पत्नी कुठे आहेत, संयोग कुठे आहे, आणि विचारांची गोंधळ कुठे आहे? हे सर्व, मनातून उत्पन्न झालेल्या संततीचे ब्रह्मदेवांनी त्यांच्या मनातून निर्माण केले नव्हते काय? जर तुम्ही, ज्यांनी स्वतःवर विजय मिळवला आहे, तपश्चर्येची शक्ती बाळगत असाल, तर प्रजापतीच्या कृत्यासारखे मनातूनच संतती निर्माण करा. मनाने निर्माण केलेली गर्भाशय ही तपस्वी लोकांनी प्रस्थापित करावी; पत्नीशी संयोग किंवा वीर्य यांद्वारे नव्हे, कारण तपस्वीयांसाठी असा व्रत सांगितला आहे. तुम्ही येथे निर्भयपणे जाहीर केलेला हा हरवलेला धर्म श्रेष्ठ लोकांना अत्यंत मान्य आहे, पण अपात्रांना तो खोटा वाटतो. आता, मी माझे रूप अंतःकरणात तेजस्वी करून, ते मनाने साकारून, पत्नीशिवाय माझ्या शरीरातून पुत्र निर्माण करीन. अशा रीतीने, माझे स्वतःचे स्वरूप, प्रजापतीच्या पद्धतीने, दुसरे स्वरूप निर्माण करील, जणू काही प्रजांचा नाश करण्याची इच्छा आहे. वरण्याने सांगितले: उर्वा, तपश्चर्येने युक्त, तिला यज्ञकुंडात मांडीवर बसवले; एका कुशाच्या पातेने, पुत्रजन्मासाठी जागा तयार केली. अचानक तिची मांडी फोडली गेली आणि त्या जागेतून प्रखर अग्नी प्रकट झाला—ज्याला जग जाळायची इच्छा होती, तोच अग्नी पुत्र झाला. उर्वेच्या मांडीला फाडून, अत्यंत क्रोधी, तीनही लोकांना जाळण्याची इच्छा असलेला, औरव नावाचा अग्नी जन्माला आला. तो जन्मताच, आपल्या वडिलांना करुण स्वरात म्हणाला: "पित्यांनो, उपास मला त्रास देतो; मला जग भक्षण करू द्या." त्याच्या ज्वाळा स्वर्गापर्यंत पोहोचल्या, दहा दिशांना पसरल्या, सर्व प्राण्यांना जाळू लागल्या, तो प्रलयकालीन अग्नीप्रमाणे वाढू लागला. त्या वेळी, ब्रह्मदेव, ऋषी, उर्वाजवळ आले आणि म्हणाले: "तुमच्या पुत्राचा रोष रोखा, जगाच्या कल्याणासाठी दया दाखवा." "हे ऋषी, मी या मुलासाठी उत्तम आधार देईन. हे खरे आहे, पुत्रा, ऐक, तू श्रेष्ठ वक्ता आहेस." औरव म्हणाला: "मी धन्य आहे, मी कृपाप्राप्त आहे, प्रभु, कारण तू येथे माझ्या पुत्राच्या कल्याणासाठी ही बुद्धी दिलीस, हे परमात्मा." "पुढील सकाळी, जेव्हा इच्छित भेट होईल, प्रभु, कोणत्या आहुतीने माझा पुत्र तृप्त होईल आणि सुखी होईल?" "त्याचे निवासस्थान कुठे असेल, आणि त्याचे अन्न काय असेल? प्रभु, त्याच्या महान शक्तीसमान उपजीविका तुम्ही नक्कीच ठरवाल." ब्रह्मदेव म्हणाले: "समुद्रातील अग्नीच्या तोंडात त्याचे निवासस्थान असेल. हे ऋषी, माझी उत्पत्ती पाण्यातून आहे; हे अमाप पाणी तुझ्यासोबत जाऊ दे." "तेथे, तो नेहमी राहील, पाणीच त्याची आहुती असेल. म्हणून, हे ऋषी, मी हे विशाल पाणी आणि त्याचे निवासस्थान मुक्त करतो." "मग, युगाच्या शेवटी, पुत्रा, मी आणि हा अग्नी येथे एकत्र फिरू, जगातील जुनी वस्तु नाहीशा करून टाकू." "हा अग्नी, संहारकाळी, माझ्या आदेशाने पाणी भक्षण करेल; तो सर्व प्राणी, देव, असुर, राक्षस यांना जाळेल." "तसेच होईल"—म्हणून तो अग्नी, आपल्या ज्वाळांचा मंडल लपवून, वडिलांना वंदन करून, समुद्राच्या तोंडात प्रवेश केला. त्यानंतर ब्रह्मदेव निघून गेले, आणि सर्व महर्षी, औरवाच्या अग्नीची शक्ती जाणून, आपापल्या स्थळी गेले. हिरण्यकशिपूने ते अद्भुत दृश्य पाहून, पूर्ण शरीराने औरवाला वंदन केले आणि म्हणाला: "हे पूजनीय, हे अद्भुत कार्य जगासमोर घडले आहे. तुझ्या तपश्चर्येमुळे, श्रेष्ठ ऋषी, ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले आहेत." "माझा विचार तुझ्या आणि तुझ्या पुत्राच्या सेवकाप्रमाणे करावा; हे महान व्रती, तुझ्या या कृत्यासाठी तू येथे स्तुत्य आहेस." "म्हणून, मला तुझ्या पूजेला समर्पित मान, त्यात तल्लीन; जर मी चुकलो, श्रेष्ठ ऋषी, तर विजय तुझाच असो." औरव म्हणाला: "मी धन्य आणि कृपाप्राप्त आहे, कारण तू मला गुरु मानतोस. तुझ्यासाठी येथे कोणताही भीती नाही, हे धर्मशील, या तपश्चर्येमुळे." "माझ्या पुत्राने निर्माण केलेली ही अग्नीमय, विध्वंसक शक्ती घे, जिच्या स्पर्शाने अग्नीलाही त्रास होईल." "ही शक्ती तुझ्या वंशाच्या नियंत्रणाखाली राहील; ती तुझ्या बाजूचे रक्षण करील आणि शत्रूंचा नाश करील." वरुण म्हणतो: "ही शक्ती सहन करणे कठीण आहे, देवांनाही तिच्या जवळ जाणे कठीण आहे; ही पूर्वी औरव, उर्वेचा पुत्र, याने अग्नीने निर्माण केली होती." "जेव्हा तो दैत्य त्रस्त होईल, तेव्हा ही शक्ती नक्कीच क्षीण होईल; याच उर्जेने पूर्वी तिला शाप दिला गेला आहे." "जर यावर उपाय हवा असेल, तर धन्याला संतुष्ट करा; मित्रा, मला इंद्र, जलमूळ आणि चंद्र द्या." "त्यामुळे मी, यादवांनी वेढून, त्वरीत जाईन; तुझ्या कृपेने ही शक्ती नष्ट करीन, यात शंका नाही." "तसेच होईल"—असे म्हणून, प्रसन्न होऊन, इंद्राने, देवांचा वृद्धिंगत करणारा, सोमाला—शीतल भुजा असणाऱ्या—युद्धासाठी पुढे पाठवले. "जा, सोम, आणि पाशधारकाचा (वरुणाचा) सहकारी हो; असुरांच्या संहारासाठी आणि स्वर्गवासीयांच्या विजयासाठी." "तुला तेजात आणि प्रभुत्वात तारकांनाही समकक्ष मानले जाते; वेदज्ञ लोक जाणतात की, सर्व जगातील सार तुझ्यामुळे व्यापलेले आहे." "या जगात तुझ्यासारखा कोणी नाही, शीत किरणधारी, अव्यक्ताच्या वाढ-घटात, सागरात आणि आकाशात." "तू दिवस-रात्रीने काळाला गती देतोस, जगाला मोहात टाकतोस; तुझ्या शरीरावर चंद्रस्वरूप चिन्ह आहे, जे जगाच्या सावलीपासून बनले आहे." "तारकांचे उत्पत्ती करणारेही तुझ्या मायेला ओळखत नाहीत, सोम; तू सूर्याच्या मार्गापेक्षा वर आणि तारकांपेक्षा उंच आहेस." "अचानक अंधार दूर करून, तू संपूर्ण जग प्रकाशित करतोस; तू शीत किरणांचा, हिमशीत देहाचा, तारकांचा अधिपती—चंद्र—आहेस.