വിതതേ യജ്ഞവാടേ തു സ്വാഗതേഷു ദ്വിജാദിഷു। പുണ്യാഹഘോഷൈര്വിതതൈര്ദേവാനാം നിയമൈസ്തഥാ
യജ്ഞവാടം ഒരുക്കിയപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാരും മറ്റുള്ളവരും എത്തിയപ്പോൾ, പുണ്യദിനം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും, ദേവന്മാരുടെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുകയും ചെയ്തു.
ദേവേഷു ചൈവ വ്യഗ്രേഷു തസ്മിന്യജ്ഞവിധൌ തഥാ। തത്ര ചൈവ മഹാരാജ ദീക്ഷിതേ ച പിതാമഹേ
അവിടെ ദേവന്മാർ ആ യജ്ഞത്തിൽ മുഴുകിയപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, ബ്രഹ്മാവും അവിടം ദീക്ഷയേറ്റിരുന്നു.
യജതസ്തസ്യ സത്രേണ സര്വകാമസമൃദ്ധിനാ। മനസാ ചിംതിതാ ഹ്യര്ഥാ ധര്മാര്ഥകുശലാസ്തഥാ
അവൻ ആ യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റപ്പെട്ടു; മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച ധർമ്മത്തിലും അർത്ഥത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള കാര്യങ്ങൾ അവനു ലഭിച്ചു.
ഉപതിഷ്ഠംതി രാജേംദ്ര ദ്വിജാതീംസ്തത്ര തത്ര ഹ। ജഗുശ്ച ദേവഗംധര്വാ നനൃതുശ്ചാപ്സരോഗണാഃ
രാജാവേ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ അവിടെയും ഇവിടെയും അവനെ സേവിച്ചു; ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പാടുകയും, അപ്പ്സരസുകൾ നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.
വാദിത്രാണി ച ദിവ്യാനി വാദയാമാസുരംജസാ। തസ്യ യജ്ഞസ്യ സംപത്യാ തുതുഷുദേര്വതാ അപി
ദിവ്യമായ വാദ്യങ്ങൾ മനോഹരമായി മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു; ആ യജ്ഞത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ ദേവന്മാരും സന്തോഷിച്ചു.
വിസ്മയം പരമം ജഗ്മുഃ കിമു മാനുഷയോനയഃ। വര്തമാനേ തഥാ യജ്ഞേ പുഷ്കരസ്ഥേ പിതാമഹേ
അവർ അത്യന്തം അത്ഭുതത്തോടെ നിറഞ്ഞു—മനുഷ്യർക്ക് എത്രയോ അത്ഭുതം! പുഷ്കരത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ യജ്ഞം നടക്കുമ്പോൾ.
അബ്രുവന്നൃഷയോ ഭീഷ്മ തദാ തുഷ്ടാസ്സരസ്വതീമ്। സുപ്രഭാം നാമ രാജേംദ്ര നാമ്നാ ചൈവ സരസ്വതീമ്
ഭീഷ്മാ, അപ്പോൾ, മഹർഷിമാർ സന്തോഷത്തോടെ സരസ്വതിയെ സുപ്രഭ എന്ന പേരിലും, സരസ്വതിയായെന്നും വിളിച്ചു.
തേ ദൃഷ്ട്വാ മുനയഃ സര്വേ വേഗയുക്താം സരസ്വതീമ്। പിതാമഹം ഭാസയംതീം ക്രതും തേ ബഹു മേനിരേ
മുനിമാർ എല്ലാവരും, വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന, ബ്രഹ്മാവിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ പ്രകാശം പകരുന്ന സരസ്വതിയെ കണ്ടപ്പോൾ, അവളെ അത്യന്തം മഹത്തായവളായി കണക്കാക്കി.
ഏവമേഷാ സരിച്ഛ്രേഷ്ഠാ പുഷ്കരേഷു സരസ്വതീ। പിതാമഹാര്ഥം സമ്ഭൂതാ തുഷ്ട്യര്ഥം ച മനീഷിണാമ്
ഇങ്ങനെ, പുഷ്കരത്തിലെ ഈ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതി, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാര്യത്തിനും ജ്ഞാനികൾക്ക് സന്തോഷം നൽകാനും ഉദിച്ചുവന്നു.
പുണ്യസ്യ പുണ്യതാകാരി പംചസ്രോതാസ്സരസ്വതീ। സുപ്രഭാ നാമ രാജേംന്ദ്ര നാമ്നാ ചൈവ സരസ്വതീ
അഞ്ചു ശാഖകളോടെ ഒഴുകുന്ന സരസ്വതി, പുണ്യസ്ഥലങ്ങളെ കൂടുതൽ പുണ്യമാക്കുന്നു; രാജാവേ, അവളെ സുപ്രഭ എന്നും സരസ്വതി എന്നും വിളിക്കുന്നു.
യത്ര തേ മുനയശ്ശാന്താ നാനാസ്വാധ്യായവാദിനഃ। തേ സമാഗത്യ ഋഷയസ്സസ്മരുര്വൈ സരസ്വതീമ്
അവിടെ, സമാധാനപരമായ പലവിധ ഉപദേശങ്ങൾ പറയുന്ന മുനിമാരെല്ലാം ഒരുമിച്ചു കൂടിയപ്പോൾ, അവർ സരസ്വതിയെ ഓർമ്മിച്ചു.
സാഭിധ്യാതാ മഹാഭാഗാ ഋഷിഭിഃ സത്രയാജിഭിഃ। സമാസ്ഥിതാ ദിശം പൂര്വാം ഭക്തിപ്രീതാ മഹാനദീ
ആ മഹാനദിയായ സരസ്വതി, യാഗം ചെയ്ത മഹർഷിമാരാൽ ഭക്തിയോടും സ്നേഹത്തോടും കൂടി ആഹ്വാനിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, കിഴക്കേ ദിക്കിൽ പ്രത്യക്ഷമായി.
പ്രാചീ പൂര്വാവഹാ നാമ്നാ മുനിവംദ്യാ സരസ്വതീ। ഇദമന്യന്മഹാരാജ ശൃണ്വാശ്ചര്യവരം ഭുവി
മുനിമാർ ആദരിക്കുന്ന സരസ്വതി കിഴക്കോട്ട് ഒഴുകുന്നവളെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; രാജാവേ, ഭൂമിയിൽ സംഭവിച്ച മറ്റൊരു അത്ഭുതം കൂടി ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.
ക്ഷതോ മംകണകോ വിപ്രഃ കുശാഗ്രേണേതി നഃ ശ്രുതമ്। ക്ഷതാത്കില കരേ തസ്യ രാജന്ശാകരസോസ്രവത്
മങ്കണകനെന്ന ബ്രാഹ്മണൻ കുശത്തിൻ മൂർച്ചയാൽ കൈയിൽ പരിക്കേറ്റു; രാജാവേ, ആ പരിക്കിൽ നിന്നു ഇള്ളിപ്പഞ്ചസാരയുടെ നീർ ഒഴുകിയെന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
സ വൈ ശാകരസം ദൃഷ്ട്വാ ഹര്ഷാവിഷ്ടഃ പ്രനൃത്തവാന്। തതസ്തസ്മിന്പ്രനൃത്തേ തു സ്ഥാവരം ജംഗമം ച യത്
അവൻ ആ ഇള്ളിപ്പഞ്ചസാര നീർ കണ്ടപ്പോൾ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്തു; അവൻ നൃത്തം ചെയ്തപ്പോൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന ചലനശീലികളും അചലങ്ങളായവയും എല്ലാം—
പ്രാനൃത്യത ജഗത്സര്വം തേജസാ തസ്യ മോഹിതമ്। ശക്രാദിഭിസ്സുരൈ രാജന്നൃഷിഭിശ്ച തപോധനൈഃ
അവന്റെ തേജസ്സിൽ മയങ്ങി, സകല ലോകവും നൃത്തം ചെയ്തു; രാജാവേ, ഇന്ദ്രൻമാരും മറ്റ് ദേവന്മാരും തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായ മുനിമാരും അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
വിജ്ഞപ്തസ്തത്ര വൈ ബ്രഹ്മാ നായം നൃത്യേത്തഥാ കുരു। ആദിഷ്ടോ ബ്രഹ്മണാ രുദ്ര ഋഷേരര്ഥേ നരാധിപ
അവിടെ ബ്രഹ്മാവിനോട് അറിയിക്കപ്പെട്ടു: 'ഇങ്ങനെ അവൻ നൃത്തം ചെയ്യരുത്.' ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, രാജാവേ, ആ മുനിയുടെ കാരണത്താൽ രുദ്രനെ അയച്ചു.
നായം നൃത്യേദ്യഥാ ഭീമ തഥാ ത്വം വക്തുമര്ഹസി। ഗത്വാ രുദ്രോ മുനിം ദൃഷ്ട്വാ ഹര്ഷാവിഷ്ടമതീവ ഹി
'അവൻ ഭയങ്കരമായി നൃത്തം ചെയ്യരുത്; നീ ഇത് അവനോട് പറയണം.' രുദ്രൻ പോയി, അത്യന്തം സന്തോഷത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന മുനിയെ കണ്ടു—
ഭോ ഭോ വിപ്രര്ഷഭ ത്വം ഹി നൃത്യസേ കേന ഹേതുനാ। നൃത്യമാനേന ഭവതാ ജഗത്സര്വം ച നൃത്യതി
'ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നത്? നീ നൃത്തം ചെയ്യുമ്പോൾ മുഴുവൻ ലോകവും കൂടെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു.'
തേനായം വാരിതഃ പ്രാഹ നൃത്യന്വൈ മുനിസത്തമഃ। മുനിരുവാച। കിം ന പശ്യസി മേ ദേവ കരാച്ഛാകരസോസ്രവത്
അങ്ങനെ തടയപ്പെട്ടിട്ടും, ആ മഹാമുനി നൃത്തം തുടരുകയും പറഞ്ഞു: 'ദേവാ, നീ കാണുന്നില്ലേ, എന്റെ കൈയിൽ നിന്നു ഇള്ളിപ്പഞ്ചസാര നീർ ഒഴുകുന്നു.'
തം തു ദൃഷ്ട്വാപ്ര നൃത്തോഹം ഹര്ഷേണ മഹതാവൃതഃ। തം പ്രഹസ്യാബ്രവീദ്ദേവോ മുനിം രാഗേണ മോഹിതമ്
'അത് കണ്ടാണ് ഞാൻ വലിയ സന്തോഷത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്തത്'; ദേവൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, മോഹത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന മുനിയോട് പറഞ്ഞു.
അഹം ന വിസ്മയം വിപ്ര ഗച്ഛാമീഹ പ്രപശ്യ മാം। ഏവമുക്തോ മുനിശ്രേഷ്ഠോ മഹാദേവേന കൌരവ
'ബ്രാഹ്മണാ, ഇതിൽ എനിക്ക് അത്ഭുതം തോന്നുന്നില്ല; നീ ഇവിടെ എന്നെ നോക്കൂ.' മഹാദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കൌരവാ—
ധ്യായമാനസ്തദാ കോയം പ്രതിഷിദ്ധോസ്മി യേന ഹി। അംഗുല്യഗ്രേണ രാജേംദ്ര സ്വാംഗുഷ്ഠസ്താഡിതസ്തഥാ
മുനി ധ്യാനിച്ച്, 'ആരൊന്നാണ് എന്നെ തടഞ്ഞത്?' എന്ന് ആലോചിച്ചു; രാജാവേ, പിന്നെ അവൻ സ്വന്തം വിരലിന്റെ അഗ്രം കൊണ്ട് താന്റെ അങ്ങൂഠിൽ അടിച്ചു.
തതോ ഭസ്മക്ഷതാദ്രാജന്നിര്ഗതം ഹിമപാംഡുരം। തദ്ദൃഷ്ട്വാ വ്രീഡിതശ്ചാസൌ പ്രാഹ തത്പാദയോഃ പതന്
അപ്പോൾ, രാജാവേ, ആ പരിക്കിൽ നിന്നു മഞ്ഞു പോലെ വെള്ളയുള്ള ചാരം പുറത്തുവന്നു; അത് കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ ലജ്ജിച്ചു, ദേവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു പറഞ്ഞു—
നാന്യദ്ദേവാദഹം മന്യേ രുദ്രാത്പരതരം മഹത്। ചരാചരസ്യ ജഗതോ ഗതിസ്ത്വമസി ശൂലധൃത്
'ദേവാ, രുദ്രനേക്കാൾ വലിയവനുണ്ടെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല; നീയാണ് ചലനശീലികളും അചലങ്ങളുമായ ലോകത്തിന്റെ ആശ്രയം, ത്രിശൂലധാരിയേ.'
ത്വയാ സൃഷ്ടമിദം സര്വം വദംതീഹ മനീഷിണഃ। ത്വാമേവ സര്വം വിശതി പുനരേവ യുഗക്ഷയേ
'ഈ സർവ്വം നിനക്കാണ് സൃഷ്ടിച്ചതെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു; യുഗം അവസാനിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം വീണ്ടും നിനക്കുള്ളിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്.'
ദേവൈരപി ന ശക്യസ്ത്വം പരിജ്ഞാതും മയാ കുതഃ। ത്വയി സര്വേ ച ദൃശ്യന്തേ സുരാ ബ്രഹ്മാദയോപി യേ
'ദേവന്മാർക്കും നിന്നെ പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയില്ല—എനിക്ക് എങ്ങനെയാകും? ബ്രഹ്മാവും മറ്റു ദേവന്മാരും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാവരും നിന്നിൽ കാണപ്പെടുന്നു.'
സര്വസ്ത്വമസി ദേവാനാം കര്താ കാരയിതാ ച യഃ। ത്വത്പ്രസാദാത്സുരാഃ സര്വേ ഭവംതീഹാകുതോഭയാഃ
'ദേവന്മാരുടെ സ്രഷ്ടാവും കാരണവനും നീയാണു; നിന്റെ കൃപയാൽ ഇവിടെയുള്ള എല്ലാ ദേവന്മാർക്കും ഭയം ഇല്ലാതാകുന്നു.'
ഏവം സ്തുത്വാ മഹാദേവമൃഷിശ്ച പ്രണതോബ്രവീത്। ഭഗവംസ്ത്വത്പ്രസാദേന തപോ ന ക്ഷീയതേ ത്വിഹ
ഇങ്ങനെ മഹാദേവനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം, ആ ഋഷി നമസ്കരിച്ച് പറഞ്ഞു: 'പ്രഭോ, നിങ്ങളുടെ കൃപകൊണ്ട് എന്റെ തപസ്സ് ഇവിടെ കുറയുന്നില്ല.'
തതോ ദേവഃ പ്രീതമനാസ്തമൃഷിം പുനരബ്രവീത്। തപസ്തേ വര്ദ്ധതാം വിപ്ര മത്പ്രസാദാത്സഹസ്രധാ
അപ്പോൾ ദേവൻ സന്തോഷത്തോടെ ആ ഋഷിയോട് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: 'എന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടു, ബ്രാഹ്മണാ, നിന്റെ തപസ്സ് ആയിരംപടിയും വർദ്ധിക്കട്ടെ.'