पूर्वीच्या काळात, सर्व विश्वाचा प्रभु, भगवंताने आपल्या दिव्य देहातून विविध यज्ञकर्मासाठी आवश्यक असलेल्या सोळा ऋत्विजांची निर्मिती केली. ब्रह्मण, ब्राह्मण, चांशिन्, स्तोत्र, तसेच मैथ्रावरुण आणि प्रतिष्ठातृ — हे भगवंताच्या जननेंद्रियातून प्रकट झाले. नंतर, पोटातून प्रतिहार्तृ आणि पौतृ हे प्रकट झाले. मग हातांमधून अग्नीध्र आणि याज्ञिक उन्नेतृ प्रकट झाले. भगवंताच्या मांड्यांमधून अच्चावाक आणि सामगिन सुभ्रमण्य यांची निर्मिती झाली. अशा प्रकारे, या सृष्टीचे स्वामी, भगवंताने हे सोळा ऋत्विज निर्माण केले. स्वयंभू प्रभुने सर्व यज्ञांसाठी श्रेष्ठ ऋत्विजांची निर्मिती केली. त्यानंतर, यज्ञ नावाचा महान योगी, स्वयं प्रकट झाला. त्या वेळी, सर्व वेद, त्यांच्या शाखा, उपनिषदे आणि यज्ञकर्मे — हे सर्व अद्भुत रीतीने, प्रभु एका महासागरात निद्रिस्त असताना अस्तित्वात होते. हे सर्व घडत असताना, एकदा मोठ्या कुतूहलाने भरलेल्या मर्कंडेय ऋषींना भगवंताने गिळले. ते त्याच्या उदरात राहू लागले. हजारो वर्षांचे आयुष्य लाभलेले, तेजस्वी मर्कंडेय विविध तीर्थक्षेत्रे, पवित्र स्थाने आणि पृथ्वीवरील शुभ प्रदेशात भ्रमण करू लागले. त्यांना पवित्र आश्रम, देवांचे निवास, विविध अद्भुत प्रदेश, प्राचीन नगरे आणि भूमी दिसली. त्यांनी तिथे जप, होम करणारे, तपाने शुद्ध झालेले, शांत आणि पवित्र लोक पाहिले. मग मर्कंडेय हळूहळू भगवंताच्या मुखातून बाहेर आले. पण त्या दिव्य मायेमुळे, बाहेर पडतानाही मर्कंडेय स्वतःला ओळखू शकले नाहीत. त्यांनी एकच महासागर आणि संपूर्ण विश्व पाहिले. सर्वत्र घनदाट अंधार पसरलेला होता. त्यांना तीव्र भीती आणि आपला जीव धोक्यात असल्याची चिंता वाटू लागली. पण भगवंताचे दर्शन झाल्याने ते परम आश्चर्यचकित झाले आणि त्यांच्या मनात शंका निर्माण झाली — "हे भ्रम आहे का? की मी स्वप्न पाहतोय? यातले एकच खरे असावे." पण लगेचच त्यांनी विचार केला, "हे स्वप्न नाही, कारण हे वास्तवाशी जोडलेले आहे, पण चंद्र, सूर्य, वारा, पर्वत, पृथ्वी — हे सर्व अदृश्य झाले आहेत. हे कोणते विश्व असावे?" या विचाराने त्यांना दुःख झाले. तेव्हा त्यांनी महासागरात पर्वतासारखा प्रचंड, झोपलेला पुरुष पाहिला. तो जलात पूर्णपणे बुडालेला, मेघासारखा, तेजाने झळाळणारा, चंद्र-सूर्यालाही उजळ करणारा होता. महासागरासारखी गूढता आणि प्रचंड ऊर्जा त्याच्या देहात होती. मर्कंडेय विचारमग्न झाले — "हा कोण आहे, जो या देवाचे दर्शन घेण्यासाठी येथे आला आहे?" आणि मग, पूर्वीप्रमाणेच, त्या पुरुषाच्या उदरात मर्कंडेय पुन्हा ओढले गेले. आश्चर्यचकित मर्कंडेय पुन्हा त्या गर्भात गेले. पुन्हा एकदा, हे एखाद्या स्वप्नासारखे दृश्य आहे, असे जाणवत त्यांनी पृथ्वी आणि वनात पूर्वीप्रमाणे भ्रमण केले. त्यांना विविध आश्रम, पवित्र जलयुक्त तीर्थक्षेत्रे आणि यज्ञ करणारे, आपल्या गुरूंना योग्य दक्षिणा दिलेले लोक दिसले. त्या दिव्य गर्भात, ब्राह्मणांच्या नेतृत्वाखाली, सर्व वर्ण आपल्या धर्मपालनात रत होते आणि शेकडो यज्ञ होत होते. चारही आश्रम — ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास — पूर्वीप्रमाणेच होते. अशा रीतीने, मर्कंडेय ऋषींनी शंभर वर्षांहून अधिक काळ त्या गर्भात व्यतीत केला. जगभर भ्रमण करत असताना, त्यांनी संपूर्ण पृथ्वी त्या गर्भातच पाहिली. मग, एके वेळी, ते पुन्हा त्या गर्भातून बाहेर आले. त्यांनी पाहिले — वडाच्या झाडाच्या फांदीवर एक बालक झोपलेले आहे आणि आजुबाजूला एकच महासागर, धुक्याने वेढलेला. त्या विश्वात कुठेही खेळ, जीव किंवा अन्य कोणतीही सृष्टी नव्हती. मर्कंडेय ऋषी आश्चर्य आणि कुतूहलाने ते दृश्य पाहू लागले. ते बालक सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होते, त्याच्याकडे पाहणेही मर्कंडेयांना सहन होईना. पाण्याच्या काठी एकटे उभे राहून त्यांनी विचार केला — "हेच मी पूर्वी पाहिले होते," असे त्यांना वाटले. त्यांना हे भगवंताची माया असावी असे वाटले आणि ते गडद पाण्यात विसावले. मग, पूर्वीप्रमाणेच, भीतीने भरलेल्या डोळ्यांनी त्यांनी त्या बालकाकडे पाहण्यासाठी पुढे गेले. तेव्हा भगवंताने त्यांना प्रेमपूर्वक संबोधले, "स्वागत आहे, बाळा." परम पुरुषाने गडगडणाऱ्या मेघासारख्या आवाजात म्हटले, "मर्कंडेय, घाबरू नकोस. माझ्याजवळ ये." मर्कंडेय म्हणाले, "माझे नाव घेऊन, मला तुच्छतेने बोलावणारा कोण आहे? माझ्या हजारो वर्षांच्या दिव्य वयाला आव्हान देणारा कोण आहे? अशी वर्तणूक तर देवांमध्येही योग्य नाही. ब्रह्मादेखील मला स्नेहाने दीर्घायुषी म्हणतो. कोण एवढ्या कठोर तपाने मला नावाने बोलावतो आणि आजच माझ्या मृत्यूची इच्छा धरतो?" अशा संतप्त अवस्थेत मर्कंडेय ऋषींनी हे शब्द उच्चारले. मग भगवंत मधुसूदन पुन्हा म्हणाले, "मी तुझा पिता आहे, बाळा — हृषीकेश, तुझा गुरु. मीच प्राचीन प्राणदाता आहे. माझ्याजवळ येण्यास का संकोच करतोस? तुझ्या पित्याने — अंगिरस ऋषींनी — पुत्रप्राप्तीसाठी कठोर तप करून माझी पूजा केली होती. त्यांच्या त्या तेजस्वी तपामुळे मी तुला पुत्ररूपाने दिले — तू महान, अमाप शक्तीचा ऋषी आहेस." "या महासागराच्या मध्यभागी, तुझ्या योगशक्तीने खेळ करणाऱ्या तुला, योगी आणि परमात्म्याशी एकरूप झालेला माणूसच पाहू शकतो." हे ऐकून, महान तपस्वी मर्कंडेय ऋषी हर्षित झाले, डोळे विस्फारले गेले, आणि त्यांनी दोन्ही हात जोडून, आपले नाव, वंश सांगितले. जगात दीर्घायुषी आणि पूज्य असलेल्या मर्कंडेय ऋषींनी त्या भगवंतास भक्तिपूर्वक साष्टांग नमस्कार केला. मग मर्कंडेय म्हणाले, "हे पापरहित प्रभो, मला तुमची ही अद्भुत माया खरीखुरी जाणून घ्यायची आहे — या एकाच महासागराच्या मध्यभागी, बालकाच्या रूपात तुम्ही कसे प्रकट होता, हे मला समजावून सांगा.