അരോഷമോഹഃ സമലോഷ്ടകാംചനഃ പ്രഹീണശോകോ ഗതസംധിവിഗ്രഹഃ। അപേതനിംദാസ്തുതിരപ്രിയാപ്രിയശ്ചരന്നുദാസീനവദേവ ഭിക്ഷുഃ
കോപവും മോഹവും ഇല്ലാത്തവൻ, മണ്ണും പൊന്നും ഒന്നു പോലെ കാണുന്നവൻ, ദു:ഖം വിട്ടവൻ, വൈരാഗ്യവും കൂട്ടുകൂടലുമില്ലാത്തവൻ, അപമാനവും പ്രശംസയും അതിജീവിച്ചവൻ, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും തമ്മിൽ ഭേദമില്ലാതെ, സാക്ഷിപോലെ ഉദാസീനമായി ഭിക്ഷു സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ഭീഷ്മ ഉവാച। യദേതത്കഥിതം ബ്രഹ്മംസ്തീര്ഥമാഹാത്മ്യമുത്തമമ്। കമലസ്യാഭിപാതേന തീര്ഥം ജാതം ധരാതലേ
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണനേ, നിങ്ങൾ വിവരിച്ച ഈ ഉത്തമമായ തീർത്ഥമഹിമ, കമലത്തിന്റെ വീഴ്ചയാൽ ഭൂമിയിൽ ഉദിച്ച തീർഥം—
തത്രസ്ഥേന ഭഗവതാ വിഷ്ണുനാ ശംകരേണ ച। യത്കൃതം മുനിശാര്ദൂല തത്സര്വം പരികീര്ത്തയ
മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായോ, അവിടെ മഹാവിഷ്ണുവും ശങ്കരനും ചെയ്ത എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നീ വിശദമായി പറഞ്ഞുതരണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
കഥം യജ്ഞോ ഹി ദേവേന വിഭുനാ തത്ര കാരിതഃ। കേ സദസ്യാ ഋത്വിജശ്ച ബ്രാഹ്മണാഃ കേ സമാഗതാഃ
അവിടെ ദൈവമായ ഭഗവാൻ ആ യാഗം എങ്ങനെ നടത്തി? ആ യാഗത്തിൽ പങ്കെടുത്ത യജ്ഞികന്മാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും ആരൊക്കെയായിരുന്നു?
കേ ഭാഗാസ്തസ്യ യജ്ഞസ്യ കിം ദ്രവ്യം കാ ചദക്ഷിണാ। കാ വേദീ കിം പ്രമാണം ച കൃതം തത്ര വിരംചിനാ
ആ യാഗത്തിന്റെ വിഭജനം എങ്ങനെയായിരുന്നു, ഉപയോഗിച്ച വസ്തുക്കൾ എന്തൊക്കെയായിരുന്നു, ദക്ഷിണ എന്തായിരുന്നു? യാഗവേദി എങ്ങനെയായിരുന്നു, വിരിഞ്ചി അവിടെ ഏത് അളവിലാണ് നിർമിച്ചത്?
യോ യാജ്യഃ സര്വദേവാനാം വേദൈഃ സര്വത്ര പഠ്യതേ। കം ച കാമമഭിധ്യായന്വേധാ യജ്ഞം ചകാര ഹ
സകലദേവന്മാരുടെയും യജ്ഞസ്വീകാരിയായവൻ, വേദങ്ങളിൽ എല്ലായിടത്തും പാടപ്പെടുന്നവൻ ആരാണ്? സൃഷ്ടികർത്താവ് ആ യാഗം നടത്തുമ്പോൾ ഏത് ആഗ്രഹം മനസ്സിൽ വെച്ചു?
യഥാസൌ ദേവദേവേശോ ഹ്യജരശ്ചാമരശ്ച ഹ। തഥാ ചൈവാക്ഷയഃ സ്വര്ഗസ്തസ്യ ദേവസ്യ ദൃശ്യതേ
ദേവദേവനായ ആ ഭഗവാൻ മരണമില്ലാത്തവനും വൃദ്ധിയില്ലാത്തവനും ആണല്ലോ, അതുപോലെ അവന്റെ സ്വർഗ്ഗം എന്നും നശിക്കാത്തതായാണ് കാണുന്നത്.
അന്യേഷാം ചൈവ ദേവാനാം ദത്തഃ സ്വര്ഗോ മഹാത്മനാ। അഗ്നിഹോത്രാര്ഥമുത്പന്നാ വേദാ ഓഷധയസ്തഥാ
മറ്റു ദേവന്മാർക്കും ആ മഹാത്മാവ് സ്വർഗ്ഗം നൽകിയിട്ടുണ്ട്; അഗ്നിഹോത്രത്തിനായി വേദങ്ങളും ഔഷധികളും ഉദ്ഭവിച്ചു.
യേ ചാന്യേ പശവോ ഭൂമൌ സര്വേ തേ യജ്ഞകാരണാത്। സൃഷ്ടാ ഭഗവതാനേന ഇത്യേഷാ വൈദികീ ശ്രുതിഃ
ഭൂമിയിൽ ഉള്ള മറ്റു എല്ലാ മൃഗങ്ങളും ഈ യാഗത്തിനായി ഭഗവാൻ സൃഷ്ടിച്ചവരാണ്; ഇതാണ് വേദങ്ങളിൽ പറയുന്ന സത്യം.
തദത്ര കൌതുകം മഹ്യം ശ്രുത്വേദം തവ ഭാഷിതമ്। യം കാമമധികൃത്യൈകം യത്ഫലം യാം ച ഭാവനാം
നീ പറഞ്ഞതുപോലെ, ആ യാഗത്തിൽ ഏത് ആഗ്രഹം പ്രാധാന്യം കൊടുത്തു, എന്താണ് ഫലവും ഭാവനയും ഉണ്ടായത് എന്നിങ്ങനെ ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
കൃതശ്ചാനേന വൈ യജ്ഞഃ സര്വം ശംസിതുമര്ഹസി। ശതരൂപാ ച യാ നാരീ സാവിത്രീ സാ ത്വിഹോച്യതേ
അവൻ നടത്തിയ യാഗം മുഴുവൻ നീ വിശദമായി വിവരിക്കണം; ശതരൂപ എന്ന സ്ത്രീയെ ഇവിടെ സാവിത്രി എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
ഭാര്യാ സാ ബ്രഹ്മണഃ പ്രോക്താഃ ഋഷീണാം ജനനീ ച സാ। പുലസ്ത്യാദ്യാന്മുനീന്സപ്ത ദക്ഷാദ്യാംസ്തു പ്രജാപതീന്
അവൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഭാര്യയും, മഹർഷിമാരുടെ മാതാവും ആണെന്ന് പറയുന്നു; പുലസ്ത്യൻ തുടങ്ങിയ സപ്തർഷിമാരെയും, ദക്ഷൻ തുടങ്ങിയ പ്രജാപതിമാരെയും അവൾ പ്രസവിച്ചു.
സ്വായംഭുവാദീംശ്ച മനൂന്സാവിത്രീ സമജീജനത്। ധര്മപത്നീം തു താം ബ്രഹ്മാ പുത്രിണീം ബ്രഹ്മണഃ പ്രിയഃ
സ്വായംഭുവൻ തുടങ്ങിയ മനുമാരെയും സാവിത്രി ജനിപ്പിച്ചു; ബ്രഹ്മാവ് അവളെ തന്റെ ധർമ്മപത്നിയാക്കി, സ്വന്തം മക്കളുടെ മാതാവായി സ്നേഹിച്ചു.
പതിവ്രതാം മഹാഭാഗാം സുവ്രതാം ചാരുഹാസിനീം। കഥം സതീം പരിത്യജ്യ ഭാര്യാമന്യാമവിംദത
പതിവ്രതയായ, മഹാഭാഗ്യശാലിയായ, നല്ല വ്രതം പാലിക്കുന്ന, മനോഹരമായ പുഞ്ചിരിയുള്ള ഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് മറ്റൊരു ഭാര്യയെ എങ്ങനെ അന്വേഷിച്ചു?
കിം നാമ്നീ കിം സമാചാരാ കസ്യ സാ തനയാ വിഭോഃ। ക്വ സാ ദൃഷ്ടാ ഹി ദേവേന കേന ചാസ്യ പ്രദര്ശിതാ
അവളുടെ പേര് എന്താണ്, സ്വഭാവം എങ്ങനെയാണ്, ആരുടെ മകളാണ് അവൾ, ദേവൻ അവളെ എവിടെയാണ് കണ്ടത്, ആരാണ് അവളെ കാണിച്ചുതന്നത്?
കിം രൂപാ സാ തു ദേവേശീ ദൃഷ്ടാ ചിത്തവിമോഹിനീ। യാം തു ദൃഷ്ട്വാ സ ദേവേശഃ കാമസ്യ വശമേയിവാന്
ദേവതകളുടെ ഇഷ്ടമായ ആ സ്ത്രീയുടെ രൂപം എങ്ങനെയാണ്? അവളെ കണ്ടപ്പോൾ ദേവദേവൻ ആഗ്രഹത്തിന് കീഴടങ്ങിയത് എങ്ങനെ?
വര്ണതോ രൂപതശ്ചൈവ സാവിത്ര്യാസ്ത്വധികാ മുനേ। യാ മോഹിതവതീ ദേവം സര്വലോകേശ്വരം വിഭുമ്
മുനിവേ, വർണ്ണത്തിലും സൗന്ദര്യത്തിലും അവൾ സാവിത്രിയെക്കാൾ ഉന്നതയായിരുന്നു; അവൾ സർവ്വലോകനാഥനായ ദേവനെ ആകർഷിച്ചു.
യഥാ ഗൃഹീതവാന്ദേവോ നാരീം താം ലോകസുംദരീം। യഥാ പ്രവൃത്തോ യജ്ഞോസൌ തഥാ സര്വം പ്രകീര്തയ
ലോകസുന്ദരിയായ ആ സ്ത്രീയെ ദേവൻ എങ്ങനെ സ്വന്തമാക്കി, അതിനുശേഷം യാഗം എങ്ങനെ ആരംഭിച്ചു എന്നതും നീ മുഴുവൻ വിശദമായി പറയണം.
താം ദൃഷ്ട്വാ ബ്രഹ്മണഃ പാര്ശ്വേ സാവിത്രീ കിം ചകാര ഹ। സാവിത്ര്യാം തു തദാ ബ്രഹ്മാ കാം തു വൃത്തിമവര്ത്തത
ബ്രഹ്മാവിന്റെ പക്കൽ ആ സ്ത്രീയെ കണ്ടപ്പോൾ സാവിത്രി എന്ത് ചെയ്തു? അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് സാവിത്രിയോട് എങ്ങനെ പെരുമാറി?
സന്നിധൌ കാനി വാക്യാനി സാവിത്രീ ബ്രഹ്മണാ തദാ। ഉക്താപ്യുക്തവതീ ഭൂയഃ സര്വം ശംസിതുമര്ഹസി
അപ്പോൾ സാവിത്രി ബ്രഹ്മാവിനോട് നേരിൽ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ എന്തൊക്കെയായിരുന്നു? അവൾ പറഞ്ഞതും പറയാതിരുന്നതും എല്ലാം നീ വിശദമായി പറഞ്ഞുതരണം.
കിം കൃതം തത്ര യുഷ്മാഭിഃ കോപോ വാഥ ക്ഷമാപി വാ। യത്കൃതം തത്ര യദ്ദൃഷ്ടം യത്തവോക്തം മയാ ത്വിഹ
അവിടെ നിങ്ങള് എന്താണ് ചെയ്തത്? കോപം കാണിച്ചോ, ക്ഷമിച്ചോ? അവിടെ സംഭവിച്ചതും കണ്ടതും നിങ്ങള് പറഞ്ഞതും എല്ലാം ഇവിടെ എനിക്ക് പറയൂ.
വിസ്തരേണേഹ സര്വാണി കര്മാണി പരമേഷ്ഠിനഃ। ശ്രോതുമിച്ഛാമ്യശേഷേണ വിധേര്യജ്ഞവിധിം പരം
ഇവിടെ വിശദമായി പരമപിതാവിന്റെ എല്ലാ കര്മങ്ങളും, യജ്ഞത്തിന്റെ ഉത്തമ നിയമവും പൂര്ണമായി ഞാന് കേള്ക്കാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
കര്മണാമാനുപൂര്വ്യം ച പ്രാരംഭോ ഹോത്രമേവ ച। ഹോതുര്ഭക്ഷോ യഥാഽചാപി പ്രഥമാ കസ്യ കാരിതാ
കര്മങ്ങളുടെ ക്രമം, ആരംഭം, ഹോത്ര് പുരോഹിതന്, ഹോത്രിന്റെ ഭാഗം എങ്ങനെ നല്കി, ആദ്യം ആര്ക്കാണ് അര്പ്പിച്ചത്—
കഥം ച ഭഗവാന്വിഷ്ണുഃ സാഹായ്യം കേന കീദൃശം। അമരൈര്വാ കൃതം യച്ച തദ്ഭവാന്വക്തുമര്ഹതി
ഭഗവാന് വിഷ്ണു എങ്ങനെ, ആര് വഴി, എങ്ങനെയാണ് സഹായം ചെയ്തത്? അമരന്മാര് ചെയ്തതെന്ത്? ഇതെല്ലാം നീ പറയണം.
ദേവലോകം പരിത്യജ്യ കഥം മര്ത്യമുപാഗതഃ। ഗാര്ഹപത്യം ച വിധിനാ അന്വാഹാര്യം ച ദക്ഷിണമ്
ദേവലോകം വിട്ട് എങ്ങനെ മനുഷ്യലോകത്തേക്ക് വന്നു? ഗാര്ഹപത്യാഗ്നിയും, വിധിപ്രകാരം അന്വാഹാര്യവും ദക്ഷിണാഗ്നിയും—
അഗ്നിമാഹവനീയം ച വേദീം ചൈവ തഥാ സ്രുവമ്। പ്രോക്ഷണീയം സ്രുചം ചൈവ ആവഭൃഥ്യം തഥൈവ ച
ആഹവനീയാഗ്നി, വേദി, സ്രുവം, പ്രോക്ഷണപാത്രം, സ്രുച്, ആവഭൃഥം—ഇവയെല്ലാം എങ്ങനെ ഉണ്ടാക്കി എന്ന്—
അഗ്നീംസ്ത്രീംശ്ച യഥാ ചക്രേ ഹവ്യഭാഗവഹാന്ഹി വൈ। ഹവ്യാദാംശ്ച സുരാംശ്ചക്രേ കവ്യാദാംശ്ച പിതൄനപി
മൂന്നു അഗ്നികള് എങ്ങനെ ഒരുക്കി, ഹവ്യങ്ങള് സ്വീകരിക്കുന്നവയാക്കി, ദേവന്മാരെ ഹവ്യഭോക്താക്കളാക്കി, പിതാക്കളെ കാവ്യഭോക്താക്കളാക്കി—
ഭാഗാര്ഥം യജ്ഞവിധിനാ യേ യജ്ഞാ യജ്ഞകര്മണി। യൂപാന്സമിത്കുശം സോമം പവിത്രം പരിധീനപി
ഭാഗങ്ങള്ക്കായി യജ്ഞനിയമപ്രകാരം നടന്ന യജ്ഞങ്ങളും കര്മങ്ങളും, യൂപം, സമിത്ത്, ദര്ഭ, സോമം, ശുദ്ധജലം, പരിധികള്—
യജ്ഞിയാനി ച ദ്രവ്യാണി യഥാ ബ്രഹ്മാ ചകാര ഹ। വിബഭ്രാജ പുരാ യശ്ച പാരമേഷ്ഠ്യേന കര്മണാ
യജ്ഞസാമഗ്രികള് ബ്രഹ്മാവ് എങ്ങനെ ഒരുക്കി, പുരാതനകാലത്ത് ആര് പരമപിതാവിന്റെ കര്മത്തിലൂടെ പ്രസിദ്ധനായി—
ക്ഷണാ നിമേഷാഃ കാഷ്ഠാശ്ച കലാസ്ത്രൈകാല്യമേവ ച। മുഹൂര്താസ്തിഥയോ മാസാ ദിനം സംവത്സരസ്തഥാ
ക്ഷണം, നിമിഷം, കാലഘട്ടങ്ങള്, ഏകകാലം, മുഹൂര്ത്തം, തിഥി, മാസം, ദിവസം, വര്ഷം—