जगाचा संहार झाल्यावर, त्या विलयनातून एक प्रचंड अग्नी प्रकट झाला—शंभर मार्गांनी जळणारा, सर्व विश्वाला भस्म करणारा, तोच संहारकालीन अग्नी झाला. त्या आगीने पर्वत, वृक्ष, झुडपे, वेल, तृण, तसेच दैवी प्रासाद आणि प्राचीन, विविध बांधकामे—जी कुठेही आसरा देत असत—सर्व काही पूर्णपणे जाळून टाकले. सर्व आश्रयस्थाने राख झाली; विश्वगुरु, श्रेष्ठ उपदेशक, त्या अग्नीने सर्व लोकांचे क्षेत्र नष्ट केले. काळाच्या शेवटी जे अस्तित्व उरले होते, त्याचे पालन करत, तो प्रभु हजारो पटीने पावसासारखा काळा मेघ झाला. त्या दैवी जलाने, पृथ्वीला अर्पण देत, त्याने तिला तृप्त केले. मग गोड, उत्तम आणि दूधासारख्या जलाने पृथ्वीला स्नान घातले. शुद्ध, शीतल पाण्याने पृथ्वी शांत झाली; त्या जलाने ओतप्रोत झालेली पृथ्वी दूधासारखी दिसू लागली. संपूर्ण जग एकाच महासागरासारखे झाले, सर्व जीव नष्ट झाले; महान आत्म्यांनीही त्या अनंत शक्तीच्या प्रभूमध्ये प्रवेश केला. सूर्य, वारा, आकाश अदृश्य झाले; सुक्ष्म जग लपले; प्रभूने स्वतःच्या सामर्थ्याने महासागर व शरीरधारी जीव सुकवून टाकले. सर्व काही भस्म करून, आकुंचित करून, तो सनातन प्रभू एकटा झोपला; आपल्या प्राचीन स्वरूपात, अमाप सामर्थ्याने विश्रांती घेतो. तो योगी, हजारो कल्पेपर्यंत त्या एकमेव महासागराच्या जलात योगनिद्रेत मग्न राहिला. कुणालाही—प्रकट असो वा अप्रकट—त्याचे खरे स्वरूप जाणता येत नाही; हा पुरुष कोण, हे योग काय, योगाचा स्वामी कोण—हे कोणीच जाणू शकत नाही. मागे, भोवती, बाजूला किंवा समोर—कोठेही कोणी त्याला पाहू शकत नाही; तोच देवांचा श्रेष्ठ, प्रकट होतो. त्याने आकाश, पृथ्वी, वारा, जल, तेज, प्रजापती, लोकांचा आधार, देवांचा अधिपती, पितर, वेदांचे निवास, ऋषी, स्वामी—सर्वांचे एकत्रीकरण केले; त्यांची व्यवस्था लावून, विश्रांतीचे स्थान निर्माण केले. अशा रीतीने, जेव्हा संपूर्ण जग एक महासागर बनले, तेव्हा तो तेजस्वी प्रभू जलाने पृथ्वी झाकून विश्रांती घेतो; आणि हंसस्वरूपात, तो नारायण आहे. महान अंधकाराच्या मध्यभागी, त्या विस्तीर्ण महासागरात, पद्मनयन, बलवान भुजांचा, अविनाशी ब्रह्म, ज्याला ज्ञानी जाणतात, तो तेथे आहे. प्रभू स्वतःच्या स्वरूपात अंधकाराने आच्छादित, सात्त्विक मन धारण करतो, जिथे ते तत्त्व स्थित आहे. अशी ही श्रेष्ठ विद्या, खरी जशी आहे तशी, ब्रह्माला दिली गेली; आणि हे गूढ, उपनिषदांत जसे सांगितले आहे तसे, प्रकट झाले. यज्ञ हाच पुरुष आहे, असे घोषित केले गेले; आणि 'पुरुष' म्हणून जे कोणी ओळखले जातात, तोच सर्वोच्च पुरुष आहे. ब्राह्मण, जे यज्ञ करतात, जे ऋत्विज म्हणून प्रसिद्ध आहेत, हे सर्व या प्रभूच्या मुखातून पूर्वी उत्पन्न झाले, असे सांगितले जाते. पहिल्या मुखातून प्रभूने ब्रह्मा, उद्गाता, सामग, होतृ, आणि आपल्या हातांपासून अध्वर्यू निर्माण केले. ब्रह्मा, ब्राह्मण, छांशिन, सर्व स्तोत्रगायक, तसेच गुप्तेंद्रियातून मैत्रावरुण आणि प्रतिष्ठात्र निर्माण केले. उदरातून प्रतीहार्तृ आणि पोतृ, मग हातांमधून अग्नीध्र आणि याज्ञिक उन्नेतृ निर्माण झाले. मांड्यांतून अचावाक आणि सामगिन सुब्रह्मण्य निर्माण झाले. अशा प्रकारे, या जगाचा स्वामी, धन्य प्रभू, हे सोळा ऋत्विज निर्माण करतो. स्वयंभूने सर्व यज्ञांसाठी श्रेष्ठ ऋत्विज उत्पन्न केले; त्यानंतर तो महायोगी, 'यज्ञ' म्हणून ओळखला जाणारा पुरुष, तेथे उपस्थित होता. सर्व वेद, त्यांचे उपांग, उपनिषदे आणि यज्ञकर्मे, हे सर्व त्या एकमेव महासागरात प्रभू निद्रिस्त असताना अस्तित्वात होते, जसे प्राचीन काळी अद्भुत घडले होते. आता ऐक: त्या काळी, महर्षी मार्कंडेय, कुतूहलाने, त्या धन्य प्रभूने गिळला गेला आणि त्याच्या उदरात वास करू लागला. महान तेजाने युक्त, हजारो वर्षांचे आयुष्य असलेला तो, पृथ्वीवरील सर्व तीर्थक्षेत्रे आणि पवित्र स्थळी फिरला. त्याने अनेक आश्रम, देवांचे निवास, विविध अद्भुत देश, राज्ये आणि प्राचीन स्थळे पाहिली. ज्यांनी जप आणि होम केले, तपाने शांत व शुद्ध झाले, असे लोक त्याला आठवले; मग मार्कंडेय हळूहळू प्रभूच्या मुखातून बाहेर आला. बाहेर येताना, दैवी मायेमुळे, त्याला स्वतःची जाणीव उरली नाही; उदरातून बाहेर पडल्यावर त्याने एकच महासागर आणि जग पाहिले. सर्वत्र काळोख पसरलेला पाहून, त्याच्या मनात तीव्र भीती आणि आपले प्राण वाचतील का याची चिंता निर्माण झाली. देवाचे दर्शन घडल्याने तो अत्यंत आनंदित झाला, आणि परम आश्चर्याने भरून गेला; पण तरीही, त्या अचल आत्म्याच्या मनात शंका निर्माण झाली—"हे मनाचे भ्रम आहे का? की मी स्वप्न अनुभवतो आहे? या दोघांपैकी एक गोष्ट माझ्याशी घडत असली पाहिजे." "पण हे स्वप्न नाही, कारण हे सत्याशी जोडलेले आहे, आणि जे सत्य आहे ते योग्यच आहे; चंद्र, सूर्य, वारा, पर्वत, पृथ्वी—सर्व अदृश्य झाले आहेत." "हे कोणते जग आहे?"—अशी शंका त्याच्या मनात दाटली; आणि त्याने एक प्रचंड पर्वतासारखा, पाण्यात बुडालेला, तेजाने झळकणारा, चंद्रसूर्यालाही प्रकाशित करणारा, झोपलेला पुरुष पाहिला. महासागरासारख्या गूढतेने आणि प्रचंड तेजाने युक्त त्या पुरुषाला पाहून, मार्कंडेय आश्चर्यचकित झाला—"हे प्रभो, येथे तुला पाहायला कोण आले आहे?"—असे मनाशी विचारले. आणि मग पुन्हा, पूर्वीप्रमाणे, त्या ऋषीला पुन्हा एकदा गर्भात ओढले गेले; मार्कंडेय, आश्चर्याने भरून, पुन्हा त्या उदरात गेला. आणि पुन्हा, हे स्वप्नासारखे दृश्य आहे, असे जाणून, तो पुन्हा पृथ्वीवर आणि वनात भटकू लागला, जसे आधी केले होते. त्याने विविध आश्रम, पवित्र जलयुक्त क्षेत्रे, आणि यज्ञ करून गुरूंना योग्य दक्षिणा दिलेले यजमान पाहिले.