സത്യം തീര്ഥം ദയാ തീര്ഥം തീര്ഥമിന്ദ്രിയനിഗ്രഹഃ। വര്ണാശ്രമാണാം ഗേഹേപി തീര്ഥം ശമ ഉദാഹൃതമ്
സത്യം തിരുത്താണ്, ദയ തിരുത്താണ്, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം തിരുത്താണ്; വർണ്ണാശ്രമങ്ങളിലെ വീടുകളിലും ശമം തിരുത്തമായി പറയപ്പെടുന്നു.
യേഷു തീര്ഥേഷു യച്ഛ്രാദ്ധം തത്കോടിഗുണമിഷ്യതേ। ഗയായാം യത്തു വൈ ശ്രാദ്ധം തച്ഛ്രാദ്ധമപവര്ഗദമ്
തിരുത്തികളിൽ എവിടെയായാലും ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം ആയിരംപട്ടാണ് ഫലം; പക്ഷേ ഗയയിൽ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം മോക്ഷം നൽകുന്നു.
യസ്മാത്തസ്മാത്പ്രയത്നേന തീര്ഥേ ശ്രാദ്ധം വിധീയതേ। പ്രാതഃകാലോ മുഹൂര്താംസ്ത്രീന്സംഗവസ്താവദേവ തു
അതിനാൽ, പരിശ്രമത്തോടെ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. പ്രഭാതകാലം മൂന്ന് മുഹൂർത്തങ്ങൾ നീളുന്നു; സംഗവകാലവും അത്രത്തോളം തന്നെയാണ്.
മധ്യാഹ്നസ്ത്രിമുഹൂര്തഃ സ്യാദപരാഹ്ണസ്തതഃ പരമ്। സായാഹ്നസ്ത്രിമുഹൂര്തഃ സ്യാച്ഛ്രാദ്ധം തത്ര ന കാരയേത്
മധ്യാഹ്നം മൂന്ന് മുഹൂർത്തങ്ങൾ നീളുന്നു; അതിനുശേഷം അപരാഹ്നം വരുന്നു. സായാഹ്നവും മൂന്ന് മുഹൂർത്തങ്ങൾ നീളുന്നു; ഈ സമയത്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്യരുത്.
രാക്ഷസീ നാമ സാ വേലാ ഗര്ഹിതാ സര്വകര്മസു। അഹ്നോ മുഹൂര്താ വ്യാഖ്യാതാ ദശപംച ച സര്വദാ
ആ സമയത്തെ രാക്ഷസി കാലം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്; എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളിലും അതു നിന്ദിതമാണ്. ഒരു ദിവസത്തിൽ പതിനഞ്ച് മുഹൂർത്തങ്ങൾ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.
തത്രാഷ്ടമോ മുഹൂര്തോ യഃ സ കാലഃ കുതപഃ സ്മൃതഃ। മധ്യാഹ്നാത്സര്വദാ യസ്മാന്മംദീ ഭവതി ഭാസ്കരഃ
അവയിൽ എട്ടാമത്തെ മുഹൂർത്തം കുതപകാലം എന്നാണു അറിയപ്പെടുന്നത്. മധ്യാഹ്നത്തിന് ശേഷം സൂര്യൻ ശക്തി കുറയുന്നു.
തസ്മാദനംതഫലദസ്തത്രാരംഭോ വിശിഷ്യതേ। ഖഡ്ഗപാത്രം ച കുതപസ്തഥാ നൈപാലകംബലമ്
അതിനാൽ, ആ സമയത്ത് ആരംഭിക്കുന്ന കര്മ്മങ്ങൾ അനന്തഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു. കുതപകാലം ഖഡ്ഗപാത്രവും നേപ്പാളി കംബലും കൂടിയാണ് ബന്ധപ്പെടുന്നത്.
രുക്മം ദര്ഭാസ്തിലാ ഗാവോ ദൌഹിത്രശ്ചാഷ്ടമഃ സ്മൃതഃ। പാപം കുത്സിതമിത്യാഹുസ്തസ്യ തത്താപകാരിണഃ
സ്വർണം, ദർഭ, തില, പശു, മകളുടെ മകൻ — ഇവയും എട്ടാമത്തെ എന്നാണു കണക്കാക്കുന്നത്. ഇവ പാപകരവും നിന്ദിതവുമാണ്; ദുഃഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
അഷ്ടാവേതേ യതസ്തസ്മാത്കുതപാ ഇതി വിശ്രുതാഃ। ഊര്ധ്വം മുഹുര്ത്താത്കുതപാന്മഹൂര്ത്തം ച ചതുഷ്ടയമ്
ഈ എട്ട് കാര്യങ്ങൾ കുതപ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. കുതപകാലത്തിന് ശേഷം നാല് മുഹൂർത്തങ്ങൾ കൂടി ഉണ്ട്.
മുഹൂര്ത്തപംചകം ചൈവ സ്വധാവാചനമിഷ്യതേ। വിഷ്ണുദേഹസമുദ്ഭൂതാഃ കുശാഃ കൃഷ്ണതിലാസ്തഥാ
അഞ്ച് മുഹൂർത്തങ്ങൾ സ്വധാ അർപ്പണത്തിന് അനുയോജ്യമാണ്. കുശ ഗ്രാസവും കറുത്ത തിലയും വിഷ്ണുവിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത് എന്നു പറയുന്നു.
ശ്രാദ്ധസ്യ ലക്ഷണം കാലമിതി പ്രാഹുര്മനീഷിണഃ। തിലോദകാംജലിര്ദേയോ ജലാംതേ തീര്ഥവാസിഭിഃ
ശ്രാദ്ധത്തിന് അനുയോജ്യമായ കാലം ഇതാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. തീർഥവാസികൾ ജലക്രമം കഴിഞ്ഞു തിലജല അർപ്പണം ചെയ്യണം.
സദര്ഭഹസ്തേനൈകേന ഗൃഹേ ശ്രാദ്ധം ഗമിഷ്യതി। പുണ്യം പവിത്രമായുഷ്യം സര്വപാപവിനാശനമ്
ഒരു കൈയിൽ ദർഭയുമായി വീട്ടിൽ ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. അതു പുണ്യവും ശുദ്ധവും ആയുസ്സും നൽകുന്നു; എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മണാ ചൈവ കഥിതം തീര്ഥശ്രാദ്ധാനുകീര്തനമ്। ശൃണോതി യഃ പഠേദ്വാപി ശ്രീമാന്സംജായതേ നരഃ
ബ്രഹ്മാവ് തീർഥശ്രാദ്ധത്തിന്റെ മഹത്വം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതു കേൾക്കുന്നവനും വായിക്കുന്നവനും ഭാഗ്യശാലിയായ മനുഷ്യനാകുന്നു.
ശ്രാദ്ധകാലേ ച വക്തവ്യം തഥാ തീര്ഥനിവാസിഭിഃ। സര്വപാപോപശാംന്ത്യര്ഥമലക്ഷ്മീനാശനം മതം
ശ്രാദ്ധസമയത്ത് തീർഥവാസികൾ ഇതു പ്രഖ്യാപിക്കണം: ഇത് എല്ലാ പാപങ്ങൾക്കും ശമനം നൽകുകയും ദാരിദ്ര്യം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇദം പവിത്രം യശസോ നിധാനമിദം മഹാപാതകനാശനം ച। ബ്രഹ്മാര്കരുദ്രൈരഭിപൂജിതം ച ശ്രാദ്ധസ്യ മാഹാത്മ്യമുശംതി തജ്ജ്ഞാഃ
ഇത് ശുദ്ധവും, യശസ്സിന്റെ നിധിയും, മഹാപാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. ബ്രഹ്മാവ്, സൂര്യൻ, രുദ്രൻ എന്നിവരാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ മഹത്വം ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
ഭീഷ്മ ഉവാച। സോമവംശഃ കഥം ജാതഃ കഥയാത്ര വിശാരദ। തദ്വംശേ കേതുരാജാനോ ബഭൂവുഃ കീര്തിവര്ദ്ധനാഃ
ഭീഷ്മൻ ചോദിച്ചു: സോമവംശം എങ്ങനെ ഉത്ഭവിച്ചു? ഇതു വിശദമായി പറയൂ. ആ വംശത്തിൽ പ്രശസ്തരായ രാജാക്കന്മാർ ആരായിരുന്നു?
പുലസ്ത്യ ഉവാച। ആദിഷ്ടോ ബ്രഹ്മണാ പൂര്വമത്രിഃ സര്ഗവിധൌ പുരാ। അനംതരം നാമ തപഃ സൃഷ്ട്യര്ഥം തപ്തവാന്വിഭുഃ
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ, അത്രിയെ ബ്രഹ്മാവ് നിർദ്ദേശിച്ചിരുന്നതാണ്. സൃഷ്ടിക്കായി 'അനന്തരം' എന്ന തപസ്സ് മഹാത്മാവ് ചെയ്തിരുന്നു.
യദാനംദകരം ബ്രഹ്മ ഭഗവന്ക്ലേശനാശനം। ബ്രഹ്മരുദ്രേന്ദ്രസൂര്യാണാമഭ്യംതരമതീംദ്രിയം
സന്തോഷം നൽകുന്ന, ദുഃഖം അകറ്റുന്ന, ബ്രഹ്മാവ്, രുദ്രൻ, സൂര്യൻ എന്നിവരുടെ ഉള്ളിൽ വാസം ചെയ്യുന്ന, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കപ്പുറം ഉള്ള ഭാഗവാൻ
ശാന്തിം കൃത്വാത്മമനസാ തദത്രിഃ സംയമേ സ്ഥിതഃ। മാഹാത്മ്യം തപസോ വാപി പരമാനംദകാരകം
അത്രി മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കി, ആത്മനിയന്ത്രണത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. തപസ്സിന്റെ മഹത്വം പരമാനന്ദം നൽകുന്നു എന്നാണ് പറയുന്നത്.
യസ്മാദ്വംശപതിഃ സാര്ദ്ധം സമയേ തദധിഷ്ഠിതഃ। തം ദൃഷ്ട്വാചഷ്ട സോമേന തസ്മാത്സോമോഭവദ്വിഭുഃ
വംശപതി ഭാര്യയോടൊപ്പം ആ സമയത്ത് സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നതിനാൽ, അവനെ കണ്ടു സോമൻ സംസാരിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് പ്രശസ്തനായ സോമൻ ജനിച്ചു.
അഥ സുസ്രാവ നേത്രാഭ്യാം ജലം തത്രാത്രിസംഭവമ്। ദ്യോതയദ്വിശ്വമഖിലം ജ്യോത്സ്നയാ സചരാചരമ്
അത്രിയുടെ കണ്ണുകളിൽ നിന്നു വെള്ളം ഒഴുകി. അതിന്റെ പ്രകാശം ചന്ദ്രികപോലെ മുഴുവൻ ലോകത്തെയും, ചലിക്കുന്നതും അചലവും എല്ലാം പ്രകാശിപ്പിച്ചു.
തദ്ദിശോ ജഗൃഹുസ്തത്ര സ്ത്രീരൂപേണാസഹൃച്ഛയാഃ। ഗര്ഭോ ഭൂത്വോദരേ താസാം സ്ഥിതഃ സോപ്യത്രിസംഭവഃ
ആ വെള്ളം സ്ത്രീരൂപത്തിൽ ദിശകൾ സ്വീകരിച്ചു; ആത്രിയിൽ നിന്നു ജനിച്ചത് അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ വളർന്നു.
ആശാശ്ച മുമുചുര്ഗര്ഭമശക്താ ധാരണേ തതഃ। സമാദായാഥ തം ഗര്ഭമേകീകൃത്യ ചതുര്മുഖഃ
ദിശകൾക്ക് ആ ഗർഭം ധരിക്കാൻ കഴിയാതെ അവൾ അതു വിട്ടുകളഞ്ഞു. അപ്പോൾ ചതുര്മുഖൻ ആ ഗർഭം ഒന്നാക്കി എടുത്തു.
യുവാനമകരോദ്ബ്രഹ്മാ സര്വായുധധരം നരമ്। സ്യംദനേഥ സഹസ്തേന വേദശക്തിമയേ പ്രഭുഃ
ബ്രഹ്മാവ് ആ ഗർഭത്തെ ഒരു യുവാവായി, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും കൈവശമുള്ള മനുഷ്യനായി മാറ്റി. തന്റെ കൈകൊണ്ട് വേദശക്തിയിൽ നിർമ്മിച്ച രഥത്തിൽ അവനെ ഇരുത്തി.
ആരോപ്യ ലോകമനയദാത്മീയം സ പിതാമഹഃ। തതോ ബ്രഹ്മര്ഷിഭിഃ പ്രോക്തം ഹ്യസ്മത്സ്വാമീഭവത്വയമ്
അവനെ തന്റെ ലോകത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി പിതാമഹൻ ഇരുത്തി. പിന്നെ ബ്രഹ്മർഷിമാർ പറഞ്ഞു: 'ഇവൻ ഞങ്ങളുടെ സ്വാമിയാകട്ടെ.'
ഋഷിഭിര്ദേവഗംധര്വൈരപ്സരോഭിസ്തഥൈവ ച। സ്തൂയമാനസ്യ തസ്യാഭൂദധികം മഹദംതരമ്
മഹർഷിമാരും ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും അപ്പ്സരസുകളും അവനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, അതിവിശേഷമായ ഒരു സംഭവം അവിടെ സംഭവിച്ചു.
തേജോവിതാനാദഭവദ്ഭുവി ദിവ്യൌഷധീഗണഃ। തദ്ദീപ്തിരധികാ തസ്മാദ്രാത്രൌ ഭവതി സര്വദാ
അവന്റെ തേജസ്സിന്റെ മറയിലിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിൽ ദിവ്യ ഔഷധികൾ ഉദിച്ചു. അതിന്റെ പ്രകാശം കൊണ്ടു അവയുടെ ദീപ്തി എല്ലായ്പ്പോഴും രാത്രിയിൽ കൂടുതലാണ്.
തേനൌഷധീശഃ സോമോഭൂദ്ദ്വിജേഷ്വപി ഹി ഗണ്യതേ। വേദധാമാ രസശ്ചായം യദിദം മംഡലം ശുഭമ്
അങ്ങനെ സോമൻ ഔഷധികളുടെ അധിപനായി, ദ്വിജന്മാരിൽ ഒരാളായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. ഈ ശുഭമായ വലയം വേദങ്ങളുടെ ആധാരവും രസത്തിന്റെ സാരവും ആണു.
ക്ഷീയതേ വര്ദ്ധതേ ചൈവ ശുക്ലേ കൃഷ്ണേ ച സര്വദാ। വിംശതിം ച തഥാ സപ്ത ദക്ഷഃ പ്രാചേതസോ ദദൌ
അത് ശുക്ലപക്ഷത്തും കൃഷ്ണപക്ഷത്തും എല്ലായ്പ്പോഴും കുറഞ്ഞും കൂടിയും പോകുന്നു. പ്രചേതസിന്റെ മകനായ ദക്ഷൻ അവന് ഇരുപത്തേഴു പെൺമക്കളും നൽകി.
രൂപലാവണ്യസംയുക്താസ്തസ്മൈ കന്യാഃ സുവര്ചസഃ। തതഃ ശക്തിസഹസ്രാണാം സഹസ്രാണി ദശൈവ തു
ആ പെൺമക്കൾ സൗന്ദര്യവും ആകർഷണവും നിറഞ്ഞവരായിരുന്നു. പിന്നെ, ആയിരക്കണക്കിന് ശക്തികളും അവനു ലഭിച്ചു.