व्रजभूमीत सुंदर किरणांनी झळकणाऱ्या कुंडलांनी कान सजलेली, रत्नमाळांनी गळा शोभलेला आणि रत्नफुलांनी वेणी सजलेली काही कन्या दिसत होत्या. या कन्या कोण होत्या, तर एकेकाळी ब्रह्मर्षि कुशध्वज यांचे दोन पुत्र—शुचिश्रवा आणि सुवर्ण—हे महान वेदज्ञ ऋषी होते. त्यांनी कठोर तपश्चर्या केली; पाय उंचावून, ‘ह्रीं हंस’ या त्रिसंख्या मंत्राचा जप करत, ते परिश्रमपूर्वक साधना करत होते. गोकुलमध्ये त्यांनी कृष्णाच्या दहा वर्षांच्या कामदेवसमान सुंदर बालरूपाचे ध्यान केले. व्रजमंडळातील स्त्रियांचे लाल ओठ, त्यांचे मन सतत मोहून टाकत; या मोहात अखेरीस त्यांनी देहत्याग केला आणि व्रजमध्ये जन्म घेतला. त्या दोघी गोप सुवीराच्या सुंदर कन्या झाल्या—ज्यांच्या हाती शुभ पोपट आणि तेजस्वी राविणी शोभत होती. जटिला, जंघपूत, घृताशी आणि कर्बुर—हे चार पुण्यवान, द्विजन्मी, निष्काम ऋषी होते. त्यांनी एकचित्ताने गोपिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या प्रभूच्या चरणी समर्पण केले आणि जलमग्न होऊन मंत्रजप केला. ते प्रत्येक वनात गोपिकांसोबत ध्यान करीत, प्रेमाचा आरंभ असणारा, अविनाशी, त्रिरामा-संयुक्त मंत्र जपत. ते नृत्य, गान याने सन्मानित होत, मोहक आणि सुंदर, संपूर्ण देह चंदनाने माखलेला, जास्वंद फुलांनी अलंकृत, जुईच्या हारांनी वेशभूषित, निळ्या-पिवळ्या वस्त्रांनी सजलेले, युगाच्या शेवटी गोकुलात शुभचिन्हांसह जन्मले. त्या मोहक कन्या, आज तुमच्यासमोर नतमस्तक होऊन बसल्या आहेत, ज्यांच्या हातातील कंकण त्यांच्या पुण्यामुळे प्राप्त झाले आहेत. विविध रत्न, दैवी मोती व अलंकारांनी त्या शोभून गेल्या आहेत. एक ऋषी होते—दीर्घतपा, जे पूर्वजन्मी व्यास होते. त्यांचा पुत्र—शुक—लहानपणापासूनच ज्ञानी, प्रसिद्ध आणि सदैव परमतत्त्वाचा स्मरण करणारा. शुक यांनी वडील-मातेला सोडून वनात जाऊन कृष्णाचे ध्यान केले. दिवसरात्र त्यांनी मानसिक पूजेद्वारे विष्णूची सेवा केली. अन्नत्याग करून, रमायुक्त अठरा अक्षरी मंत्राचा जप करत, त्यांनी ग्वालरुपी विष्णूची उपासना केली. सोन्याच्या वृक्षाखाली, सोन्याच्या मंडपात, सोन्याच्या सिंहासनावर बसलेल्या हरिचे त्यांनी एकाग्रतेने ध्यान केले. सोन्याच्या हातात सोन्याची बासरी, उजव्या हातात सोन्याचे कमळ फिरवीत, प्रियकरिणीने अलंकृत त्या सोन्याच्या देहात, कृष्ण हास्याने आपल्या आश्रमाकडे पाहत होता. शुकाच्या डोळ्यात आनंदाश्रू, शरीरावर रोमांच, आणि मुखातून “प्रभो, कृपा करा!” अशा आर्त हाकांनी ते भूमीवर लोटांगण घालून कंपायमान झाले. त्यांना असे भक्तिभावाने पृथ्वीवर पडलेले पाहून, प्रभुने प्रेमाने त्यांचे हात धरले, आणि आनंदाने भरलेल्या नजरेने त्यांना स्पर्श केला. हरिने शुकाला, जो भगवंतास प्रिय रूप धारण करून आला होता, असे म्हटले, “तू मला अत्यंत प्रिय आहेस; नेहमी माझ्या सान्निध्यात रहा. माझ्या स्वरूपाचे ध्यान करून तू प्रेममंदिराला पोहोचला आहेस. आणि तुला दोन श्रेष्ठ, समवयस्क गोपिकांचे सान्निध्य लाभले आहे.” त्या दोघी, एकाच व्रताने, एकाच भक्तीने, एकाच नक्षत्राने ओळखल्या जाणाऱ्या, एक सुवर्णासारखी तेजस्वी, दुसरी वीजेसारखी उजळ, एक झोप न करणारी, यमासारख्या डोळ्यांची; दुसरी सौम्य, विशाल नेत्रांची—दोघीही हरिच्या डावीकडे-उजवीकडे बसून, पराकोटीच्या भक्तीने त्याची सेवा करत. युगाच्या शेवटी, त्यातील एकीने देहत्याग केला आणि गोकुलात उपनंदाच्या कन्या म्हणून जन्म घेतला, तिचा वर्ण निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखा. ती श्रीकृष्णाची प्रियतमा, पिवळ्या वस्त्रांनी विभूषित, सुवर्णकलशासारखी उन्नत वक्षस्थळे, लाल वस्त्रांनी आच्छादित. संपूर्ण शरीरावर लाल सिंदूर, गालांवर सोन्याची कुंडले झळकत, सोन्याच्या कमळांच्या माळांनी अलंकृत, वक्षस्थळी केशराचा लेप, हाती हरिने दिलेले खाद्यपदार्थ. बासरी वाजवण्यात पटाईत, केशवाची सेवा करणारी, कधी कधी गाण्याचे कार्य करणारी. शंखासारख्या गळ्यात गुञ्जा मण्यांची सुंदर माळ, कृष्ण नजरेआड गेला की त्याच्या तेजासाठी तळमळणारी. सखींसमवेत गाणे वाजवित, प्रियकरिणीच्या वेशात नृत्य करणारी, वधूला सजवणारी. वारंवार गोविंदाला भक्तिपूर्वक आलिंगन व चुंबन देणारी, सर्व गोपिकांमध्ये सर्वाधिक प्रिय, कृष्णास अत्यंत आवडती. श्वेतकेतुचा एक पुत्र, वेद-शाखांमध्ये पारंगत, सर्व काही सोडून कठोर तपश्चर्येला लागला. गोविंदाच्या प्रियशक्तीची, मुरारीच्या चरणांची सेवा करणारी, मधुरकंठी, ब्रह्मा-रुद्रालाही दुर्लभ असणारी, त्या श्रीची एकनिष्ठ भक्तीने पूजा केली. नेहमी एकादशाक्षरी मंत्राचा जप केला. ती स्त्री सर्वांना आनंदित करते, मायेशी सर्वांचे संबंध जोडते, सौंदर्य व इतर गुणांनी जगाला तेजस्वी करते. “ती वसंतात वास करते” या मंत्रार्थाचा तो नेहमी विचार करतो आणि दोन कल्पांच्या साधनेत या जन्मातच सिद्धी प्राप्त करतो. ती तरुणी, सडपातळ देहयष्टी, अंकुरित वक्षस्थळे, मोत्यांच्या हाराने अलंकृत, शुद्ध रेशमी वस्त्रांनी विभूषित. पैंजण, कंकण, बाजूबंद, मोत्यांची अंगठी, दिव्य कुंडले, सुंदर व अमृतधारांनी ओतप्रोत—अशी तिची दिव्य मूर्ती प्रकट होते.