सर्व सृष्टीच्या प्रारंभात, परमेश्वराच्या विराट स्वरूपातून विविध घटक आणि जीव निर्माण झाले. त्याच्या मुख, भुज, उरु आणि पायांपासून अनुक्रमे चार वर्ण उत्पन्न झाले; त्याच्या पायांपासून पृथ्वी निर्माण झाली आणि त्याच्या शिरापासून आकाशाचा जन्म झाला. त्याच्या मनातून चंद्र प्रकट झाला, डोळ्यांतून सूर्य, मुखातून अग्नी आणि इंद्र, तर श्वासातून सदैव गतिमान वायू उत्पन्न झाला. नाभीपासून ब्रह्मा आणि आकाश निर्माण झाले; हे सर्व जग—चल आणि अचल—हेचं शाश्वत विष्णूपासून उत्पन्न झाले. म्हणूनच, सर्वाचा समावेश असणारा विष्णु ‘नारायण’ म्हणून ओळखला जातो; या प्रकारे संपूर्ण विश्वाची निर्मिती करून, हरी पुन्हा ते स्वतःमध्ये संकलित करतो. जसा कोळी आपल्या जाळ्याला खेचतो, तसा हरी ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, यम आणि वरुण यांना देखील स्वतःकडे घेतो. सर्वांना आवरून आणि परत घेतल्यामुळे त्याला ‘हरी’ म्हणतात; जेव्हा विश्व महान समुद्रात विलीन होते, आणि माया पृष्ठभागावर राहते, तेव्हा परम पुरुषच शिल्लक राहतो. संपूर्ण जग आपल्या गर्भात ठेवून, तो शाश्वत परमात्मा तिथे विसावतो; त्या वेळी फक्त विष्णु, नारायण, अच्युत, येथे अस्तित्वात होता. ब्रह्मा, रुद्र, देवता, ऋषी, स्वर्ग, पृथ्वी, सोम किंवा सूर्य कुणीच नव्हते. तारे, लोक, किंवा महान आवरण असलेला ब्रह्मांड अंडा देखील नव्हता; कारण संपूर्ण विश्व हरीने आच्छादित केले होते, हे शुभेच्छू. पुन्हा, सृष्टीच्या वेळी सर्व काही त्याने निर्माण केले; म्हणूनच त्याला नारायण म्हणतात. त्याची सेवा मंत्राच्या चौथ्या विभक्तीत सांगितली आहे, हे पार्वती. हे संपूर्ण जग, ब्रह्मापासून सुरुवात करून, त्याचा सेवक आहे; हे अर्थ जाणून, मग मंत्राचा उपयोग करावा. पण मंत्राचा अर्थ न समजल्यास, यश, सुख, भक्ती किंवा मोक्ष प्राप्त होत नाही, हे सुंदर मुखवाली. अशा प्रकारे, पन्नास हजार श्लोकांचा ‘मंत्रार्थोपदेश’ नावाचा दोनशे सव्वीसवा अध्याय, उमा आणि महेश्वर यांच्यातील संवादात, पद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडात संपतो. पार्वतीने विचारले: हे सर्व मंत्रातील शब्दांचे महत्त्व, प्रभूचे खरे स्वरूप, त्याच्या शक्ती आणि गुण विस्ताराने सांग. तसेच, हे सर्व देवांचा स्वामी, विष्णूचे सर्वोच्च धाम, हरीच्या स्वरूपांचे विभाग आणि सर्व काही सत्य सांग. ईश्वर म्हणाले: हे देवी, ऐक, मी परमात्म्याचे खरे स्वरूप, त्याच्या शक्ती आणि गुणांचा संग्रह, तसेच हरीच्या अवस्थांचे वर्णन करतो. तो परम पुरुष, विष्णु आणि नारायण म्हणून ओळखला जातो, तो जगांचा स्वामी, शाश्वत परमात्मा आहे. त्याचे हात आणि पाय सर्वत्र आहेत, डोळे सर्वत्र आहेत; प्रभु सर्व लोकांत व्यापलेला आहे, आणि त्याच्यात सर्वश्रेष्ठ धाम आहेत. सर्वांना धारणा करत असतानाही, तो ज्ञानींच्या मनापलीकडे आहे; म्हणून श्रीचा स्वामी, परम पुरुष, अनेक स्वरूपात प्रकट होतो, आणि देवीसह आनंदासाठी दिव्य आणि शुभ रूप धारण करतो. हरी, अग्नीप्रमाणे विशाल शरीर आणि तेजस्वी स्वरूप घेऊन, तरुणपणात श्रीसह रमतो; स्वतःच्या तेजाने चंद्राच्या अमृत किरणांसारखा चमकतो. ही विश्वाची माता, श्रीचा पुत्र, सदैव तरुण आहे, दहा कोटी कामदेवांच्या सौंदर्याने युक्त; तो सर्वोच्च धामात स्थित आहे. आनंदासाठी, सर्वोच्च आकाश आणि संपूर्ण जग त्याच्या लीलासाठी अस्तित्वात आहे; आनंद आणि खेळातून विष्णूची द्वैती प्रकट होते. तो सदैव आनंदात रमतो; जेव्हा तो आपली लीला आवरतो, तेव्हा आनंद आणि खेळ त्याच्या शक्तीने टिकून राहतात. त्याचे तीन चौथाई स्वरूप सर्वोच्च धामात व्यापलेले आहे, तर एक चौथाई येथे प्रकट झाले; तीन चौथाई शाश्वत आहेत, पण एक चौथाई प्रभूचे क्षणिक क्षेत्र आहे. त्याचे शाश्वत, शुभ स्वरूप सर्वोच्च धामात आहे—अपरिवर्तनीय, सदैव टिकणारे, दिव्य, आणि सदैव तरुण. तो विश्वमातेच्या, श्री आणि भूमीसह, सदैव आनंदात रमतो; ही श्री, जगाची माता, विष्णूपासून कधीच विभक्त होत नाही. जसा विष्णु सर्वत्र व्यापलेला आहे, तशी लक्ष्मीही, हे शुभमुखी; विष्णूची पत्नी, सदैव शुभ, सर्व लोकांची स्वामिनी आहे. हात-पाय सर्वत्र, डोळे, डोके, चेहरे सर्व दिशांना असणारी नारायणी, जगाची माता, संपूर्ण विश्वाचा आधार आहे. जगातील सर्व चल-अचल तिच्या दृष्टिप्रभावावर अवलंबून आहे; जगाची निर्मिती आणि विलय तिच्या डोळ्यांच्या उघडण्याने आणि मिटण्याने होते. ती महालक्ष्मी, सर्वांची मूळ, त्रैगुण्ययुक्त, सर्वोच्च माता; प्रकट आणि अप्रकट, ती सर्वत्र व्यापून राहते. संपूर्ण विश्व शून्य दिसत असताना, सर्वोच्च माताने ते शून्य स्वतःच्या तेजाने भरले. ती लक्ष्मी, पृथ्वी आणि नीलादेवी म्हणून ओळखली जाते; जगाचा आधार म्हणून ती पृथ्वीचे रूप धारण करते. पाणी आणि इतर तत्त्वांचे रूप घेऊन, ती नील स्वरूपात प्रकट होते; लक्ष्मीचे रूप धारण करून ती संपत्तीचे मूर्त स्वरूप आहे. या देवीने आपल्या स्वरूपात श्रीचे जगात प्रकट केले, हे सुंदर मुखवाली; सर्व ज्ञानाच्या रूप लक्ष्मीचेच अंश आहेत. सर्व सौंदर्य तिचे स्वरूप मानले जाते; रूप, स्वभाव, आचार आणि स्त्रियांमध्ये शुभता—हे सर्व, हे पर्वतकन्या, तिचे स्वरूप आहे, सर्व स्त्रियांमध्ये अग्रस्थानावर आहे. तिच्या कटाक्षाने, तिच्या कठोर दृष्टिने, ब्रह्मा, शिव, इंद्र, चंद्र, सूर्य, कुबेर आणि अग्नी यांना विपुल राजसत्ता प्राप्त होते. लक्ष्मी, श्री, कमला, विद्या, माता, विष्णूची प्रिय, सती; कमळात वसणारी, कमळ धारण करणारी, कमळदृष्टी, जगाचे सौंदर्य. जीवांची स्वामिनी, शाश्वत, धीर, सर्वव्यापी, शुभ; विष्णूची पत्नी, महादेवी, क्षीरसागराची कन्या, रमा. अनंत, जगाची माता, पृथ्वी, श्यामवर्णी, सर्व सुखांची दात्री; रुक्मिणी आणि सीता, सर्व वेदांची मूर्ती, शुभ. सती, सरस्वती, गौरी, शांती, स्वाहा, स्वधा, रती; नारायणी, उत्तम आकाराची, विष्णूपासून कधीच विभक्त नाही. अशा प्रकारे, श्री, लक्ष्मी, महालक्ष्मी, भूमी, नीलादेवी—या सर्व स्वरूपात परमेश्वर आणि देवीचे दिव्य, शाश्वत, सर्वव्यापी स्वरूप प्रकट होते.