പുലസ്ത്യ ഉവാച। പ്രശ്നഭാരോ മഹാനേഷ ത്വയോക്തോ ബ്രഹ്മണശ്ച യഃ। യഥാശക്തി തു വക്ഷ്യാമി ശ്രൂയതാം തത്പരം യശഃ
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: നീ ചോദിച്ച ചോദ്യം വളരെ ഗൗരവമുള്ളതും ബ്രഹ്മവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതുമാണ്. എനിക്ക് കഴിയുന്നത്ര വിശദമായി ഞാൻ പറയാം; നീ ഈ മഹത്വമുള്ള കഥ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കുക.
സഹസ്രാസ്യം സഹസ്രാക്ഷം സഹസ്രചരണം ച യമ്। സഹസ്രശ്രവണം ചൈവ സഹസ്രകരമവ്യയമ്
നീ ചോദിക്കുന്നവന് ആയിരം മുഖങ്ങളുണ്ട്, ആയിരം കണ്ണുകളും, ആയിരം കാലുകളും, ആയിരം ചെവികളും, ആയിരം കൈകളും ഉണ്ട്; അവൻ അക്ഷയനാണ്.
സഹസ്രജിഹ്വം സാഹസ്രം സഹസ്രപരമം പ്രഭും। സഹസ്രദം സഹസ്രാദിം സഹസ്രഭുജമവ്യയമ്
അവന് ആയിരം നാവുകളും, ആയിരംവിധ ശക്തിയും, ആയിരംവട്ടം പ്രഭുവായതും, ആയിരം തരത്തില് ദാനം ചെയ്യുന്നവനും, ആയിരംതലമുറകളുടെ ആദിയും, ആയിരം കൈകളുള്ള അക്ഷയനും ആണവൻ.
ഹവനം സവനം ചൈവ ഹവ്യം ഹോതാരമേവ ച। പാത്രാണി ച പവിത്രാണി വേദീം ദീക്ഷാം ചരും സ്രുവമ്
അവനാണ് ഹോമം, സവനം, ഹവ്യം, ഹോതാവ്, പാത്രങ്ങൾ, ശുദ്ധീകരണ ഉപകരണങ്ങൾ, വേദി, ദീക്ഷ, പാചകഭക്ഷ്യം, സ്രുവം—എല്ലാം അവനാണ്.
സ്രുക്സോമമവഭൃച്ചൈവ പ്രോക്ഷണീം ദക്ഷിണാ ധനമ്। അദ്ധ്വര്യും സാമഗം വിപ്രം സദസ്യാന്സദനം സദഃ
അവനാണ് സ്രുക്, സോമം, അവസാന സ്നാനം, പ്രോക്ഷണീ പാത്രം, ദക്ഷിണ, ധനം, അധ്വര്യു, സാമഗം, പണ്ഡിതൻ ബ്രാഹ്മണൻ, സഹായി, സഭ, യജ്ഞശാല—എല്ലാം അവനാണ്.
യൂപം സമിത്കുശം ദര്വീ ചമസോലൂഖലാനി ച। പ്രാഗ്വംശം യജ്ഞഭൂമിം ച ഹോതാരം ബന്ധനം ച യത്
അവനാണ് യൂപം, സമിത്, കുശ, ദർവി, ചമസം, ഉലൂഖലം, പ്രാഗ്വംശം, യജ്ഞഭൂമി, ഹോതാവ്, ബന്ധനത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നതൊക്കെയും.
ഹ്രസ്വാന്യതിപ്രമാണാനി പ്രമാണസ്ഥാവരാണി ച। പ്രായശ്ചിത്താനി വാജാശ്ച സ്ഥംഡിലാനി കുശാസ്തഥാ
അവനാണ് ചെറുതും അത്യധിക വലുതുമായ അളവുകൾ, സ്ഥിരമായ മാനങ്ങൾ, പ്രായശ്ചിത്തങ്ങൾ, കുതിരകൾ, സ്തണ്ഡിലങ്ങൾ, കുശപ്പുല്ലുകളും.
മംത്രം യജ്ഞം ച ഹവനം വഹ്നിഭാഗം ഭവം ച യം। അഗ്രേഭുജം ഹോമഭുജം ശുഭാര്ചിഷമുദായുധം
അവനാണ് മന്ത്രം, യജ്ഞം, ഹോമം, അഗ്നിയുടെ ഭാഗം, ഭവം, ആദ്യം സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, ഹോമഫലഭോക്താവ്, ശുഭമായ ജ്വാലകളുള്ളവൻ, ആയുധധാരിയും.
ആഹുര്വേദവിദോ വിപ്രാ യോ യജ്ഞഃ ശാശ്വതഃ പ്രഭുഃ। യാം പൃച്ഛസി മഹാരാജ പുണ്യാം ദിവ്യാമിമാം കഥാം
വേദം അറിയുന്ന പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ശാശ്വതപ്രഭുവിനെ യജ്ഞം എന്നാണ് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്. മഹാരാജാവേ, നീ ചോദിക്കുന്നതും ഈ പുണ്യമായ ദിവ്യകഥയാണു.
യദര്ഥം ഭഗവാന്ബ്രഹ്മാ ഭൂമൌ യജ്ഞമഥാകരോത്। ഹിതാര്ഥം സുരമര്ത്യാനാം ലോകാനാം പ്രഭവായ ച
ദേവന്മാരുടെയും മനുഷ്യരുടെയും ക്ഷേമത്തിനും ലോകങ്ങളുടെ വളർച്ചയ്ക്കും വേണ്ടി ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ഭൂമിയിൽ യജ്ഞം നടത്തി.
ബ്രഹ്മാഥ കപിലശ്ചൈവ പരമേഷ്ഠീ തഥൈവ ച। ദേവാഃ സപ്തര്ഷയശ്ചൈവ ത്ര്യംബകശ്ച മഹായശാഃ൫൦ 1.16.
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവും കപിലനും പരമേശ്വരനും ദേവന്മാരും സപ്തർഷിമാരും മഹാത്മാവായ ത്രയമ്പകനും
സനത്കുമാരശ്ച മഹാനുഭാവോ മനുര്മഹാത്മാ ഭഗവാന്പ്രജാപതിഃ। പുരാണദേവോഥ തഥാ പ്രചക്രേ പ്രദീപ്തവൈശ്വാനരതുല്യതേജാഃ
സനത്കുമാരനും മഹാത്മാവായ മനുവും ഭഗവാൻ പ്രജാപതിയും പുരാതനദേവന്മാരും—all അവരുടെയൊക്കെ പ്രകാശം ജ്വലിക്കുന്ന വൈശ്വാനരാഗ്നിയെപ്പോലെ തിളങ്ങി—യജ്ഞം നടത്തി.
പുരാ കമലജാതസ്യ സ്വപതസ്തസ്യ കോടരേ। പുഷ്കരേ യത്ര സംഭൂതാ ദേവാ ഋഷിഗണാസ്തഥാ
പണ്ടെ, കമലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ ഉറങ്ങുമ്പോൾ ആ കമലത്തിന്റെ ഉള്ളിലായിരുന്നു ദേവന്മാരും ഋഷികളും ഉദിച്ചുവന്നത്.
ഏഷ പൌഷ്കരകോ നാമ പ്രാദുര്ഭാവോ മഹാത്മനഃ। പുരാണം കഥ്യതേ യത്ര വേദസ്മൃതിസുസംഹിതം
ഈ മഹാത്മാവിന്റെ പൗഷ്കരക എന്ന പേരിലുള്ള അവതാരമാണ് പുരാതനമായി പറയപ്പെടുന്നത്; ഇവിടെ വേദവും സ്മൃതിയും പൂർണ്ണമായി സ്ഥാപിതമാണ്.
വരാഹസ്തു ശ്രുതിമുഖഃ പ്രാദുര്ഭൂതോ വിരിംചിനഃ। സഹായാര്ഥം സുരശ്രേഷ്ഠോ വാരാഹം രൂപമാസ്ഥിതഃ
വിരിഞ്ചിയുടെ വായായ വാരാഹം രൂപം ധരിച്ച്, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ അവനെ സഹായിക്കാൻ അവതരിച്ചു.
വിസ്തീര്ണം പുഷ്കരേ കൃത്വാ തീര്ഥം കോകാമുഖം ഹി തത്। വേദപാദോ യൂപദംഷ്ട്രഃ ക്രതുഹസ്തശ്ചിതീമുഖഃ
പുഷ്കരത്തിൽ കോകാമുഖം എന്ന തീർത്ഥം വിശാലമാക്കി, വേദം കാലായും, യൂപം ദന്തമായും, യാഗം കൈയായും, ചിതിയെ വായായും ധരിച്ച് അവൻ പ്രത്യക്ഷമായി.
അഗ്നിജിഹ്വോ ദര്ഭരോമാ ബ്രഹ്മശീര്ഷോ മഹാതപാഃ। അഹോരാത്രേക്ഷണോ ദിവ്യോ വേദാംഗഃ ശ്രുതിഭൂഷണഃ
അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള നാവും ദർഭയെപ്പോലെയുള്ള രോമവും ബ്രഹ്മമെന്നതായ തലയും മഹത്തായ തപസ്സും, പകലും രാത്രിയും കണ്ണുകളായും ദൈവികതയും, വേദങ്ങൾ അവന്റെ അവയവങ്ങളായും, ശ്രുതികളുടെ ശബ്ദം അലങ്കാരമായും ഉള്ളവനാണ് അവൻ.
ആജ്യനാസഃ സ്രുവതുംഡഃ സാമഘോഷസ്വനോ മഹാന്। സത്യധര്മമയഃ ശ്രീമാന്കര്മവിക്രമസത്കൃതഃ
ആജ്യം മൂക്കായും, യാഗചട്ടു ചുണ്ടായും, സാമവേദഗാനത്തിന്റെ ശബ്ദം സ്വരമായും, മഹത്തായവനും സത്യവും ധർമ്മവും നിറഞ്ഞവനും, കർമ്മത്തിലും വീര്യത്തിലും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവനും മഹിമയുള്ളവനുമാണ് അവൻ.
പ്രായശ്ചിത്തനഖോ ധീരഃ പശുജാനുര്മഖാകൃതിഃ। ഉദ്ഗാത്രാംത്രോ ഹോമലിംഗോ ഫലബീജമഹൌഷധിഃ
പ്രായശ്ചിത്തം നഖങ്ങളായും, ധൈര്യവാനായും, യാഗപശുക്കൾ മുട്ടുകളായും, യാഗത്തിന്റെ രൂപമായും, ഉദ്ഗാതൃകൾ അവന്റെ അന്ത്രങ്ങളായും, ഹോമചിഹ്നം അവന്റെ അടയാളമായും, ഫലം, വിത്ത്, മഹൗഷധിയായും അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
വായ്വംതരാത്മാ മംത്രാസ്ഥിരാപസ്ഫിക്സോമശോണിതഃ। വേദസ്കംധോ ഹവിര്ഗംധോ ഹവ്യകവ്യാതിവേഗവാന്
വായു അന്തരാത്മാവായും, മന്ത്രങ്ങൾ ദൃഢമായും, വെള്ളം അവന്റെ പിൻഭാഗമായും, സോമം രക്തമായും, വേദങ്ങൾ ഭുജങ്ങളായും, ഹവിസിന്റെ സുഗന്ധം അവനിൽ, ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും ഹവിയിൽ അതിവേഗം മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവനുമാണ് അവൻ.
പ്രാഗ്വംശകായോ ദ്യുതിമാന്നാനാദീക്ഷാഭിരര്ചിതഃ। ദക്ഷിണാഹൃദയോ യോഗീ മഹാസത്രമയോ മഹാന്
കിഴക്കൻ വേദിക അവന്റെ ശരീരമായും, പ്രകാശമുള്ളവനായി, വിവിധ ദീക്ഷകളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവനായി, തെക്കൻ ദിശ ഹൃദയമായും, യോഗിയായും, മഹായാഗത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായും, മഹത്തായവനായി അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഉപാകര്മേഷ്ടിരുചിരഃ പ്രവര്ഗ്യാവര്തഭൂഷണഃ। ഛായാപത്നീസഹായോ വൈ മണിശൃംഗമിവോച്ഛ്രിതഃ
ആരമ്പിക കർമ്മങ്ങളിൽ ഭംഗിയോടെ, പ്രവർഗ്യപാത്രത്തിന്റെ വളവുകൾ അലങ്കാരമായും, തൻറെ നിഴൽഭാര്യയോടൊപ്പം, മണിമലകളാൽ അലങ്കരിച്ച പർവ്വതശിഖരത്തെപ്പോലെ ഉയർന്നവനാണ് അവൻ.
സര്വലോകഹിതാത്മാ യോ ദംഷ്ട്രയാഭ്യുജ്ജഹാരഗാമ്। തതഃ സ്വസ്ഥാനമാനീയ പൃഥിവീം പൃഥിവീധരഃ
സകല ലോകങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി ജീവിക്കുന്നവൻ, കുരുവിന്റെ ദന്തംകൊണ്ട് ഭൂമിയെ ഉയർത്തി, അവളെ തൻറെ യഥാസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ച് ഭൂമിയെ താങ്ങുന്നവനായി മാറി.
തതോ ജഗാമ നിര്വാണം പൃഥിവീധാരണാദ്ധരിഃ। ഏവമാദിവരാഹേണ ധൃത്വാ ബ്രഹ്മഹിതാര്ഥിനാ
അങ്ങനെ ഭൂമിയെ താങ്ങിയ ശേഷം ഹരി മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു; ഇങ്ങനെ ആദിവരാഹൻ ബ്രഹ്മഹിതത്തിനായി ഭൂമിയെ ഉയർത്തി സംരക്ഷിച്ചു.
ഉദ്ധൃതാ പുഷ്കരേ പൃഥ്വീ സാഗരാംബുഗതാ പുരാ। വൃതഃ ശമദമാഭ്യാം യോ ദിവ്യേ കോകാമുഖേ സ്ഥിതഃ
പണ്ടേ, സമുദ്രജലത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭൂമി പുഷ്കരത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തപ്പെട്ടു; ശമവും ദമവും ചുറ്റിയവനായി, ദൈവികമായ കോകാമുഖത്തിൽ അവൻ നിലകൊണ്ടു.
ആദിത്യൈര്വസുഭിഃ സാധ്യൈര്മരുദ്ഭിര്ദൈവതൈഃ സഹ। രുദ്രൈര്വിശ്വസഹായൈശ്ച യക്ഷരാക്ഷസകിന്നരൈഃ
ആദിത്യന്മാരോടും വസുക്കളോടും സാദ്ധ്യന്മാരോടും മരുതുകളോടും മറ്റു ദേവന്മാരോടും, രുദ്രന്മാരോടും വിശ്വസഹായികളോടും, യക്ഷൻമാരോടും രാക്ഷസന്മാരോടും കിന്നരന്മാരോടും കൂടെ,
ദിഗ്ഭിര്വിദിഗ്ഭിഃ പൃഥിവീ നദീഭിഃ സഹ സാഗരൈഃ। ചരാചരഗുരുഃ ശ്രീമാന്ബ്രഹ്മാ ബ്രഹ്മവിദാംവരഃ
ദിശകളും ഇടക്കാല ദിശകളും, ഭൂമി, നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ എന്നിവയോടൊപ്പം, ചലനസ്ഥിരജന്തുക്കളുടെ ഗുരുവായും, മഹിമയുള്ളവനായി, ബ്രഹ്മജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മാവും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
ഉവാച വചനം കോകാമുഖം തീര്ഥം ത്വയാ വിഭോ। പാലനീയം സദാ ഗോപ്യം രക്ഷാ കാര്യാ മഖേ ത്വിഹ
അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: 'കോകാമുഖ തീർഥം നീ എപ്പോഴും സംരക്ഷിക്കണം; ഇത് രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കണം, ഇവിടെ യാഗസമയത്ത് കാത്തുസൂക്ഷിക്കണം.'
ഏവം കരിഷ്യേ ഭഗവംസ്തദാ ബ്രഹ്മാണമുക്തവാന്। ഉവാച തം പുനര്ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണും ദേവം പുരഃ സ്ഥിതമ്
'അങ്ങനെ ഞാൻ ചെയ്യും, ഭഗവനെ,' എന്ന് ബ്രഹ്മാവ് മറുപടി പറഞ്ഞു; പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ദേവനായ വിഷ്ണുവിനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
ത്വം ഹി മേ പരമോ ദേവസ്ത്വം ഹി മേ പരമോ ഗുരുഃ। ത്വം ഹി മേ പരമം ധാമ ശക്രാദീനാം സുരോത്തമ
'നീയാണ് എന്റെ പരമ ദേവൻ, നീയാണ് എന്റെ പരമ ഗുരു, നീയാണ് എന്റെ പരമ സ്ഥാനം, ഇന്ദ്രനെയും മറ്റുള്ളവരെയുംക്കാൾ ഉത്തമനായ ദേവൻ.'