ഋതവഃ കാലയോഗാശ്ച പ്രമാണം ത്രിവിധം പുരാ। ആയുഃ ക്ഷേത്രാണ്യപചയം ലക്ഷണം രൂപസൌഷ്ഠവമ്
ഋതുക്കള്, കാലയോഗങ്ങള്, മൂന്നു വിധമായ അളവുകള്, ആയുസ്സ്, നിലം, ക്ഷയം, ലക്ഷണങ്ങള്, രൂപസൗന്ദര്യം—
ത്രയോ വര്ണാസ്ത്രയോ ലോകാസ്ത്രൈവിദ്യം പാവകാസ്ത്രയഃ। ത്രൈകാല്യം ത്രീണി കര്മാണി ത്രയോ വര്ണാസ്ത്രയോ ഗുണാഃ
മൂന്ന് വര്ണ്ണങ്ങള്, മൂന്നു ലോകങ്ങള്, ത്രിവിദ്യ, മൂന്നു അഗ്നികള്, ത്രികാലം, മൂന്നു കര്മങ്ങള്, മൂന്നു വര്ണ്ണങ്ങള്, മൂന്നു ഗുണങ്ങള്—
സൃഷ്ടാ ലോകാഃ പരാഃ സ്രഷ്ട്രാ യേ ചാന്യേനല്പചേതസാ। യാ ഗതിര്ധര്മയുക്താനാം യാ ഗതിഃ പാപകര്മണാം
സൃഷ്ടിച്ച ലോകങ്ങള്, പരമസ്രഷ്ടാക്കള്, ചെറു ബുദ്ധിയുള്ളവര്, ധര്മമുള്ളവരുടെ വഴിയും പാപകര്മമുള്ളവരുടെ വഴിയും—
ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ പ്രഭവശ്ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ രക്ഷിതാ। ചതുര്വിദ്യസ്യ യോ വേത്താ ചതുരാശ്രമസംശ്രയഃ
നാല് വര്ണ്ണങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം, അവയുടെ രക്ഷകന്, നാലു വിധ്യകള് അറിയുന്നവന്, നാലു ആശ്രമങ്ങളില് നിലകൊള്ളുന്നവന്—
യഃ പരം ശ്രൂയതേ ജ്യോതിര്യഃ പരം ശ്രൂയതേ തപഃ। യഃ പരം പരതഃ പ്രാഹ പരം യഃ പരമാത്മവാന്
പരമജ്യോതി എന്ന് കേള്ക്കപ്പെടുന്നവന്, പരമതപസ് എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നവന്, പരം അതിലും പരം എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നവന്, പരമാത്മാവുള്ളവന്—
സേതുര്യോ ലോകസേതൂനാം മേധ്യോ യോ മേധ്യകര്മണാമ്। വേദ്യോ യോ വേദവിദുഷാം യഃ പ്രഭുഃ പ്രഭവാത്മനാമ്
ലോകങ്ങളുടെ പാലം, വിശുദ്ധ കര്മങ്ങളില് വിശുദ്ധന്, വേദം അറിയുന്നവരുടെ അറിവാകുന്നവന്, പ്രഭുവായ പ്രഭാവശാലികള്ക്ക് അധിപന്—
അസുഭൂതശ്ച ഭൂതാനാമഗ്നിഭൂതോഗ്നിവര്ചസാമ്। മനുഷ്യാണാം മനോഭൂതസ്തപോഭൂതസ്തപസ്വിനാമ്
ഭൂതങ്ങളില് അസത്താവന്, അഗ്നിശക്തിയുള്ളവരില് അഗ്നി, മനുഷ്യരില് മനസ്സ്, തപസ്സുകാരില് തപസ്—
വിനയോ നയവൃത്തീനാം തേജസ്തേജസ്വിനാമപി। ഇത്യേതത്സര്വമഖിലാന്സൃജന്ലോകപിതാമഹഃ
നയമുള്ളവരില് വിനയം, തേജസ്സുള്ളവരില് തേജസ്—ഇങ്ങനെ എല്ലാം ലോകപിതാമഹന് സൃഷ്ടിച്ചു.
യജ്ഞാദ്ഗതിം കാമന്വൈച്ഛത്കഥം യജ്ഞേ മതിഃ കൃതാ। ഏഷ മേ സംശയോ ബ്രഹ്മന്നേഷ മേ സംശയഃ പരഃ
യജ്ഞഫലം എങ്ങനെ ആഗ്രഹിച്ചു, യജ്ഞത്തിൽ മനസ്സ് എങ്ങനെ ആകേന്ദ്രിതമാക്കി? ബ്രാഹ്മണനേ, ഇതാണ് എനിക്ക് സംശയം, ഇതാണ് എന്റെ വലിയ ആശങ്ക.
ആശ്ചര്യഃ പരമോ ബ്രഹ്മാ ദേവൈര്ദൈത്യൈശ്ച പഠ്യതേ। കര്മണാശ്ചര്യഭൂതോപി തത്ത്വതഃ സ ഇഹോച്യതേ
പരമബ്രഹ്മം അത്ഭുതകരമാണ്; ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഒരുപോലെ അവനെ പാടുന്നു. അത്ഭുതകരമായ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്തവനായി അവനെ സത്യമായി ഇവിടെ വിവരിക്കുന്നു.
പുലസ്ത്യ ഉവാച। പ്രശ്നഭാരോ മഹാനേഷ ത്വയോക്തോ ബ്രഹ്മണശ്ച യഃ। യഥാശക്തി തു വക്ഷ്യാമി ശ്രൂയതാം തത്പരം യശഃ
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: നീ ചോദിച്ച ചോദ്യം വളരെ ഗൗരവമുള്ളതും ബ്രഹ്മവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതുമാണ്. എനിക്ക് കഴിയുന്നത്ര വിശദമായി ഞാൻ പറയാം; നീ ഈ മഹത്വമുള്ള കഥ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കുക.
സഹസ്രാസ്യം സഹസ്രാക്ഷം സഹസ്രചരണം ച യമ്। സഹസ്രശ്രവണം ചൈവ സഹസ്രകരമവ്യയമ്
നീ ചോദിക്കുന്നവന് ആയിരം മുഖങ്ങളുണ്ട്, ആയിരം കണ്ണുകളും, ആയിരം കാലുകളും, ആയിരം ചെവികളും, ആയിരം കൈകളും ഉണ്ട്; അവൻ അക്ഷയനാണ്.
സഹസ്രജിഹ്വം സാഹസ്രം സഹസ്രപരമം പ്രഭും। സഹസ്രദം സഹസ്രാദിം സഹസ്രഭുജമവ്യയമ്
അവന് ആയിരം നാവുകളും, ആയിരംവിധ ശക്തിയും, ആയിരംവട്ടം പ്രഭുവായതും, ആയിരം തരത്തില് ദാനം ചെയ്യുന്നവനും, ആയിരംതലമുറകളുടെ ആദിയും, ആയിരം കൈകളുള്ള അക്ഷയനും ആണവൻ.
ഹവനം സവനം ചൈവ ഹവ്യം ഹോതാരമേവ ച। പാത്രാണി ച പവിത്രാണി വേദീം ദീക്ഷാം ചരും സ്രുവമ്
അവനാണ് ഹോമം, സവനം, ഹവ്യം, ഹോതാവ്, പാത്രങ്ങൾ, ശുദ്ധീകരണ ഉപകരണങ്ങൾ, വേദി, ദീക്ഷ, പാചകഭക്ഷ്യം, സ്രുവം—എല്ലാം അവനാണ്.
സ്രുക്സോമമവഭൃച്ചൈവ പ്രോക്ഷണീം ദക്ഷിണാ ധനമ്। അദ്ധ്വര്യും സാമഗം വിപ്രം സദസ്യാന്സദനം സദഃ
അവനാണ് സ്രുക്, സോമം, അവസാന സ്നാനം, പ്രോക്ഷണീ പാത്രം, ദക്ഷിണ, ധനം, അധ്വര്യു, സാമഗം, പണ്ഡിതൻ ബ്രാഹ്മണൻ, സഹായി, സഭ, യജ്ഞശാല—എല്ലാം അവനാണ്.
യൂപം സമിത്കുശം ദര്വീ ചമസോലൂഖലാനി ച। പ്രാഗ്വംശം യജ്ഞഭൂമിം ച ഹോതാരം ബന്ധനം ച യത്
അവനാണ് യൂപം, സമിത്, കുശ, ദർവി, ചമസം, ഉലൂഖലം, പ്രാഗ്വംശം, യജ്ഞഭൂമി, ഹോതാവ്, ബന്ധനത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നതൊക്കെയും.
ഹ്രസ്വാന്യതിപ്രമാണാനി പ്രമാണസ്ഥാവരാണി ച। പ്രായശ്ചിത്താനി വാജാശ്ച സ്ഥംഡിലാനി കുശാസ്തഥാ
അവനാണ് ചെറുതും അത്യധിക വലുതുമായ അളവുകൾ, സ്ഥിരമായ മാനങ്ങൾ, പ്രായശ്ചിത്തങ്ങൾ, കുതിരകൾ, സ്തണ്ഡിലങ്ങൾ, കുശപ്പുല്ലുകളും.
മംത്രം യജ്ഞം ച ഹവനം വഹ്നിഭാഗം ഭവം ച യം। അഗ്രേഭുജം ഹോമഭുജം ശുഭാര്ചിഷമുദായുധം
അവനാണ് മന്ത്രം, യജ്ഞം, ഹോമം, അഗ്നിയുടെ ഭാഗം, ഭവം, ആദ്യം സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, ഹോമഫലഭോക്താവ്, ശുഭമായ ജ്വാലകളുള്ളവൻ, ആയുധധാരിയും.
ആഹുര്വേദവിദോ വിപ്രാ യോ യജ്ഞഃ ശാശ്വതഃ പ്രഭുഃ। യാം പൃച്ഛസി മഹാരാജ പുണ്യാം ദിവ്യാമിമാം കഥാം
വേദം അറിയുന്ന പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ശാശ്വതപ്രഭുവിനെ യജ്ഞം എന്നാണ് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്. മഹാരാജാവേ, നീ ചോദിക്കുന്നതും ഈ പുണ്യമായ ദിവ്യകഥയാണു.
യദര്ഥം ഭഗവാന്ബ്രഹ്മാ ഭൂമൌ യജ്ഞമഥാകരോത്। ഹിതാര്ഥം സുരമര്ത്യാനാം ലോകാനാം പ്രഭവായ ച
ദേവന്മാരുടെയും മനുഷ്യരുടെയും ക്ഷേമത്തിനും ലോകങ്ങളുടെ വളർച്ചയ്ക്കും വേണ്ടി ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ഭൂമിയിൽ യജ്ഞം നടത്തി.
ബ്രഹ്മാഥ കപിലശ്ചൈവ പരമേഷ്ഠീ തഥൈവ ച। ദേവാഃ സപ്തര്ഷയശ്ചൈവ ത്ര്യംബകശ്ച മഹായശാഃ൫൦ 1.16.
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവും കപിലനും പരമേശ്വരനും ദേവന്മാരും സപ്തർഷിമാരും മഹാത്മാവായ ത്രയമ്പകനും
സനത്കുമാരശ്ച മഹാനുഭാവോ മനുര്മഹാത്മാ ഭഗവാന്പ്രജാപതിഃ। പുരാണദേവോഥ തഥാ പ്രചക്രേ പ്രദീപ്തവൈശ്വാനരതുല്യതേജാഃ
സനത്കുമാരനും മഹാത്മാവായ മനുവും ഭഗവാൻ പ്രജാപതിയും പുരാതനദേവന്മാരും—all അവരുടെയൊക്കെ പ്രകാശം ജ്വലിക്കുന്ന വൈശ്വാനരാഗ്നിയെപ്പോലെ തിളങ്ങി—യജ്ഞം നടത്തി.
പുരാ കമലജാതസ്യ സ്വപതസ്തസ്യ കോടരേ। പുഷ്കരേ യത്ര സംഭൂതാ ദേവാ ഋഷിഗണാസ്തഥാ
പണ്ടെ, കമലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ ഉറങ്ങുമ്പോൾ ആ കമലത്തിന്റെ ഉള്ളിലായിരുന്നു ദേവന്മാരും ഋഷികളും ഉദിച്ചുവന്നത്.
ഏഷ പൌഷ്കരകോ നാമ പ്രാദുര്ഭാവോ മഹാത്മനഃ। പുരാണം കഥ്യതേ യത്ര വേദസ്മൃതിസുസംഹിതം
ഈ മഹാത്മാവിന്റെ പൗഷ്കരക എന്ന പേരിലുള്ള അവതാരമാണ് പുരാതനമായി പറയപ്പെടുന്നത്; ഇവിടെ വേദവും സ്മൃതിയും പൂർണ്ണമായി സ്ഥാപിതമാണ്.
വരാഹസ്തു ശ്രുതിമുഖഃ പ്രാദുര്ഭൂതോ വിരിംചിനഃ। സഹായാര്ഥം സുരശ്രേഷ്ഠോ വാരാഹം രൂപമാസ്ഥിതഃ
വിരിഞ്ചിയുടെ വായായ വാരാഹം രൂപം ധരിച്ച്, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ അവനെ സഹായിക്കാൻ അവതരിച്ചു.
വിസ്തീര്ണം പുഷ്കരേ കൃത്വാ തീര്ഥം കോകാമുഖം ഹി തത്। വേദപാദോ യൂപദംഷ്ട്രഃ ക്രതുഹസ്തശ്ചിതീമുഖഃ
പുഷ്കരത്തിൽ കോകാമുഖം എന്ന തീർത്ഥം വിശാലമാക്കി, വേദം കാലായും, യൂപം ദന്തമായും, യാഗം കൈയായും, ചിതിയെ വായായും ധരിച്ച് അവൻ പ്രത്യക്ഷമായി.
അഗ്നിജിഹ്വോ ദര്ഭരോമാ ബ്രഹ്മശീര്ഷോ മഹാതപാഃ। അഹോരാത്രേക്ഷണോ ദിവ്യോ വേദാംഗഃ ശ്രുതിഭൂഷണഃ
അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള നാവും ദർഭയെപ്പോലെയുള്ള രോമവും ബ്രഹ്മമെന്നതായ തലയും മഹത്തായ തപസ്സും, പകലും രാത്രിയും കണ്ണുകളായും ദൈവികതയും, വേദങ്ങൾ അവന്റെ അവയവങ്ങളായും, ശ്രുതികളുടെ ശബ്ദം അലങ്കാരമായും ഉള്ളവനാണ് അവൻ.
ആജ്യനാസഃ സ്രുവതുംഡഃ സാമഘോഷസ്വനോ മഹാന്। സത്യധര്മമയഃ ശ്രീമാന്കര്മവിക്രമസത്കൃതഃ
ആജ്യം മൂക്കായും, യാഗചട്ടു ചുണ്ടായും, സാമവേദഗാനത്തിന്റെ ശബ്ദം സ്വരമായും, മഹത്തായവനും സത്യവും ധർമ്മവും നിറഞ്ഞവനും, കർമ്മത്തിലും വീര്യത്തിലും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവനും മഹിമയുള്ളവനുമാണ് അവൻ.
പ്രായശ്ചിത്തനഖോ ധീരഃ പശുജാനുര്മഖാകൃതിഃ। ഉദ്ഗാത്രാംത്രോ ഹോമലിംഗോ ഫലബീജമഹൌഷധിഃ
പ്രായശ്ചിത്തം നഖങ്ങളായും, ധൈര്യവാനായും, യാഗപശുക്കൾ മുട്ടുകളായും, യാഗത്തിന്റെ രൂപമായും, ഉദ്ഗാതൃകൾ അവന്റെ അന്ത്രങ്ങളായും, ഹോമചിഹ്നം അവന്റെ അടയാളമായും, ഫലം, വിത്ത്, മഹൗഷധിയായും അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
വായ്വംതരാത്മാ മംത്രാസ്ഥിരാപസ്ഫിക്സോമശോണിതഃ। വേദസ്കംധോ ഹവിര്ഗംധോ ഹവ്യകവ്യാതിവേഗവാന്
വായു അന്തരാത്മാവായും, മന്ത്രങ്ങൾ ദൃഢമായും, വെള്ളം അവന്റെ പിൻഭാഗമായും, സോമം രക്തമായും, വേദങ്ങൾ ഭുജങ്ങളായും, ഹവിസിന്റെ സുഗന്ധം അവനിൽ, ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും ഹവിയിൽ അതിവേഗം മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവനുമാണ് അവൻ.