ശ്രീവത്സലോമസംച്ഛന്നോ ഹേമസൂത്രേണ രാജതാ। സുരര്ഷിപ്രതിമഃ ശ്രീമാന്സ്വയംഭൂര്ഭൂതഭാവനഃ
ശ്രീവത്സചിഹ്നം ധരിച്ചും മൃദുലമായ രോമം കൊണ്ടും പൊൻതന്തിയും വെള്ളി അലങ്കാരവും ധരിച്ചും, ദേവർഷികളെപ്പോലെയുള്ള മഹത്വമുള്ള സ്വയംഭുവായ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവായവൻ.
ശുചിരോമാ മഹാവക്ഷാഃ സര്വതേജോമയഃ പ്രഭുഃ। യോ ഗതിഃ പുണ്യശീലാനാമഗതിഃ പാപകര്മണാം
ശുദ്ധമായ രോമവും വിശാലമായ നെഞ്ചും സർവ്വതേജസ്സും നിറഞ്ഞ പ്രഭുവും, പുണ്യശീലികൾക്ക് ലക്ഷ്യവും പാപകര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവർക്ക് അന്ത്യവുമാണ്.
യോഗസിദ്ധാ മഹാത്മാനോ യം വിദുര്ലോകമുത്തമം। യസ്യാഷ്ടഗുണമൈശ്വര്യം യമാഹുര്ദേവസത്തമമ്
യോഗത്തിൽ നിപുണരായ മഹാത്മാക്കൾ അവനെ പരമലോകമായി അറിയുന്നു; എട്ടു ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായ ഐശ്വര്യം ഉള്ളവൻ, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ എന്ന് അവർ പറയുന്നു.
യം പ്രാപ്യ ശാശ്വതം വിപ്രാ നിയതാ മോക്ഷകാംക്ഷിണഃ। ജന്മനോ മരണാച്ചൈവ മുച്യംതേ യോഗഭാവിതാഃ
ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, മോക്ഷം ആഗ്രഹിച്ച് സ്ഥിരതയോടെ യോഗത്തിൽ ലീനരായവർ അവനെ പ്രാപിച്ചാൽ ജനനമരണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാകുന്നു.
യദേതത്തപ ഇത്യാഹുഃ സര്വാശ്രമനിവാസിനഃ। സേവംസേവം യതാഹാരാ ദുശ്ചരം വ്രതമാസ്ഥിതാഃ
സർവ്വാശ്രമവാസികളും, കഠിനവ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, നിയന്ത്രിതാഹാരം പാലിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും സേവനം ചെയ്യുന്നവരും ഇതിനെ തപസ്സെന്നു പറയുന്നു.
യോനംത ഇതി നാഗേഷു പ്രോച്യതേ സര്വയോഗിഭിഃ। സഹസ്രമൂര്ദ്ധാ രക്താക്ഷഃ ശേഷാദിഭിരനുത്തമൈഃ
സർവ്വയോഗികളും നാഗങ്ങളിൽ അനന്തൻ എന്നു വിളിക്കുന്നവൻ, ആയിരം തലകളും ചുവന്ന കണ്ണുകളും ഉള്ളവൻ, ശ്രേഷ്ഠനായ ശേഷനും കൂടെ.
യോ യജ്ഞ ഇതി വിപ്രേംദ്രൈരിജ്യതേ സ്വര്ഗലിപ്സുഭിഃ। നാനാസ്ഥാനഗതിഃ ശ്രീമാനേകഃ കവിരനുത്തമഃ
സ്വർഗ്ഗം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാർ യജ്ഞം എന്നു വിളിക്കുന്നവൻ, മഹത്വമുള്ളവൻ, ഏകനായ പരമകവി, വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ.
യം ദേവം വേത്തി വേത്താരം യജ്ഞഭാഗപ്രദായിനം। വൃഷാഗ്നിസൂര്യചംദ്രാക്ഷം ദേവമാകാശവിഗ്രഹം
ദേവന്മാരിൽ ആരാണ് അറിയുന്നതും അറിയപ്പെടുന്നതും, യജ്ഞഫലദായകനും, കാള, അഗ്നി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ എന്നിവരുടെ കണ്ണുകളായവനും, ആകാശം രൂപമായ ദേവനും.
തം പ്രപദ്യാമഹേ ദേവം ഭഗവന്ശരണാര്ഥിനഃ। ശരണ്യം ശരണം ദേവം സര്വദേവഭവോദ്ഭവം
ഭഗവാനേ, ഞങ്ങൾ ശരണം തേടുന്നു; സർവ്വദേവഭവങ്ങളുടെ ഉത്ഭവമായ ദേവൻ, ശരണ്യനും ശരണവുമാണ്.
ഋഷീണാം ചൈവ സ്രഷ്ടാരം ലോകാനാം ച സുരേശ്വരം। പ്രിയാര്ഥം ചൈവ ദേവാനാം സര്വസ്യ ജഗതഃ സ്ഥിതൌ
ഋഷിമാരുടെയും ലോകങ്ങളുടെയും സ്രഷ്ടാവും, ദേവന്മാരുടെ ഇശ്വരനും, ദേവന്മാരുടെ പ്രിയത്തിനും സർവ്വജഗത്തിന്റെ നിലനില്പിനും വേണ്ടി.
കവ്യം പിതൄണാമുചിതം സുരാണാം ഹവ്യമുത്തമം। യേന പ്രവര്തിതം സര് തം നതാസ്മസ്സുരോത്തമം
പിതാക്കൾക്ക് പാകം ചെയ്ത അർപ്പണങ്ങൾ ഉചിതമാണ്; ദേവന്മാർക്ക് ഉത്തമമായ ഹവ്യങ്ങൾ അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാം സ്ഥാപിച്ച ആ പരമേശ്വരനോട് നാം നമസ്കരിക്കുന്നു.
ത്രേതാഗ്നിനാ തു യജതാ ദേവേന പരമേഷ്ഠിനാ। യഥാസൃഷ്ടിഃ കൃതാ പൂര്വം യജ്ഞസൃഷ്ടിസ്തഥാ പുനഃ
ത്രേതായുഗത്തിലെ അഗ്നിയിൽ പരമസ്രഷ്ടാവ് യജ്ഞം നടത്തി; മുമ്പ് സൃഷ്ടി എങ്ങനെയുണ്ടായോ അതുപോലെ യജ്ഞസൃഷ്ടിയും വീണ്ടും ഉണ്ടായി.
തഥാ ബ്രഹ്മാപ്യനംതേന ലോകാനാം സ്ഥിതികാരിണാ। അന്വാസ്യമാനോ ഭഗവാന്വൃദ്ധോപ്യഥ ച ബുദ്ധിമാന്
അങ്ങനെ ലോകങ്ങളെ നിലനിർത്തുന്ന അനന്തനായ ബ്രഹ്മാവു, പ്രായമായിട്ടും ജ്ഞാനിയായ ഭഗവാൻ, അനുയായികളോടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
യജ്ഞവാടമചിംത്യാത്മാ ഗതസ്തത്ര പിതാമഹഃ। ധനാഢ്യൈര്ഋത്വിജൈഃ പൂര്ണം സദസ്യൈഃ പരിപാലിതമ്
അനുഭവിക്കാൻ കഴിയാത്ത സ്വഭാവമുള്ള പിതാമഹൻ ധനികരായ ഋത്വിജന്മാരും സദസ്യന്മാരും നിറഞ്ഞു കാവലിരുന്ന യജ്ഞവാടത്തിൽ എത്തി.
ഗൃഹീതചാപേന തദാ വിഷ്ണുനാ പ്രഭവിഷ്ണുനാ। ദൈത്യദാനവരാജാനോ രാക്ഷസാനാം ഗണാഃ സ്ഥിതാഃ
അപ്പോൾ ശക്തനായ വിഷ്ണു വില്ലേന്തി നിന്നു; ദൈത്യരും ദാനവരാജാക്കളും രാക്ഷസസംഘങ്ങളും അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
ആത്മാനമാത്മനാ ചൈവ ചിംതയാമാസ വൈ ദ്രുതം। ചിംതയിത്വാ യഥാതത്വം യജ്ഞം യജ്ഞഃ സനാതനഃ
തൻറെ ആത്മാവിനെ തന്നെ ആത്മാവിലൂടെ വേഗത്തിൽ ധ്യാനിച്ചു; യഥാർത്ഥത്തിൽ ചിന്തിച്ചപ്പോൾ ശാശ്വതനായ യജ്ഞം യജ്ഞമായി മാറി.
വരണം തത്ര ഭഗവാന്കാരയാമാസ ഋത്വിജാമ്। ഭൃഗ്വാദ്യാ ഋത്വിജശ്ചാപി യജ്ഞകര്മവിചക്ഷണാഃ
അവിടെ ഭഗവാൻ ഋത്വിജന്മാരുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടത്തിച്ചു; യജ്ഞകർമത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ഭൃഗുവും മറ്റു ഋത്വിജന്മാരും തിരഞ്ഞെടുത്തു.
ചക്രുര്ബഹ്വൃചമുഖ്യൈശ്ച പ്രോക്തം പുണ്യം യദക്ഷരം। ശുശ്രുവുസ്തേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ വിതതേ തത്ര കര്മണി
ബഹ്വൃച് സമ്പ്രദായത്തിലെ പ്രധാനപാഠകരുമായി അവർ പുണ്യമായ അക്ഷരങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു; ആ യജ്ഞത്തിൽ പ്രധാനമുനിമാർ ശ്രവിച്ചു.
യജ്ഞവിദ്യാ വേദവിദ്യാ പദക്രമവിദാം തഥാ। ഘോഷേണ പരമര്ഷീണാം സാ ബഭൂവ നിനാദിനാ
യജ്ഞവിദ്യയും വേദവിദ്യയും പദക്രമജ്ഞതയും പരമർഷിമാരുടെ നാദത്തിൽ മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
യജ്ഞസംസ്തരവിദ്ഭിശ്ച ശിക്ഷാവിദ്ഭിസ്തഥാ ദ്വിജൈഃ। ശബ്ദനിര്വചനാര്ഥജ്ഞൈഃ സര്വവിദ്യാവിശാരദൈഃ
യജ്ഞസംസ്ഥാരത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ, ശിക്ഷയിൽ നിപുണർ, ശബ്ദാർത്ഥത്തിൽ വിദഗ്ധർ, എല്ലാ വിദ്യകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
മീമാംസാ ഹേതുവാക്യജ്ഞൈഃ കൃതാ നാനാവിധാ മുഖേ। തത്ര തത്ര ച രാജേംദ്ര നിയതാന്സംശിതവ്രതാന്
മീമാംസയിലും തർക്കവാക്യങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ വിവിധവിധം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; രാജാവേ, ഓരോ സ്ഥലത്തും ദൃഢവ്രതന്മാർ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
ജപഹോമപരാന്മുഖ്യാന്ദദൃശുസ്തത്രവൈ ദ്വിജാന്। യജ്ഞഭൂമൌ സ്ഥിതസ്തസ്യാം ബ്രഹ്മാ ലോകപിതാമഹഃ൫൦ 1.18.
ജപവും ഹോമവും നിർവഹിക്കുന്ന പ്രധാന ദ്വിജന്മാരെ അവർ അവിടെ കണ്ടു; ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവു ആ യജ്ഞഭൂമിയിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
സുരാസുരഗുരുഃ ശ്രീമാന്സേവ്യമാനഃ സുരാസുരൈഃ। ഉപാസതേ ച തത്രൈനം പ്രജാനാം പതയഃ പ്രഭും
ദേവാസുരഗുരുവായ മഹത്വമുള്ളവൻ ദേവന്മാരാലും അസുരന്മാരാലും സേവിക്കപ്പെട്ടു; സകല ജീവികളുടെ അധിപന്മാർ അവിടെയെത്തി അവനെ ആരാധിച്ചു.
ദക്ഷോ വസിഷ്ഠഃ പുലഹോ മരീചിശ്ച ദ്വിജോത്തമഃ। അംഗിരാ ഭൃഗുരത്രിശ്ച ഗൌതമോ നാരദസ്തഥാ
ദക്ഷൻ, വസിഷ്ഠൻ, പുലഹൻ, മരീചി എന്നിങ്ങനെ ഉത്തമദ്വിജന്മാർ; അംഗിരാസ്, ഭൃഗു, അത്രി, ഗൗതമൻ, നാരദനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വിദ്യാമാനമംതരിക്ഷം വായുസ്തേജോ ജലം മഹീ। ശബ്ദഃ സ്പര്ശശ്ച രൂപം ച രസോ ഗംധസ്തഥൈവ ച
വിദ്യ, അന്തരീക്ഷം, വായു, തേജസ്, ജലം, ഭൂമി; ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം എന്നിവയും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വികൃതശ്ച വികാരശ്ച യച്ചാന്യത്കാരണം മഹത്। ഋഗ്യജുഃ സാമാഥര്വാഖ്യാ വേദാശ്ചത്വാര ഏവ ച
വികൃതിയും വികാരവും, മറ്റെല്ലാ കാരണങ്ങളും; ഋഗ്, യജുര്, സാമ, അതർവ എന്നിങ്ങനെ നാലു വേദങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ശബ്ദഃ ശിക്ഷാ നിരുക്തം ച കല്പശ്ച്ഛംദഃ സമന്വിതാഃ। ആയുര്വേദ ധനുര്വേദൌ മീമാംസാ ഗണിതം തഥാ
ശബ്ദം, ശിക്ഷ, നിരുക്തം, കല്പം, ഛന്ദസ്സ് എന്നിവയും; ആയുര്വേദം, ധനുര്വേദം, മീമാംസ, ഗണിതം എന്നിവയും ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
ഹസ്ത്യശ്വജ്ഞാനസഹിതാ ഇതിഹാസസമന്വിതാഃ। ഏതൈരംഗൈരുപാംഗൈശ്ച വേദാഃ സര്വേ വിഭൂഷിതാഃ
യാനങ്ങളായ ആനയും കുതിരയും സംബന്ധിച്ച അറിവും, ഇതിഹാസങ്ങളും; ഈ അംഗങ്ങളാലും ഉപവിദ്യകളാലും എല്ലാ വേദങ്ങളും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഉപാസതേ മഹാത്മാനം സഹോംകാരം പിതാമഹം। തപശ്ച ക്രതവശ്ചൈവ സംകല്പഃ പ്രാണ ഏവ ച
മഹാത്മാവായ സ്വയംഭുവായ പിതാമഹനെ, തപസ്സിനെയും യാഗങ്ങളെയും മനസ്സിലെ ഉറച്ച നിശ്ചയത്തെയും, ജീവശ്വാസത്തെയും കൂടി അവർ ആരാധിക്കുന്നു.
ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവഃ പിതാമഹമുപസ്ഥിതാഃ। അര്ഥോ ധര്മശ്ച കാമശ്ച ദ്വേഷോ ഹര്ഷശ്ച സര്വദാ
ഇവരും അനേകം മറ്റുള്ളവരും പിതാമഹന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു: സമ്പത്ത്, ധർമ്മം, ആസക്തി, വൈരം, സന്തോഷം എന്നിവ എല്ലായ്പ്പോഴും അവിടെയുണ്ട്.