीने पूजले. काही गात होते, काही नाचत होते, काही परम आश्चर्याने हसत होते—सर्व लोकांनी पूजित असलेल्या महान राजाला आनंद देत होते. हरि दिसल्यावर माझं मन तिथे भारावून गेलं; देवांनी धूप वगैरे अर्पण करून, मोठ्या आवाजाने आणि भक्तीने पूजा केली. श्रीच्या प्रियासाठी त्यांनी नैवेद्य तयार केला, आणि नंतर दीपार्चना केली; नंतर, राजन, त्यांनी त्याच्या कृपेने, आपापल्या घराकडे परतले. भाग्याने, ब्रह्मादिक देवांनी दिलेला मधुर नैवेद्य मिळाला—जो देव आणि मानवांना दुर्मिळ होता. तो खाल्ल्यावर, आणि त्या तेजस्वी रूपाचे दर्शन घेतल्यावर, पृथुका चार हातांचा, सुंदर अलंकारांनी सजलेला झाला. घरी परतल्यावर, आम्ही त्या मुलाकडे पुन्हा पुन्हा पाहिलं—तो चार हातांचा झाला होता, आणि त्याच्या हातात शंख, चक्र वगैरे चिन्हं होती. आम्ही त्याला विचारलं—हे अद्भुत काय घडलं? तेव्हा मुलाने आम्हाला सांगितलं—'पूर्वी मी पर्वतशिखरावर गेलो, देवांचा अधिपती पाहिला; तिथे मला मधुर नैवेद्य मिळाला. तो खाल्ल्यामुळे, मी चार हातांचा झालो आहे.' त्याच्या शब्दांनी आम्हीही आश्चर्यचकित झालो; आम्हीही त्या दुर्मिळ देवाचे दर्शन घेतलं. तिथे आम्ही अन्न वगैरे नैवेद्य खाल्लं, सर्वश्रेष्ठ स्वादाने भरलेलं; आम्हीही देवाच्या कृपेने पुन्हा चार हातांचे झालो. तूही जा, आणि त्या देवाचे दर्शन घे, हे श्रेष्ठ. तिथे मधुर नैवेद्य खा, ब्राह्मण, आणि चार हातांचा हो; तू जे अद्भुत विचारलं, हे सर्व सांगितलं आहे. ब्राह्मण म्हणतो—भिल्लांच्या त्या अद्भुत गोष्टी ऐकून, मी अत्यंत आश्चर्यचकित झालो आणि आनंदित झालो. गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर स्नान करून, शरीर शुद्ध झालं; मग मी रत्न आणि माणकांनी सजलेला शिखर चढलो. तिथे, राजन, मी देवाला पाहिलं—देव आणि इतरांनी पूजित; नमस्कार करून, मी पवित्र नैवेद्य घेतलं आणि पूर्णत्व मिळवलं.