कुरुनंदना, एकदा त्या दिव्य काळात, ऋषींनी सर्व शुभ नक्षत्रे, रोहिणीपासून सुरू होणारी, सोमाला दिली. त्याच वेळी, लक्ष्मी, सरस्वती, संध्या, महान कीर्ती असलेल्या विश्वेशा आणि देवी सरस्वती या पाच स्त्रिया पूर्वी ब्रह्मदेवांनी निर्माण केल्या होत्या. या पाचही श्रेष्ठ स्त्रिया, हे राजन, ब्रह्मदेवाने, धर्म या देवतांना, तुमच्या कल्याणासाठी प्रदान केल्या. ब्रह्मदेवाची पत्नी, जी अर्ध्या देहाची आणि विविध रूपे घेण्यास समर्थ होती, तिने अचानक सुरभीचे रूप धारण केले आणि ब्रह्मदेवाजवळ गेली. सर्व लोकांनी पूजिलेल्या ब्रह्मदेवाने, प्रजासृष्टी आणि गोधन निर्मितीसाठी, तिच्याशी संयोग केला. त्या सुरभीपासून अकरा पुत्र जन्मास आले, जे धर्म नावाने ओळखले गेले, ते संध्याकाळच्या मेघासारखे लाल, महान आणि तेजस्वी होते. हे अकरा पुत्र रडत आणि धावत ब्रह्मदेवाजवळ गेले; त्यांच्या या रडण्यामुळे आणि धावण्यामुळे त्यांना ‘रुद्र’ असे नाव मिळाले. त्या अकरा रुद्रांमध्ये – निर्हृती, संध्या, गर्भाशयाशिवाय जन्मलेला तिसरा, मृगव्याध, कपर्दी, महान विश्वेश्वर, अहिर्बुध्न्य, धन्य कपाली, पिंगळ, तेजस्वी सेनानी – हे सर्व गणले जातात. त्या सुरभीपासूनच गायी, देवता, अजा आणि हंस यांचाही जन्म झाला. सुरभीपासून श्रेष्ठ औषधी उत्पन्न झाल्या; धर्मापासून लक्ष्मी आणि कामदेव निर्माण झाले; साध्यापासून साध्यगण जन्मले. पुढे भव, प्रभाव, कृष्णाश्व, सुवह, अरुण, वरुण, विश्वामित्र, चल, आणि ध्रुव हे जन्मले. हविष्मंत, तनुज, धर्मशास्त्राने गौरविलेले, वत्सर, भूती आणि सर्व असुरांचा संहार करणारा यांचा जन्म झाला. सुपर्वण, बृहद्कांती, जगात पूजिल्या जाणाऱ्या साध्य, आणि वासवाच्या मागे जाणारी देवी हिनेही देवांना जन्म दिला. धर्म हा पहिला देव, ध्रुव दुसरा – अविनाशी, विश्ववसु तिसरा, सोम चतुर्थ, असे हे अनुक्रम आहे. त्यानंतर अनुरूप, माया, यम, सातवा वायु आणि आठवा निर्हृती यांचा जन्म झाला. हे सर्व धर्माचे संतान सुरभीपासून जन्मले; तसेच धर्माने विश्वापासून विश्वदेवांना जन्म दिला, असे स्मरणात आहे. दक्ष, बलवान पुष्कर, चक्षुष, अत्री आणि शुभ अशा महान नागांचा जन्म झाला. विश्वांतक, वसु, बळ, प्रसिद्ध निकुंभ, अत्यंत सामर्थ्यवान रुरुद, आणि मोजक्या तेजाचा भास्कर हेही जन्मले. विश्वदेवांची माता सर्व विश्वदेवांना पुत्ररूपाने जन्म देणारी ठरली; मरुत्वतीने मरुतांचा जन्म दिला. अग्नि, चक्षु, रवि, ज्योती, सवित्री, मित्र, अमर, शरावृष्टि, सुर्षण आणि श्रेष्ठ असा एक यांचा जन्म झाला. विराज, राजा, विश्वायू, सुमती, अश्वगाम, चित्ररश्मी, आणि निशध राजा हेही जन्मले. आत्मविधी, चरित्र, पदमात्र, महान रूपाचा बृहंत आणि सनाभिगा यांचा पुन्हा जन्म झाला. मरुत्वतीने मरुतांपैकी ज्येष्ठाचा जन्म दिला; अदितीने कश्यपापासून बारा आदित्यांना जन्म दिला – इंद्र, विष्णु, भग, त्वष्टृ, वरुण, अंश, यम, अरवी, पुषण, मित्र, वरद, धाता आणि पर्जन्य. हे बारा आदित्य स्वर्गातील प्रमुख देव आहेत. आदित्य आणि सरस्वतीपासून दोन श्रेष्ठ पुत्र जन्मले, जे तप आणि धर्मात श्रेष्ठ होते, स्वर्गात अतिशय पूज्य होते. दानुने दानवांना जन्म दिला, दितीने दैत्यांना; काळाने कालकेय, असुर आणि राक्षस उत्पन्न केले; अनायुषापासून पुत्र आणि शक्तिशाली रोग निर्माण झाले. सिंहिका ही ग्रहांची माता ठरली, तर ऋषी हे गंधर्वांचे जनक झाले. प्राची ही पुण्यवान अप्सरांची माता होती, ज्या भारतातील नव्हत्या. क्रोधेपासून सर्व प्राणी उत्पन्न झाले, आणि पिशाचीपासून, हे राजन, यक्ष आणि राक्षसांची मंडळी निर्माण झाली. या चार पायांच्या प्राण्यांमध्ये सौरभी नावाच्या गायी आणि आद्य पुरुष विष्णु-हरी याने माया निर्माण केली. या विष्णुचे पूर्वी वर्णन झाले असून, महान ऋषींनी त्याचे स्तवन केले आहे. जो कोणी या श्रेष्ठ पुराणाचे, विशेषतः पौष्कराचे, पवित्र काळात ऐकतो किंवा पठण करतो, तो मन, वाणी, दृष्टी आणि कृती या चारही मार्गांनी – कामनारहित होऊन – स्वर्गलोकी फळांचा उपभोग घेतो. जो कृष्णाला संतुष्ट करतो, त्याच्यावर कृष्णही प्रसन्न होतो; राजा राज्य मिळवतो, गरीबाला संपत्ती मिळते. ज्याचे आयुष्य कमी झाले आहे, त्याला दीर्घायुष्य मिळते; पुत्राची इच्छा असणाऱ्याला संतान मिळते; यज्ञाची इच्छा करणाऱ्याला यश लाभते; विविध तपश्चर्याही पूर्ण होतात. जो जे काही इच्छितो, ते त्याला या जगातील अधिपतींकडून मिळते; जो या हरिप्रसाद पौष्कराचा पाठ करतो, त्याला कोणतीही आपत्ती येत नाही. हे पुराण, हे उत्तम पुरुषा, प्रकटतेच्या वेळी कोणतीही विपत्ती येऊ देत नाही; ही पौष्कर नावाची महात्म्याची प्रकटता आहे. हे, महराजा, व्यास परंपरेनुसार सांगितले गेले आहे. आता माझ्याकडून विष्णुच्या विष्णुत्व आणि हरित्वाचे, तसेच कृतयुगातील त्याच्या स्वरूपाचे ऐक. देवतांमध्ये त्याचे वैकुंठरूप, मानवांमध्ये कृष्णरूप – हा भगवंताचा गूढ मार्ग आहे, जो सर्वांच्या कल्याणासाठी कार्य करतो. आता, हे राजन, भूत, वर्तमान आणि भविष्यकाळाबद्दल ऐक – हा प्रभू, अप्रकट असूनही, प्रकट रूपात वास करतो.