पद्मपुराणम्

मुकुंदाने अत्यंत वेदनेत असताना आपल्या मित्रांच्या उपस्थितीत म्हणाले, “ही केवळ माझ्या पूर्वीच्या कर्मांचीच फळे आहेत; कोणताही जीवित प्राणी दुसऱ्याला सुख किंवा दुःख देत नाही. धर्म आणि अधर्म, दोन्हीही पूर्वकर्मांमध्येच मुळ धरून आहेत.” असे सांगून, त्या वेदनेने ग्रासलेल्या मुकुंदाने आपल्या प्राणांचा त्याग केला. त्या वेळी, त्याची माता—एक श्रेष्ठ ब्राह्मण स्त्री—विलाप करू लागली. तिने आपल्या मुलाचे कानातील कुंडलांनी सुशोभित डोके आपल्या मांडीवर ठेवले आणि म्हणाली, “अरे बाळा, तू या अंतिम क्षणी माझा नाश केलास. जसा सूर्य पश्चिम पर्वतामागे मावळला की दिवसाची शोभा नाहीशी होते, तसा हा तुझा सुगंधी चंदनाने अभिषिक्त व्हावा असा सुंदर देह आता धुळीने माखला गेला आहे आणि मला दुःख-सागरात लोटून दिले आहे. तू लावलेली पान चघळण्याची सवयच या रक्त-श्लेष्माच्या मिश्रणाला कारणीभूत ठरली; तुझे ते नेत्र, जे पूर्वी कमळापेक्षाही सुंदर होते, आता अंधकाराने झाकले गेले आहेत. उठ, उठ, प्रिय मुला, स्वतःच तुझे शिष्यांना शिकव. जसे वैश्वदेव विधीच्या समारोपानंतर आलेल्या अतिथीचे स्वागत करतात, तसेच तुझे मित्र दारात उभे राहून तुला हाक देत आहेत—त्यांच्याकडे जा. त्यांना जे द्यायचे ते दे, आणि जे घ्यायचे ते घे; मला एक उत्तर दे, मी तुझ्या पायाशी पडले आहे. अन्यथा, मीही तुझ्या सान्निध्यात प्राण सोडीन.” नारदांनी सांगितले, की असे म्हणून मुकुंदाची पत्नी शोकाने बेशुद्ध पडली. तिने पतीचे डोके आपल्या मांडीवर ठेवले आणि विलाप केला, “माझ्या शब्दांकडे लक्ष दे, हे सागरासारखे विशाल असलेल्या तुझ्या नावाच्या वाटेने जाणारा. तू रागावला असशील तर मला सांग, पण कधीच तू अशा प्रकारे गप्प राहिला नव्हतास. कुण्या लहान भावाने तुला काही दुखावले आहे का? तुझा पिंजऱ्यातील पोपट तुझ्याशिवाय अन्न घेत नाही; त्याला आणि त्या गोड आवाजाच्या साळुंकीला चांगले शिजवलेले तांदूळ खाऊ घाल. या दोघांना—साळुंकी व पोपट—‘राम, राम, हरे कृष्ण, विष्णु’ ही नाममाळा शिकव; उठ, त्यांना शिकव, ते हुशार आहेत. मी तुझ्याविरुद्ध कोणते अपराध केले की तू माझ्याशी बोलत नाहीस? तुझे धन मी प्रामाणिकपणे जपले. तुझ्या गर्भात जो तेज ठेवलेस, त्याचा जन्मसमयी मी विसर करणार नाही; मी तुझ्या पावलावर पाऊल ठेवीन.” नारदांनी सांगितले, की मुकुंदाच्या पत्नीने अशा प्रकारे विलाप केला, पण ती रडली नाही, कारण ती पतीच्या मागे जाण्याच्या निर्धारात होती. त्याच वेळी, मुकुंदाचा गुरु वेदायन—एक संन्यासी, पृथ्वीवर भ्रमण करणारा—त्याच्या घरी आले. त्यांनी विचारले, “मुकुंद कुठे आहे? त्याची माता आणि पत्नी कुठे आहेत? ते कुठेच दिसत नाहीत.” त्यावर दासीने उत्तर दिले. दासी म्हणाली, “माझ्या स्वामीला रात्री चोराने ठार मारले; सूनांचे दागिने आणि सर्व सुंदर वस्त्रे नेली गेली. ते वरच्या मजल्यावर मृत अवस्थेत पडले आहेत; त्यांची माता, पत्नी आणि भाऊ त्यांच्या जवळ आहेत. ते सर्व दुःख-सागरात बुडालेले विलाप करत आहेत, हे गुरुजी.” नारदांनी सांगितले, की दासीचे हे शब्द ऐकून वेदायन त्या महालाच्या वरच्या मजल्यावर गेले आणि तेथे मृत गृहस्थ मुकुंदाला पाहिले. त्याच्या नातेवाईकांना दुःखाने कोसळताना पाहून, त्यांना या दुःख-सागरातून वर काढण्याच्या इच्छेने, त्या ज्ञानी वेदायनांनी सांगितले, “हे तुम्ही जे दुःख अनुभवता, ते देहाच्या आठवणीने, स्वतःच्या कल्पनेने आहे. हे आई, खरे सांग, हे दुःख कुणालाही लागू पडत नाही. हे शरीर पंचमहाभूतांचे एक संकलन आहे, जे पूर्वकर्मांनी मिळाले आहे. जेव्हा ती तत्त्वे संपतात, तेव्हा त्यांचे विभाजन होते; आणि कर्मांमुळे त्यांचा संयोग होतो, त्यालाच जन्म म्हणतात. त्यांचे विघटन म्हणजे मृत्यू; तत्त्वांचा संयोग आणि वियोग असे शहाण्यांनी सांगितले आहे. म्हणून, ज्या शरीराचे स्वतः काहीच नाही, जे जड आणि पराधीन आहे, त्यासाठी दुःख करू नये. अनादी अज्ञानामुळे जीव जन्म आणि मृत्यू अनुभवतो. ‘मी हे शरीर आहे’ असा विचार करून जीव आपली खरी ओळख विसरतो; पण ती तुझी खरी प्रकृती नाही. जेव्हा हे अज्ञान नाहीसे होते, तेव्हा तो शुद्ध, निराकार ब्रह्म प्राप्त करतो. ते ब्रह्म स्वयंप्रकाश, विश्वाचे कारण, कारणापलीकडे, गुणयुक्त, सनातन, ज्ञानस्वरूप, आनंदस्वरूप आहे, आणि स्वतःच्या प्रकाशाने विश्वाला प्रकाशित करते. जीभ त्याचा स्वाद घेत नाही, डोळे त्याला पाहत नाहीत, कान त्याला ऐकत नाहीत, नाक त्याचा गंध घेत नाही, त्वचा त्याला कधी स्पर्शत नाही. ते इंद्रियांच्या पलीकडे, स्वयंप्रकाश, आत्मद्रष्टा आहे; ते वस्तू नाही, मनाच्या पलीकडे, बुध्दीच्या आवाक्याबाहेर आहे. त्याच्या अवतारांना देवताही ओळखू शकत नाहीत; त्या त्याची सेवा करतात, पण त्याचे स्वरूप जाणू शकत नाहीत, कारण ते अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्हीच्या पलीकडे आहे. म्हणून, ज्याचा न प्रारंभ आहे, न अंत, अशा त्या खऱ्या आत्म्यावर कोण अज्ञानाने रागावेल?” या प्रकारे, कलिंदीच्या महात्म्यावरील विभागातील, पद्मपुराणाच्या उत्तरखंडातील दोनशे नवव्या अध्यायाचा समारोप झाला. नारदांनी सांगितले, की वेदायन या हंसाने सर्वांना अंतिम सत्य सांगून, आत्म्याशी संबंधित विधी पार पाडायला लावले. मुकुंदाची पत्नी, जी गर्भवती होती, पतीच्या मागे जाण्याचा निर्धार करत होती, पण त्या ज्ञानी वेदायनाने तिला रोखले. तिच्या हाडांना घेऊन, तिचा भाऊ आणि तो संन्यासी, राजन, गंगेच्या पवित्र जलात विसर्जन करण्यासाठी निघाले. काही दिवसांनी, त्या ब्राह्मण आणि संन्यासी, विधिलिखित नियमानुसार, इंद्रप्रस्थ या पवित्र स्थळी पोहोचले.