ന യാസ്യാമോ പരം തീര്ഥം ജ്യേഷ്ഠഭാവേത്വിദം സരഃ। ജ്യേഷ്ഠപുഷ്കരമിത്യേവ നാമ ചക്രുര്ദ്വിജാതയഃ
നാം മറ്റൊരു തീർഥത്തിലേക്ക് പോകില്ല; ഈ തടാകം ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമാണ്. അതിനാൽ, ദ്വിജന്മാർ അതിന് 'ജ്യേഷ്ഠപുഷ്കരം' എന്ന പേരിട്ടു.
തത്ര കുബ്ജാന്ബഹൂന്ദൃഷ്ട്വാ സ്ഥിതാംസ്തീര്ഥസമീപതഃ। ബഭൂവുര്വിസ്മിതാസ്തത്ര ജനാ യേ ച സമാഗതാഃ
അവിടെ, തീർത്ഥത്തിനടുത്ത് നില്ക്കുന്ന അനേകം കുബ്ജന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, അവിടെ എത്തിയിരുന്ന എല്ലാവരും അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
ദത്വാ ദാനം ദ്വിജാതിഭ്യോ ഭാംഡാനി വിവിധാനി ച। ശ്രുത്വാ സരസ്വതീം പ്രാചീം സ്നാതുകാമാ ദ്വിജാഗതാഃ
ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് പലവിധ വസ്തുക്കളും ദാനം നൽകി, കിഴക്കൻ സരസ്വതിയെ കുറിച്ച് കേട്ടപ്പോൾ, സ്നാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവർ അവിടെ എത്തിച്ചു.
സരസ്വതീതീര്ഥവരാ നാനാദ്വിജഗണൈര്യുതാ। ബദരേംഗുദകാശ്മര്യ പ്ലക്ഷാശ്വത്ഥവിഭീതകൈഃ
സരസ്വതിയുടെ തീരങ്ങളിൽ, പലതരം ബ്രാഹ്മണരുടെ കൂട്ടത്തോടെ, ഇലന്ത, ഇങ്ങു, കാശ്മര, പ്ലക്ഷ, അശ്വത്ത, വിഭീതക എന്നീ മരങ്ങൾ കൊണ്ട് ആലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
പൌലോമൈശ്ച പലാശൈശ്ച കരീരൈഃ പീലുഭിസ്തഥാ। സരസ്വതീതീര്ഥരുഹൈര്ധന്വനൈഃ സ്യംദനൈസ്തഥാ
പൗലോമ, പലാശ, കരീര, പീൽവു എന്നീ മരങ്ങളും, സരസ്വതിയുടെ തപോവനങ്ങളും കാടുകളും, സ്യന്ദനമരങ്ങളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
കപിത്ഥൈഃ കരവീരൈശ്ച ബില്വൈരാമ്ലാതകൈസ്തഥാ। അതിമുക്തകപംഡൈശ്ച പാരിജാതൈശ്ച ശോഭിതാ
കപിത്തം, കരവീരം, ബില്വം, ആമ്ലാതകം, അതിമുക്തം, കന്ദം, പാർിജാതം എന്നിവകൊണ്ടും അവിടം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
കദംബവനഭൂയിഷ്ഠാ സര്വസത്വമനോരമാ। വായ്വംബുഫലപര്ണാദൈര്ദംതോലൂഖലികൈരപി
കദമ്പവനങ്ങൾ കൂടുതലായും, എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആഹ്ലാദം പകരുന്നവയുമായും, കാറ്റിലും വെള്ളത്തിലും ഇളകുന്ന പഴങ്ങളും ഇലകളും പുഷ്പങ്ങളും, ദന്തോലൂഖലിക മരങ്ങളും അവിടെ കാണാമായിരുന്നു.
തഥാശ്മകുട്ടമുഖ്യൈശ്ച വരിഷ്ഠൈര്മുനിഭിര്വൃതാ। സ്വാധ്യായഘോഷസംഘുഷ്ടാ മൃഗയൂഥശതാകുലാ
അവിടം ഉന്നതമായ അശ്മകുട്ടമുനിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; സ്വാധ്യായഘോഷം മുഴങ്ങുകയും, നൂറുകണക്കിന് മാൻ കൂട്ടങ്ങൾ അവിടെ സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്തു.
അഹിംസൈര്ധര്മപരമൈസ്തഥാ ചാതീവ ശോഭിതാ। സുപ്രഭാ കാംചനാഖ്യാ ച പ്രാചീ നംദാ വിശാലകാ
അഹിംസയും ധർമ്മത്തിൽ ഉന്നതരായവരും അവിടം അലങ്കരിച്ചിരുന്നു; പ്രകാശമുള്ള, കാഞ്ചനം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന കിഴക്കൻ നന്ദയും വിശാലകയും അവിടെയുണ്ട്.
സ്രോതോഭിഃ പംചഭിസ്തത്ര വര്തതേ പുഷ്കരേ നദീ। പിതാമഹസ്യ സദസി വര്ത്തമാനേ മഹീതലേ
അവിടെ, പുഷ്കരത്തിൽ നദി അഞ്ചു ശാഖകളായി ഒഴുകുന്നു; അപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സഭ നടക്കുകയായിരുന്നു.
വിതതേ യജ്ഞവാടേ തു സ്വാഗതേഷു ദ്വിജാദിഷു। പുണ്യാഹഘോഷൈര്വിതതൈര്ദേവാനാം നിയമൈസ്തഥാ
യജ്ഞവാടം ഒരുക്കിയപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാരും മറ്റുള്ളവരും എത്തിയപ്പോൾ, പുണ്യദിനം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും, ദേവന്മാരുടെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുകയും ചെയ്തു.
ദേവേഷു ചൈവ വ്യഗ്രേഷു തസ്മിന്യജ്ഞവിധൌ തഥാ। തത്ര ചൈവ മഹാരാജ ദീക്ഷിതേ ച പിതാമഹേ
അവിടെ ദേവന്മാർ ആ യജ്ഞത്തിൽ മുഴുകിയപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, ബ്രഹ്മാവും അവിടം ദീക്ഷയേറ്റിരുന്നു.
യജതസ്തസ്യ സത്രേണ സര്വകാമസമൃദ്ധിനാ। മനസാ ചിംതിതാ ഹ്യര്ഥാ ധര്മാര്ഥകുശലാസ്തഥാ
അവൻ ആ യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റപ്പെട്ടു; മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച ധർമ്മത്തിലും അർത്ഥത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള കാര്യങ്ങൾ അവനു ലഭിച്ചു.
ഉപതിഷ്ഠംതി രാജേംദ്ര ദ്വിജാതീംസ്തത്ര തത്ര ഹ। ജഗുശ്ച ദേവഗംധര്വാ നനൃതുശ്ചാപ്സരോഗണാഃ
രാജാവേ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ അവിടെയും ഇവിടെയും അവനെ സേവിച്ചു; ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പാടുകയും, അപ്പ്സരസുകൾ നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.
വാദിത്രാണി ച ദിവ്യാനി വാദയാമാസുരംജസാ। തസ്യ യജ്ഞസ്യ സംപത്യാ തുതുഷുദേര്വതാ അപി
ദിവ്യമായ വാദ്യങ്ങൾ മനോഹരമായി മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു; ആ യജ്ഞത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ ദേവന്മാരും സന്തോഷിച്ചു.
വിസ്മയം പരമം ജഗ്മുഃ കിമു മാനുഷയോനയഃ। വര്തമാനേ തഥാ യജ്ഞേ പുഷ്കരസ്ഥേ പിതാമഹേ
അവർ അത്യന്തം അത്ഭുതത്തോടെ നിറഞ്ഞു—മനുഷ്യർക്ക് എത്രയോ അത്ഭുതം! പുഷ്കരത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ യജ്ഞം നടക്കുമ്പോൾ.
അബ്രുവന്നൃഷയോ ഭീഷ്മ തദാ തുഷ്ടാസ്സരസ്വതീമ്। സുപ്രഭാം നാമ രാജേംദ്ര നാമ്നാ ചൈവ സരസ്വതീമ്
ഭീഷ്മാ, അപ്പോൾ, മഹർഷിമാർ സന്തോഷത്തോടെ സരസ്വതിയെ സുപ്രഭ എന്ന പേരിലും, സരസ്വതിയായെന്നും വിളിച്ചു.
തേ ദൃഷ്ട്വാ മുനയഃ സര്വേ വേഗയുക്താം സരസ്വതീമ്। പിതാമഹം ഭാസയംതീം ക്രതും തേ ബഹു മേനിരേ
മുനിമാർ എല്ലാവരും, വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന, ബ്രഹ്മാവിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ പ്രകാശം പകരുന്ന സരസ്വതിയെ കണ്ടപ്പോൾ, അവളെ അത്യന്തം മഹത്തായവളായി കണക്കാക്കി.
ഏവമേഷാ സരിച്ഛ്രേഷ്ഠാ പുഷ്കരേഷു സരസ്വതീ। പിതാമഹാര്ഥം സമ്ഭൂതാ തുഷ്ട്യര്ഥം ച മനീഷിണാമ്
ഇങ്ങനെ, പുഷ്കരത്തിലെ ഈ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതി, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാര്യത്തിനും ജ്ഞാനികൾക്ക് സന്തോഷം നൽകാനും ഉദിച്ചുവന്നു.
പുണ്യസ്യ പുണ്യതാകാരി പംചസ്രോതാസ്സരസ്വതീ। സുപ്രഭാ നാമ രാജേംന്ദ്ര നാമ്നാ ചൈവ സരസ്വതീ
അഞ്ചു ശാഖകളോടെ ഒഴുകുന്ന സരസ്വതി, പുണ്യസ്ഥലങ്ങളെ കൂടുതൽ പുണ്യമാക്കുന്നു; രാജാവേ, അവളെ സുപ്രഭ എന്നും സരസ്വതി എന്നും വിളിക്കുന്നു.
യത്ര തേ മുനയശ്ശാന്താ നാനാസ്വാധ്യായവാദിനഃ। തേ സമാഗത്യ ഋഷയസ്സസ്മരുര്വൈ സരസ്വതീമ്
അവിടെ, സമാധാനപരമായ പലവിധ ഉപദേശങ്ങൾ പറയുന്ന മുനിമാരെല്ലാം ഒരുമിച്ചു കൂടിയപ്പോൾ, അവർ സരസ്വതിയെ ഓർമ്മിച്ചു.
സാഭിധ്യാതാ മഹാഭാഗാ ഋഷിഭിഃ സത്രയാജിഭിഃ। സമാസ്ഥിതാ ദിശം പൂര്വാം ഭക്തിപ്രീതാ മഹാനദീ
ആ മഹാനദിയായ സരസ്വതി, യാഗം ചെയ്ത മഹർഷിമാരാൽ ഭക്തിയോടും സ്നേഹത്തോടും കൂടി ആഹ്വാനിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, കിഴക്കേ ദിക്കിൽ പ്രത്യക്ഷമായി.
പ്രാചീ പൂര്വാവഹാ നാമ്നാ മുനിവംദ്യാ സരസ്വതീ। ഇദമന്യന്മഹാരാജ ശൃണ്വാശ്ചര്യവരം ഭുവി
മുനിമാർ ആദരിക്കുന്ന സരസ്വതി കിഴക്കോട്ട് ഒഴുകുന്നവളെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; രാജാവേ, ഭൂമിയിൽ സംഭവിച്ച മറ്റൊരു അത്ഭുതം കൂടി ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.
ക്ഷതോ മംകണകോ വിപ്രഃ കുശാഗ്രേണേതി നഃ ശ്രുതമ്। ക്ഷതാത്കില കരേ തസ്യ രാജന്ശാകരസോസ്രവത്
മങ്കണകനെന്ന ബ്രാഹ്മണൻ കുശത്തിൻ മൂർച്ചയാൽ കൈയിൽ പരിക്കേറ്റു; രാജാവേ, ആ പരിക്കിൽ നിന്നു ഇള്ളിപ്പഞ്ചസാരയുടെ നീർ ഒഴുകിയെന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
സ വൈ ശാകരസം ദൃഷ്ട്വാ ഹര്ഷാവിഷ്ടഃ പ്രനൃത്തവാന്। തതസ്തസ്മിന്പ്രനൃത്തേ തു സ്ഥാവരം ജംഗമം ച യത്
അവൻ ആ ഇള്ളിപ്പഞ്ചസാര നീർ കണ്ടപ്പോൾ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്തു; അവൻ നൃത്തം ചെയ്തപ്പോൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന ചലനശീലികളും അചലങ്ങളായവയും എല്ലാം—
പ്രാനൃത്യത ജഗത്സര്വം തേജസാ തസ്യ മോഹിതമ്। ശക്രാദിഭിസ്സുരൈ രാജന്നൃഷിഭിശ്ച തപോധനൈഃ
അവന്റെ തേജസ്സിൽ മയങ്ങി, സകല ലോകവും നൃത്തം ചെയ്തു; രാജാവേ, ഇന്ദ്രൻമാരും മറ്റ് ദേവന്മാരും തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായ മുനിമാരും അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
വിജ്ഞപ്തസ്തത്ര വൈ ബ്രഹ്മാ നായം നൃത്യേത്തഥാ കുരു। ആദിഷ്ടോ ബ്രഹ്മണാ രുദ്ര ഋഷേരര്ഥേ നരാധിപ
അവിടെ ബ്രഹ്മാവിനോട് അറിയിക്കപ്പെട്ടു: 'ഇങ്ങനെ അവൻ നൃത്തം ചെയ്യരുത്.' ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, രാജാവേ, ആ മുനിയുടെ കാരണത്താൽ രുദ്രനെ അയച്ചു.
നായം നൃത്യേദ്യഥാ ഭീമ തഥാ ത്വം വക്തുമര്ഹസി। ഗത്വാ രുദ്രോ മുനിം ദൃഷ്ട്വാ ഹര്ഷാവിഷ്ടമതീവ ഹി
'അവൻ ഭയങ്കരമായി നൃത്തം ചെയ്യരുത്; നീ ഇത് അവനോട് പറയണം.' രുദ്രൻ പോയി, അത്യന്തം സന്തോഷത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന മുനിയെ കണ്ടു—
ഭോ ഭോ വിപ്രര്ഷഭ ത്വം ഹി നൃത്യസേ കേന ഹേതുനാ। നൃത്യമാനേന ഭവതാ ജഗത്സര്വം ച നൃത്യതി
'ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നത്? നീ നൃത്തം ചെയ്യുമ്പോൾ മുഴുവൻ ലോകവും കൂടെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു.'
തേനായം വാരിതഃ പ്രാഹ നൃത്യന്വൈ മുനിസത്തമഃ। മുനിരുവാച। കിം ന പശ്യസി മേ ദേവ കരാച്ഛാകരസോസ്രവത്
അങ്ങനെ തടയപ്പെട്ടിട്ടും, ആ മഹാമുനി നൃത്തം തുടരുകയും പറഞ്ഞു: 'ദേവാ, നീ കാണുന്നില്ലേ, എന്റെ കൈയിൽ നിന്നു ഇള്ളിപ്പഞ്ചസാര നീർ ഒഴുകുന്നു.'