ക്ഷിതിം വരുണമഗ്നിം ച വായും ചാപി നിശാകരം। ദശദിഗ്ദേവതാവൃക്ഷാന്നക്ഷത്രാണി ഗ്രഹൈഃ സഹ
ഭൂമി, വരുണൻ, അഗ്നി, വായു, ചന്ദ്രൻ, പത്തുദിശകളുടെ ദേവതകൾ, മരങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ ഇവരെല്ലാം അവൾ വിടപറഞ്ഞു.
സര്വാന്വിജ്ഞാപയാമാസ പ്രണിപത്യ മുഹുര്മുഹുഃ। യേ സംശ്രിതാ വനേ സിദ്ധാഃ സര്വാശ്ച വനദേവതാഃ
വനത്തിൽ പാർക്കുന്ന എല്ലാ സിദ്ധന്മാരെയും വനദേവതകളെയും വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ച് അവൾ അറിയിച്ചു.
വനേ ചരംതം ച തൃണം തേ രക്ഷംതു സുതം മമ। ചംപകാശോക പുന്നാഗാസ്സരലാര്ജുനകിംശുകാഃ
വനത്തിൽ ചുറ്റി നടക്കുന്ന പുല്ലുകൾ എന്റെ മകനെ കാക്കണം; ചമ്പക, അശോക, പുന്നാഗം, ശരള, അർജുന, കിംശുക മരങ്ങളേ.
ശൃണ്വംതു പാദപാഃ സര്വേ സംദേശം മമ വിക്ലവം। വത്സമേകാകിനം ദീനം ചരംതം വിഷമേ വനേ
എന്റെ ഉത്കണ്ഠയുള്ള സന്ദേശം എല്ലാവരും കേൾക്കണം; എന്റെ കിടാവു ഒറ്റയ്ക്കും ദു:ഖിതനായി കഠിനമായ വനത്തിൽ അലഞ്ഞു തിരിയുന്നു.
രക്ഷധ്വം വത്സകം ബാലം സ്നേഹാത്പുത്രമിവൌരസം। മാത്രാപിത്രാവിഹീനം ച അനാഥം ദീനമാനസം
ആ കുഞ്ഞിനെ, ബാലനെ, സ്നേഹത്തോടെ സ്വന്തം മകനെന്നപോലെ കാക്കണം; അമ്മയില്ല, അച്ഛനില്ല, അനാഥനും ദു:ഖിതനുമായ മനസ്സോടെ.
വിചരംതമിമാം ഭൂമിം ക്രംദമാനം സുദുഃഖിതം। തസ്യേഹ ക്രംദമാനസ്യ മത്പുത്രസ്യ മഹാവനേ
ഈ ഭൂമിയിൽ അലഞ്ഞു, അതിയായ ദു:ഖത്തിൽ കരയുന്ന എന്റെ മകൻ ഈ മഹാവനത്തിൽ കരയുമ്പോൾ.
മഹാശോകാഭിഭൂതസ്യ ക്ഷുത്പിപാസാതുരസ്യ ച। ശൂന്യസ്യൈകാകിനഃ സര്വം ജഗച്ഛൂന്യം പ്രപശ്യതഃ
വലിയ ദു:ഖത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ട്, വിശപ്പും ദാഹവും അനുഭവിച്ച്, ഒറ്റയ്ക്കും, ലോകം മുഴുവൻ ശൂന്യമായതായി കാണുന്നവൻ.
ചരമാണസ്യ കര്തവ്യം സാനുക്രോശൈസ്തു രക്ഷണം। സംദിശ്യ നംദാ പ്രീത്യൈവം പുത്രസ്നേഹവശം ഗതാ
അലഞ്ഞു നടക്കുന്നവരെ കരുണയോടെ കാക്കണം; ഇങ്ങനെ, മകനെ സ്നേഹത്തിൽ ആകമാനിച്ച നന്ദാ സ്നേഹത്തോടെ ഈ ഉപദേശം നൽകി.
ശോകാഗ്നിനാ ച സന്ദീപ്താ വിച്ഛിന്നാ പുത്രദര്ശനേ। വിയുക്താ ചക്രവാകീവ ലതേവ പതിതാ തരോഃ
ദുഃഖത്തിന്റെ തീയിൽ കത്തിപ്പൊള്ളിയ അവൾ, മകനെ കാണാൻ കഴിയാതെ വേദനയിൽ പിരിഞ്ഞു പോയി; ചക്രവാകപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ ഒറ്റപ്പെട്ടു, വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വീണലതയെപ്പോലെ തളർന്നു വീണു.
അംധേവ ദൃഷ്ടിരഹിതാ പ്രസ്ഖലംതീ പദേ പദേ। അഗച്ഛത്സാ പുനസ്തത്ര യത്രാസൌ പിശിതാശനഃ
കണ്ണില്ലാത്തവളെപ്പോലെ കാഴ്ചയില്ലാതെ, ഓരോ അടിയിലും തട്ടിമറിഞ്ഞ്, അവൾ വീണ്ടും ആ മാംസഭക്ഷകന്റെ അടുക്കൽ പോയി.
ആസ്തേ വിസ്ഫൂര്ജിതമുഖസ്തീക്ഷ്ണദംഷ്ട്രോ ഭയാവഹഃ। താവത്തസ്യാഃ സുതോ വത്സ ഊര്ദ്ധ്വപുച്ഛോതിവേഗവാന്
അവിടെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന വലിയ വായും മൂർച്ചയുള്ള പല്ലുകളും ഉള്ള മൃഗരാജൻ ഇരുന്നു; അതിനിടയിൽ, അമ്മയുടെ മകൻ, വേഗത്തിൽ ഉയർന്ന വാലോടെ ഓടിയെത്തി.
ആഗത്യ മാതുരഗ്രേസൌ മൃഗേംദ്രസ്യാഗ്രതോഽഭവത്। ആഗതം തു സുതം ദൃഷ്ട്വാ മൃത്യും തമഗ്രതഃ സ്ഥിതം
അവൻ അമ്മയുടെ മുന്നിൽ എത്തി, മൃഗരാജന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു; മകൻ വന്നതറിഞ്ഞ അമ്മ, മരണത്തെ നേരിൽ കണ്ടതുപോലെ ഭയപ്പെട്ടു.
വ്യാഘ്രം ദൃഷ്ട്വാ തു സാ ധേനുരിദം വചനമബ്രവീത്। ഭോഭോ മൃഗേംദ്രാഗതാഹം സത്യധര്മവ്രതേ സ്ഥിതാ
വ്യാഘ്രനെ കണ്ട പശു പറഞ്ഞു: 'മൃഗരാജാ, ഞാൻ സത്യവും ധർമ്മവും പാലിച്ചവളായി ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.'
കുരു തൃപ്തിം യഥാകാമമസ്മന്മാംസേന സാംപ്രതമ്। സംതര്പയ സ്വഭൂതാനി പിബ ത്വം ശോണിതം മമ
നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ ഇപ്പോൾ എന്റെ മാംസം കഴിച്ച് തൃപ്തനാവൂ; നിന്റെ കൂട്ടുകാരെ പോഷിപ്പിക്കൂ, എന്റെ രക്തം കുടിക്കൂ.
മൃതായാം തു മയി ത്വം ഭോ ഭക്ഷയേമം തു ബാലകമ്। ദ്വീപ്യുവാച। സ്വാഗതം തവ കല്യാണി ധേനുകേ സത്യവാദിനീ
എനിക്ക് മരിച്ചശേഷം, ഭോ, നീ ഈ കിടാവിനെ കഴിക്കൂ; അപ്പോൾ വ്യാഘ്രൻ പറഞ്ഞു: 'നന്മയുള്ള സത്യവാദിനിയായ പശുവേ, നിനക്ക് സ്വാഗതം.'
ന ഹി സത്യവതാം കിംചിദശുഭം ഭവതി ക്വചിത്। ത്വയോക്തം ധേനുകേ പൂര്വം സത്യം പ്രത്യാഗമേ പുനഃ
സത്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർക്കു ഒരിക്കലും ദുഷ്ഫലമൊന്നും സംഭവിക്കാറില്ല; മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെയാണ് നീ വീണ്ടും സത്യത്തിൽ തിരിച്ചെത്തിയത്.
തേന മേ കൌതുകം പ്രാപ്തം പ്രാപ്താ ഗച്ഛേത്കഥം പുനഃ। തവ സത്യപരീക്ഷാര്ഥം പ്രേഷിതാസി മയാ പുനഃ
അതുകൊണ്ട് എങ്ങനെ നീ വീണ്ടും വന്നുവെന്നറിയാൻ എനിക്ക് കൗതുകം തോന്നി; നിന്റെ സത്യത്തെ പരീക്ഷിക്കാൻ ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും അയച്ചു.
അന്യഥാ മാം സമാസാദ്യ ജീവംതീ യാസ്യസേ കഥമ്। യച്ച നഃ കൌതുകം ജാതം സത്യമന്വേഷണം മമ
ഇല്ലെങ്കിൽ, എന്നെ കണ്ടിട്ടും നീ ജീവനോടെ എങ്ങനെ പോകുമായിരുന്നു? സത്യത്തെ അന്വേഷിക്കാൻ എനിക്ക് കൗതുകം ജനിച്ചു.
തസ്മാദനേന സത്യേന മുക്താസി ച മയാഽധുനാ। ഭഗിനീ ഭവതീ മഹ്യം ഭാഗിനേയഃ സുതസ്തവ
ഇപ്പോൾ ഈ സത്യത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ നിന്നെ ഞാൻ മോചിപ്പിക്കുന്നു; നീ എന്റെ സഹോദരിയാണ്, നിന്റെ മകൻ എന്റെ അനന്തരാവകാശിയാണ്.
ദത്തോപദേശസ്യ ശുഭേ മമ പാപിഷ്ഠകര്മണഃ। സത്യേ പ്രതിഷ്ഠിതാ ലോകാ ധര്മഃ സത്യേ പ്രതിഷ്ഠിതഃ
നന്മയുള്ളവളേ, പാപകരമായ പ്രവൃത്തികളുള്ള എനിക്ക് ഉപദേശം നൽകിയിരിക്കുന്നു; ലോകങ്ങൾ സത്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, ധർമ്മവും സത്യത്തിൽ അടിയുറച്ചിരിക്കുന്നു.
സത്യേന ഗൌഃ ക്ഷീരധാരാം പ്രമുംചതി ഹവിഃ പ്രിയാമ്। സ വൈ ധന്യതമോ ഗോപോ യസ്ത്വത്ക്ഷീരേണ ജീവതി
സത്യത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ പശു പ്രിയമായ പാൽ ഒഴുക്കുന്നു; നിന്റെ പാലിൽ ജീവിക്കുന്ന ഗോപൻ ഏറ്റവും ഭാഗ്യവാനാണ്.
ഭൂമിപ്രദേശാ ധന്യാസ്തേ സതൃണാ വീരുധഃ ശുഭേ। തേ ധന്യാശ്ച കൃതാര്ഥാശ്ച തൈരേവ സുകൃതം കൃതമ്
നിന്റെ പുല്ല് വളരുന്ന ഭൂമി ഭാഗ്യവാനാണ്, നന്മയുള്ളവളേ; അവയിൽ നന്മ ചെയ്തവർ ഭാഗ്യവാനും സഫലരുമാണ്.
തൈരാപ്തം ജന്മനഃ സാരം യേ പിബംതി പയസ്തവ। മൃഗേംദ്രഃ പ്രത്യയം ഗത്വാ വിസ്മയം പരമം ഗതഃ
നിന്റെ പാൽ കുടിക്കുന്നവർക്ക് ജന്മത്തിന്റെ സാരം ലഭിക്കുന്നു; മൃഗരാജൻ സത്യത്തിൽ ഉറപ്പു നേടി അത്യന്തം അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
പ്രത്യാദേശോഽയമസ്മാകം സത്യം ദേവൈഃ പ്രദര്ശിതഃ। സത്യമിഷ്ടം ഗവാം ദൃഷ്ട്വാ ന മേ വാഞ്ഛാസ്തി ജീവിതുമ്
ഈ ആജ്ഞ ഞങ്ങളുടേതാണ്, ദേവതകൾ സത്യം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു; പശുക്കളുടെ സത്യം കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് ഇനി ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹമില്ല.
തത്കരിഷ്യാമ്യഹം കര്മ യേന മുച്യേയ കില്ബിഷാത്। മയാ ജീവസഹസ്രാണി ഭക്ഷിതാനി ശതാനി ച
അതുകൊണ്ട് ഞാൻ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകാൻ ഒരു പ്രവൃത്തി ചെയ്യും; ഞാൻ ആയിരക്കണക്കിന് ജീവികളെ, നൂറുകണക്കിന് ജീവികളെ ഭക്ഷിച്ചു.
ഗതിം കാമിഹ ഗച്ഛാമി ദൃഷ്ട്വാ ഗോഃ സത്യമീദൃശമ്। അഹം പാപോ ദുരാചാരോ നൃശംസോ ജീവഘാതകഃ
സത്യം കാണുന്ന പശുവിൽ നിന്ന് ഈ വഴി ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ പോകുന്നു; ഞാൻ പാപിയും ദുഷ്ടനും ക്രൂരനും ജീവഹന്താവുമാണ്.
കാംസ്തു ലോകാന്ഗമിഷ്യാമി കൃത്വാ കര്മ സുദാരുണമ്। ഗമിഷ്യേ പുണ്യതീര്ഥാനി കരിഷ്യേ പാപശോധനമ്
ഇത്രയും ഭയങ്കരമായ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തിട്ട് ഞാൻ എവിടേക്കാണ് പോകാൻ പോകുന്നത്? ഞാൻ പുണ്യമായ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ചെന്നു പാപങ്ങൾ കഴുകിത്തീർക്കും.
പതിഷ്യേ ഗിരിമാരുഹ്യ പ്രവേക്ഷ്യേ വാ ഹുതാശനമ്। ധേനോഽദ്യ യന്മയാ കാര്യം തപഃ പാപാദ്വിശുദ്ധയേ
പർവ്വതത്തിൽ കയറി താഴേക്ക് ചാടാമോ, അഗ്നിയിൽ കടക്കാമോ എന്നു ഞാൻ ആലോചിക്കുന്നു. അമ്മേ, ഇന്ന് പാപങ്ങൾ കഴുകാൻ ഞാൻ എന്ത് തപസ്സ് ചെയ്യണം എന്ന് പറയൂ.
തദാദിശസ്വ സംക്ഷേപാന്ന കാലോ വിസ്തരസ്യ തു। ധേനുരുവാച। തപഃ കൃതേ പ്രശംസംതി ത്രേതായാം ജ്ഞാനമേവ ച
നീ എനിക്ക് സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിക്കണം; കൂടുതൽ വിശദീകരിക്കാൻ സമയം ഇല്ല. പശു പറഞ്ഞു: കൃതയുഗത്തിൽ തപസ്സ് ആണ് പ്രധാനമായത്; ത്രേതായുഗത്തിൽ ജ്ഞാനമാണ് പ്രധാനമെന്നു പറയുന്നു.
ദ്വാപരേ യജ്ഞമിത്യാഹുര്ദാനമേകം കലൌ യുഗേ। സര്വേഷാമേവ ദാനാനാമിദമേവൈകമുത്തമമ്
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ യജ്ഞമാണ് പ്രധാനമെന്ന് പറയുന്നു; കലിയുഗത്തിൽ ദാനം മാത്രം. എല്ലാ ദാനങ്ങളിലും ഇതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം.