ബൃഹത്തനൂദരാഃ കേപി കേകരാക്ഷാസ്തഥാപരേ। ദീര്ഘകര്ണാ വികര്ണാശ്ച കര്ണൈശ്ച ത്രുടിതാസ്തഥാ
ചിലർക്ക് വലിയുള്ള ശരീരം, മറ്റുചിലർക്ക് വലിയ കണ്ണുകൾ; ചിലർക്ക് ദീർഘമായ ചെവി, ചിലർക്ക് വക്രമായ ചെവി, മറ്റുചിലർക്ക് കീറപ്പെട്ട ചെവിയും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ദീര്ഘഫാലാ വിഫാലാശ്ച സ്നായുചര്മാവഗുംഠിതാഃ। നിര്ഗതം ചോദരം തേഷാം മുനീനാം ഭാവിതാത്മനാം൧൦൦ 1.18.
ചിലർക്ക് ദീർഘമായ നെറ്റി, മറ്റുചിലർക്ക് വിചിത്രമായ നെറ്റി, അവരുടെയൊക്കെ സന്ധികളും ചർമ്മവും പുറത്തു കാണാം; ഭക്തിയോടെ ജീവിച്ച ആ മുനിമാരുടെ വയറുകൾ പുറത്തു കാണപ്പെട്ടു.
ദൃഷ്ട്വാ തു പുഷ്കരം തീര്ഥം ദീപ്യമാനം സമംതതഃ। തീര്ഥലോഭാന്നരവ്യാഘ്ര തസ്യ തീരേ വ്യവസ്ഥിതാഃ
പുഷ്കരതീർഥം എല്ലാടും പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, തീർത്ഥത്തിന്റെ ആകർഷണത്തിൽ ആകർഷിതരായ മനുഷ്യസിംഹങ്ങൾ അതിന്റെ കരയിൽ കൂടി ചേർന്നു.
വാലഖില്യാ മഹാത്മാനോ ഹ്യശ്മകുട്ടാസ്തഥാപരേ। ദംതോലൂഖലിനശ്ചാന്യേ സംപ്രക്ഷാലാസ്തഥാപരേ
വാലഖില്യന്മാർ എന്ന മഹാത്മാക്കളും, ചിലർ കല്ല് തറക്കുന്നവരും, മറ്റുചിലർ ഉലൂഖലിൽ കടിക്കുന്നവരും, ചിലർ ശുദ്ധീകരണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവരുമായിരുന്നു.
വായുഭക്ഷാ ജലാഹാരാഃ പര്ണാഹാരാസ്തഥാപരേ। നാനാ നിയമയുക്താശ്ച തഥാ സ്ഥംഡിലശായിനഃ
ചിലർ വായുവിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നവരും, മറ്റുചിലർ വെള്ളത്തിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നവരും, ചിലർ ഇലകളിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നവരും; പലവിധ വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരും, ചിലർ നിലത്തുതന്നെ കിടക്കുന്നവരുമായിരുന്നു.
സരസ്യസ്മിന്മുഖം ദൃഷ്ട്വാ സുരൂപാസ്യാഃ ക്ഷണാദഭുഃ। കിമേതദിതി ചിംത്യാഥ നിരീക്ഷ്യ ച പരസ്പരമ്
തടാകത്തിൽ ഒരു മുഖം കണ്ടപ്പോൾ, അവർ ഉടൻ മനോഹരമായ മുഖങ്ങളുള്ളവരായി മാറി; 'ഇത് എന്താണ്?' എന്ന് വിചാരിച്ച്, അവർ പരസ്പരം നോക്കി.
അസ്മിംസ്തീര്ഥേ ദര്ശനേന മുഖസ്യേഹ സുരൂപതാ। മുഖദര്ശനമിത്യേവ നാമ കൃത്വാ തു താപസാഃ
ഈ തീർഥത്തിൽ മുഖം കണ്ടതുകൊണ്ട് അവരുടെ മുഖങ്ങൾ മനോഹരമായി; അതുകൊണ്ടു തന്നെ ആ തപസ്യക്കാരൻമാർ അതിന് 'മുഖദർശനം' എന്ന പേരിട്ടു.
സ്നാതാ നിയമയുക്താശ്ച സുരൂപാസ്തേ തദാഭവന്। ദേവപുത്രോപമാ ജാതാ അനൌപമ്യ ഗുണാന്വിതാഃ
അവർ സ്നാനം ചെയ്ത് വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചപ്പോൾ, ദേവപുത്രന്മാരെപ്പോലെ മനോഹരരായി, ഉപമയില്ലാത്ത ഗുണങ്ങൾക്കൊണ്ട് സമ്പന്നരായി മാറി.
ശോഭമാനാ നരശ്രേഷ്ഠ സ്ഥിതാഃ സര്വേ വനൌകസഃ। യജ്ഞോപവീതമാത്രേണ വ്യഭജംസ്തീര്ഥമംജസാ
മനോഹരമായി, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാ വനവാസികളും അവിടെ നിലകൊണ്ടു; യജ്ഞോപവീതം മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് അവർ തീർഥം വിഭജിച്ചു.
ജുഹ്വതശ്ചാഗ്നിഹോത്രാണി ചക്രുശ്ച വിവിധാഃ ക്രിയാഃ। ചിംതയംതോ ഹി രാജേംദ്ര തപസാ ദഗ്ധകില്ബിഷാഃ
അവർ അഗ്നിഹോത്രം അർപ്പിച്ചു, വിവിധ കർമങ്ങൾ ചെയ്തു; രാജാവേ, അവർ തപസ്സിലൂടെ പാപങ്ങൾ ദഹിപ്പിച്ചവരായി ആലോചിച്ചു.
ന യാസ്യാമോ പരം തീര്ഥം ജ്യേഷ്ഠഭാവേത്വിദം സരഃ। ജ്യേഷ്ഠപുഷ്കരമിത്യേവ നാമ ചക്രുര്ദ്വിജാതയഃ
നാം മറ്റൊരു തീർഥത്തിലേക്ക് പോകില്ല; ഈ തടാകം ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമാണ്. അതിനാൽ, ദ്വിജന്മാർ അതിന് 'ജ്യേഷ്ഠപുഷ്കരം' എന്ന പേരിട്ടു.
തത്ര കുബ്ജാന്ബഹൂന്ദൃഷ്ട്വാ സ്ഥിതാംസ്തീര്ഥസമീപതഃ। ബഭൂവുര്വിസ്മിതാസ്തത്ര ജനാ യേ ച സമാഗതാഃ
അവിടെ, തീർത്ഥത്തിനടുത്ത് നില്ക്കുന്ന അനേകം കുബ്ജന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, അവിടെ എത്തിയിരുന്ന എല്ലാവരും അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
ദത്വാ ദാനം ദ്വിജാതിഭ്യോ ഭാംഡാനി വിവിധാനി ച। ശ്രുത്വാ സരസ്വതീം പ്രാചീം സ്നാതുകാമാ ദ്വിജാഗതാഃ
ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് പലവിധ വസ്തുക്കളും ദാനം നൽകി, കിഴക്കൻ സരസ്വതിയെ കുറിച്ച് കേട്ടപ്പോൾ, സ്നാനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവർ അവിടെ എത്തിച്ചു.
സരസ്വതീതീര്ഥവരാ നാനാദ്വിജഗണൈര്യുതാ। ബദരേംഗുദകാശ്മര്യ പ്ലക്ഷാശ്വത്ഥവിഭീതകൈഃ
സരസ്വതിയുടെ തീരങ്ങളിൽ, പലതരം ബ്രാഹ്മണരുടെ കൂട്ടത്തോടെ, ഇലന്ത, ഇങ്ങു, കാശ്മര, പ്ലക്ഷ, അശ്വത്ത, വിഭീതക എന്നീ മരങ്ങൾ കൊണ്ട് ആലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
പൌലോമൈശ്ച പലാശൈശ്ച കരീരൈഃ പീലുഭിസ്തഥാ। സരസ്വതീതീര്ഥരുഹൈര്ധന്വനൈഃ സ്യംദനൈസ്തഥാ
പൗലോമ, പലാശ, കരീര, പീൽവു എന്നീ മരങ്ങളും, സരസ്വതിയുടെ തപോവനങ്ങളും കാടുകളും, സ്യന്ദനമരങ്ങളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
കപിത്ഥൈഃ കരവീരൈശ്ച ബില്വൈരാമ്ലാതകൈസ്തഥാ। അതിമുക്തകപംഡൈശ്ച പാരിജാതൈശ്ച ശോഭിതാ
കപിത്തം, കരവീരം, ബില്വം, ആമ്ലാതകം, അതിമുക്തം, കന്ദം, പാർിജാതം എന്നിവകൊണ്ടും അവിടം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
കദംബവനഭൂയിഷ്ഠാ സര്വസത്വമനോരമാ। വായ്വംബുഫലപര്ണാദൈര്ദംതോലൂഖലികൈരപി
കദമ്പവനങ്ങൾ കൂടുതലായും, എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആഹ്ലാദം പകരുന്നവയുമായും, കാറ്റിലും വെള്ളത്തിലും ഇളകുന്ന പഴങ്ങളും ഇലകളും പുഷ്പങ്ങളും, ദന്തോലൂഖലിക മരങ്ങളും അവിടെ കാണാമായിരുന്നു.
തഥാശ്മകുട്ടമുഖ്യൈശ്ച വരിഷ്ഠൈര്മുനിഭിര്വൃതാ। സ്വാധ്യായഘോഷസംഘുഷ്ടാ മൃഗയൂഥശതാകുലാ
അവിടം ഉന്നതമായ അശ്മകുട്ടമുനിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; സ്വാധ്യായഘോഷം മുഴങ്ങുകയും, നൂറുകണക്കിന് മാൻ കൂട്ടങ്ങൾ അവിടെ സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്തു.
അഹിംസൈര്ധര്മപരമൈസ്തഥാ ചാതീവ ശോഭിതാ। സുപ്രഭാ കാംചനാഖ്യാ ച പ്രാചീ നംദാ വിശാലകാ
അഹിംസയും ധർമ്മത്തിൽ ഉന്നതരായവരും അവിടം അലങ്കരിച്ചിരുന്നു; പ്രകാശമുള്ള, കാഞ്ചനം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന കിഴക്കൻ നന്ദയും വിശാലകയും അവിടെയുണ്ട്.
സ്രോതോഭിഃ പംചഭിസ്തത്ര വര്തതേ പുഷ്കരേ നദീ। പിതാമഹസ്യ സദസി വര്ത്തമാനേ മഹീതലേ
അവിടെ, പുഷ്കരത്തിൽ നദി അഞ്ചു ശാഖകളായി ഒഴുകുന്നു; അപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സഭ നടക്കുകയായിരുന്നു.
വിതതേ യജ്ഞവാടേ തു സ്വാഗതേഷു ദ്വിജാദിഷു। പുണ്യാഹഘോഷൈര്വിതതൈര്ദേവാനാം നിയമൈസ്തഥാ
യജ്ഞവാടം ഒരുക്കിയപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാരും മറ്റുള്ളവരും എത്തിയപ്പോൾ, പുണ്യദിനം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും, ദേവന്മാരുടെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുകയും ചെയ്തു.
ദേവേഷു ചൈവ വ്യഗ്രേഷു തസ്മിന്യജ്ഞവിധൌ തഥാ। തത്ര ചൈവ മഹാരാജ ദീക്ഷിതേ ച പിതാമഹേ
അവിടെ ദേവന്മാർ ആ യജ്ഞത്തിൽ മുഴുകിയപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, ബ്രഹ്മാവും അവിടം ദീക്ഷയേറ്റിരുന്നു.
യജതസ്തസ്യ സത്രേണ സര്വകാമസമൃദ്ധിനാ। മനസാ ചിംതിതാ ഹ്യര്ഥാ ധര്മാര്ഥകുശലാസ്തഥാ
അവൻ ആ യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റപ്പെട്ടു; മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച ധർമ്മത്തിലും അർത്ഥത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള കാര്യങ്ങൾ അവനു ലഭിച്ചു.
ഉപതിഷ്ഠംതി രാജേംദ്ര ദ്വിജാതീംസ്തത്ര തത്ര ഹ। ജഗുശ്ച ദേവഗംധര്വാ നനൃതുശ്ചാപ്സരോഗണാഃ
രാജാവേ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ അവിടെയും ഇവിടെയും അവനെ സേവിച്ചു; ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പാടുകയും, അപ്പ്സരസുകൾ നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.
വാദിത്രാണി ച ദിവ്യാനി വാദയാമാസുരംജസാ। തസ്യ യജ്ഞസ്യ സംപത്യാ തുതുഷുദേര്വതാ അപി
ദിവ്യമായ വാദ്യങ്ങൾ മനോഹരമായി മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു; ആ യജ്ഞത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ ദേവന്മാരും സന്തോഷിച്ചു.
വിസ്മയം പരമം ജഗ്മുഃ കിമു മാനുഷയോനയഃ। വര്തമാനേ തഥാ യജ്ഞേ പുഷ്കരസ്ഥേ പിതാമഹേ
അവർ അത്യന്തം അത്ഭുതത്തോടെ നിറഞ്ഞു—മനുഷ്യർക്ക് എത്രയോ അത്ഭുതം! പുഷ്കരത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ യജ്ഞം നടക്കുമ്പോൾ.
അബ്രുവന്നൃഷയോ ഭീഷ്മ തദാ തുഷ്ടാസ്സരസ്വതീമ്। സുപ്രഭാം നാമ രാജേംദ്ര നാമ്നാ ചൈവ സരസ്വതീമ്
ഭീഷ്മാ, അപ്പോൾ, മഹർഷിമാർ സന്തോഷത്തോടെ സരസ്വതിയെ സുപ്രഭ എന്ന പേരിലും, സരസ്വതിയായെന്നും വിളിച്ചു.
തേ ദൃഷ്ട്വാ മുനയഃ സര്വേ വേഗയുക്താം സരസ്വതീമ്। പിതാമഹം ഭാസയംതീം ക്രതും തേ ബഹു മേനിരേ
മുനിമാർ എല്ലാവരും, വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന, ബ്രഹ്മാവിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ പ്രകാശം പകരുന്ന സരസ്വതിയെ കണ്ടപ്പോൾ, അവളെ അത്യന്തം മഹത്തായവളായി കണക്കാക്കി.
ഏവമേഷാ സരിച്ഛ്രേഷ്ഠാ പുഷ്കരേഷു സരസ്വതീ। പിതാമഹാര്ഥം സമ്ഭൂതാ തുഷ്ട്യര്ഥം ച മനീഷിണാമ്
ഇങ്ങനെ, പുഷ്കരത്തിലെ ഈ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ സരസ്വതി, ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാര്യത്തിനും ജ്ഞാനികൾക്ക് സന്തോഷം നൽകാനും ഉദിച്ചുവന്നു.
പുണ്യസ്യ പുണ്യതാകാരി പംചസ്രോതാസ്സരസ്വതീ। സുപ്രഭാ നാമ രാജേംന്ദ്ര നാമ്നാ ചൈവ സരസ്വതീ
അഞ്ചു ശാഖകളോടെ ഒഴുകുന്ന സരസ്വതി, പുണ്യസ്ഥലങ്ങളെ കൂടുതൽ പുണ്യമാക്കുന്നു; രാജാവേ, അവളെ സുപ്രഭ എന്നും സരസ്വതി എന്നും വിളിക്കുന്നു.