धर्मनिष्ठ पुरुष आपल्या तिन्ही प्रकारच्या कृतींमधून पुण्याची निर्मिती करतो; आणि त्याचे हे पुण्य, निर्मळ मनाने केलेले असल्याने, त्याला उत्तम फल प्राप्त करून देते. ज्ञानी पुरुष जे काही मनाशी ठरवतो, ते—even कठीण असले तरी—त्याला मिळते. याच संदर्भात सोमशर्मा विचारतो, “धर्माचे स्वरूप नेमके काय आहे? त्याची अंगे कोणती? हे सुंदरी, मला प्रेमाने सांग, कारण श्रद्धेने ऐकलेले ज्ञान मनाला प्रेरणा देते.” त्यावर सुमना म्हणाली, “या जगात धर्माचे प्रत्यक्ष स्वरूप कोणालाही दिसलेले नाही, हे द्विजश्रेष्ठ. त्याचा मार्ग अदृश्य आहे, त्याचे तत्त्व सत्य आहे; तो ना देवांना दिसतो, ना दानवांना. मात्र, अत्रिकुळात अनसूयेचा पुत्र, द्विजश्रेष्ठ ऋषी जन्माला आला; त्याने—म्हणजेच दत्तात्रेयाने—महा धर्माचे दर्शन घेतले. हे दोन महात्मे, दत्तात्रेय आणि दुसरे, यांनी अत्युच्च तपश्चर्या केली.” “ते धर्म, तप आणि सामर्थ्य यांच्या बळावर जगले; त्यांचे तेज इंद्रापेक्षाही अधिक होते आणि त्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरली. दहा हजार वर्षे त्यांनी अरण्यात वास केला; केवळ वायूवर निर्वाह केला, अन्नाशिवाय राहून, त्यांच्या देहात दिव्य तेज प्रकट झाले. त्या काळात त्यांनी तपश्चर्या साध्य केली आणि सहजतेने ती पूर्ण केली; तेथेच धर्म प्रकट झाला.” “दहा हजार वर्षे त्यांनी पंचाग्नि साधना केली; दिवसातून तीन वेळा त्या विधीचे पालन केले आणि अन्नाशिवाय राहिले. पाण्यात उभे राहून, दत्तात्रेय तपस्वी आणि दुर्वासा, हे दोघे ऋषी, तपाने थकले होते.” “त्या वेळी, दुर्वासा ऋषी—जो धर्मनिष्ठ आणि श्रेष्ठ तपस्वी होता—धर्मावर रागावला. त्याच्या या क्रोधामुळे, धर्म स्वतःच्या मूळ स्वरूपात तेथे प्रकट झाला—तो ब्रह्मचर्य, तप, आणि अन्य सद्गुणांनी युक्त होता.” “त्यावेळी धर्माचे रूप असे होते: सत्य, ब्राह्मणाच्या रूपात; ब्रह्मचर्य, तपस्वी द्विजांमध्ये; संयम, ज्ञानी पुरुषांचे लक्षण; आणि शिस्त, महान बुद्धिमानांचे रूप. तसेच दान, अग्निहोत्र करणाऱ्याच्या रूपात; हे सर्व गुण, अत्रिकुलोत्पन्न श्रेष्ठ द्विजा, येथे एकत्र आले.” “क्षमा, शांती, लज्जा, अहिंसा आणि कपटाचा अभाव—हे सर्व स्त्रीरूप धारण करून, येथे आले. बुद्धी, विवेक, करुणा, श्रद्धा, प्रज्ञा, उत्तम आचरण, शांती, पंचमहायज्ञ, आणि वेद व त्यांची अंगे—हे सर्व येथे उपस्थित आहेत.” “हे सर्व गुण, आपापल्या मूळ रूपात, पूर्णत्वास पोचलेले आहेत; पुण्यप्रद संस्कार, अग्निस्थापनेसारख्या विधींपासून अश्वमेध यज्ञापर्यंतचे महान यज्ञ, हेही येथे आहेत. हे सर्व सौंदर्य व आकर्षणाने युक्त, दिव्य अलंकारांनी सजलेले, दिव्य हार व वस्त्रे परिधान केलेले, स्वर्गीय सुवासिक द्रव्यांनी अभ्यंग केलेले आहेत.” “ते मुकुटधारी, कुंडलेधारी, दिव्य अलंकारांनी सजलेले, तेजस्वी व सुंदर आहेत; त्यांच्या सभोवताली तेजाचा झगमगाट आहे. अशा प्रकारे, धर्म आपल्या सर्व सहचरांसह त्या स्थळी पोचला, जिथे दुर्वासा, क्रोधाने आणि काळासारखा भयंकर, निवास करत होता.” धर्माने विचारले, “हे तपस्वी, तू रागावला आहेस का? कारण क्रोध पुण्याचा नाश करतो, आणि तपाचाही—यात शंका नाही. क्रोधाने सर्वस्वाचा नाश होतो, म्हणून तो सोडावा; तू शांत रहा, हे द्विजश्रेष्ठ, कारण तपाचा सर्वोच्च फल प्राप्त व्हावा.” दुर्वास म्हणाले, “तू कोण आहेस, जो या श्रेष्ठ द्विजांसह येथे आलास? सात सुंदर, अलंकारांनी सजलेल्या स्त्रिया येथे उभ्या आहेत. मला तपशीलवार सांग.” धर्म म्हणाले, “हा, ब्राह्मणाच्या रूपातील, सर्व तेजाने युक्त आहे. हातात दंड, शांत वृत्ती, आणि कमंडलू घेऊन, ब्रह्मचर्य तुझ्यासमोर उभा आहे—तो पाहा.” “पहा, हे द्विजश्रेष्ठ, दुसरा एक, कपिल वर्णाचा, पिंगट नेत्रांचा—हा म्हणजेच सत्य आहे. धर्माशी एकनिष्ठ, वैश्वदेव यज्ञासारखा तेजस्वी, तुझ्या तपाचे सर्व देवांनी समर्थन केले आहे.” “हे भाग्यवान, पाहा, हा तुझ्या जवळ आलेला आहे; मधुर वाणी आणि तेजाने युक्त, सर्व प्राण्यांवर दया करणारा.” “हा संयम आहे, जो नेहमी तुला आधार देतो; जटा, कठोर, पिंगट, अतिशय प्रखर आणि अत्यंत सामर्थ्यवान.” “तो पापांचा नाश करणारा आहे, हातात तलवार, अत्यंत शांत, पुण्यवान, आणि नेहमी पवित्र कर्मात मग्न.” “नियम तुझ्या जवळ आला आहे, हे द्विजश्रेष्ठ; अखंड, प्रखर तेजस्वी, पारदर्शक स्फटिकासारखा.” “कमंडलू आणि दंतकाष्ठ घेणारा ब्राह्मण—हा म्हणजेच शौच, जो तुझ्या समोर आला आहे.” “ती अत्यंत पुण्यवती, भाग्यशाली, सत्याचे अलंकार धारण केलेली; सर्व अलंकारांनी शोभिवलेली, ही शुश्रूषा येथे आली आहे.” “ती अत्यंत स्थिर, शांत देहाची, गौरवर्णी, हसतमुख; कमळहस्त, कमळनेत्री, ही धात्री, कमळासारखी श्रेष्ठ स्त्री आहे.” “दिव्य अलंकारांनी सजलेली क्षमा येथे आली आहे, हे द्विजश्रेष्ठ; अत्यंत शांत, दृढ, अनेक मंगल गुणांनी युक्त.” “दिव्य रत्नांनी तेजस्वी, दिव्य अलंकारांनी सजलेली; तुझी शांती, हे महाबुद्धिमान, ज्ञानरूपात येथे आली आहे.” “सदैव कल्याणकारी कर्म करणारी, सत्याने परिपूर्ण; नेहमी मध्यम बोलणारी, ही अकल्पा तुझ्याजवळ आली आहे.” “ती शांत, क्षमायुक्त, सर्व अलंकारांनी विभूषित; कमळावर बसलेली, सुंदर, श्यामवर्णी, आणि प्रसिद्ध आहे.” “ही अहिंसा, अत्यंत भाग्यवती, तुझ्याजवळ आली आहे; तिचे अंग तप्त सोन्यासारखे, ती लाल वस्त्र धारण करून आनंदित आहे.” “ती अत्यंत शांत, मंत्रविद्या जाणणारी, सर्वत्र पाहते; ज्ञानाच्या अवस्थेने भारावलेली, शुभहस्त, तपस्विनी आहे.” अशा प्रकारे, धर्म आणि त्याचे सर्व सद्गुण, दुर्वासा ऋषींसमोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले, आणि त्याच्या तपश्चर्येचे, धर्माचे, आणि सद्गुणांचे रहस्य उलगडले.