പ്രഥമം പുഷ്കരാരണ്യേ നൈമിഷേ തദനംതരം। ധര്മാരണ്യം പുനഃ പ്രാപ്യ ശ്രാദ്ധം ഭക്ത്യാ പ്രദാസ്യതി
ആദ്യം പുഷ്കരവനത്തിൽ, പിന്നെ നൈമിഷവനത്തിൽ, പിന്നെയും ധർമ്മവനത്തിലെത്തിയാൽ, ഭക്തിയോടെ ശ്രാദ്ധം അർപ്പിക്കും.
ഗയായാം ധര്മപൃഷ്ഠേ വാ സരസി ബ്രഹ്മണസ്തഥാ। ഗയാശീര്ഷവടേ ചൈവ പിതൄണാം ദത്തമക്ഷയമ്
ഗയയിൽ, ധർമ്മപൃഷ്ഠത്തിൽ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ തടാകത്തിൽ, ഗയയിലെ ആശ്വത്ഥവൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ — അവിടെ പിതാക്കൾക്ക് അർപ്പിക്കുന്നതൊന്നും നശിക്കില്ല.
വ്രജന്കൃത്വാ നിവാപം യസ്ത്വധ്വാനം പരിസര്പതി। നരകസ്ഥാന്പിതൄന്സോപി സ്വര്ഗം നയതി സത്വരം
അർപ്പണം നടത്തി യാത്ര തുടരുന്നവൻ, നരകത്തിൽ കഴിയുന്ന പിതാക്കന്മാരെയും വേഗത്തിൽ സ്വർഗത്തിലേക്കു് കൊണ്ടുപോകുന്നു.
കുലേ തസ്യ ന രാജേംദ്ര പ്രേതോ ഭവതി കശ്ചന। പ്രേതത്വം മോക്ഷഭാവം ച പിംഡദാനാച്ച ഗച്ഛതി
അവന്റെ വംശത്തിൽ, രാജാവേ, ആരും പ്രേതമാവുന്നില്ല; പിണ്ഡം അർപ്പിച്ചാൽ പ്രേതത്വവും ബന്ധനവും ഇല്ലാതാകും.
ഏകോ മുനിസ്താമ്രകരാഗ്രഹസ്തോ ഹ്യാമ്രേഷു മൂലേ സലിലം ദദാതി। ആമ്രാശ്ച സിക്താഃ പിതരശ്ച തൃപ്താ ഏകാ ക്രിയാ ദ്വ്യര്ഥകരീ പ്രസിദ്ധാ
ഒരു മുനി താമ്രവർണ്ണമായ കൈകളോടെ മാവിൻ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരിൽ വെള്ളം അർപ്പിക്കുന്നു; മാവുകൾക്ക് വെള്ളം ലഭിക്കുന്നു, പിതാക്കൾ തൃപ്തരാകുന്നു — ഒരു പ്രവൃത്തി, രണ്ട് ഫലങ്ങൾ.
ഗയായാം പിണ്ഡദാനസ്യ നാന്യദ്ദാനം വിശിഷ്യതേ। ഏകേന പിംഡദാനേന തൃപ്താസ്തേ മോക്ഷഗാമിനഃ
ഗയയിൽ പിണ്ഡം അർപ്പിക്കുന്നതിനെക്കാൾ ഉത്തമമായ ദാനം മറ്റൊന്നുമില്ല; ഒരിക്കൽ പിണ്ഡം അർപ്പിച്ചാൽ മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ തൃപ്തരാകും.
ധാന്യപ്രദാനം പ്രവരം വദംതി വസുപ്രദാനം ച തഥാമുനീംദ്രാഃ। ഗയാ സുതീര്ഥേഷു നരൈഃ പ്രദത്തം തദ്ധര്മഹേതും പ്രവരം വദംതി
ധാന്യവും സമ്പത്തും നൽകുന്നതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം എന്നു മുനിമാർ പറയുന്നു; ഗയയിലെ തിരുത്തികളിൽ മനുഷ്യർ നൽകുന്ന ദാനം ധർമ്മത്തിനുള്ള ഏറ്റവും വലിയ കാരണമാണെന്ന് പറയുന്നു.
സര്വാത്മനാ സുരുചിനാ മഹാചല മഹാനദീ। യേ തു പശ്യംതി താം ഗത്വാ മാനസേ ദക്ഷിണോത്തരേ
ആത്മാർത്ഥതയോടെ, വലിയ സന്തോഷത്തോടെ, ആ മഹാപർവതത്തെയും മഹാനദിയെയും കാണുന്നവർ, മാനസസരസ്സിന്റെ തെക്കോ വടക്കോ ഭാഗത്ത് എത്തിയാൽ—
പ്രണമ്യ ദ്വിജമുഖ്യേഭ്യഃ പ്രാപ്തം തൈര്ജന്മനഃ ഫലം। യദ്യദിച്ഛതി വൈ മര്ത്യസ്തത്തദാപ്നോത്യസംശയമ്
ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരെ വണങ്ങി, അവർ ജന്മഫലം പ്രാപിക്കുന്നു; മനുഷ്യൻ എന്ത് ആഗ്രഹിച്ചാലും അതു് അവനു് ഉറപ്പായും ലഭിക്കും.
ഏഷ തൂദ്ദേശതഃ പ്രോക്തസ്തീര്ഥാനാം സഗ്രഹോ മയാ। വാഗീശോപി ന ശക്നോതി വിസ്തരാത്കിമു മാനുഷഃ
ഇങ്ങനെ ഞാൻ തിരുത്തികളുടെ സമാഹാരം സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിച്ചു; വാഗ്ദേവതയ്ക്കു പോലും അതിന്റെ മുഴുവൻ വിശദീകരണം സാധ്യമല്ല, മനുഷ്യർക്കോ എങ്ങനെ സാധിക്കും?
സത്യം തീര്ഥം ദയാ തീര്ഥം തീര്ഥമിന്ദ്രിയനിഗ്രഹഃ। വര്ണാശ്രമാണാം ഗേഹേപി തീര്ഥം ശമ ഉദാഹൃതമ്
സത്യം തിരുത്താണ്, ദയ തിരുത്താണ്, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം തിരുത്താണ്; വർണ്ണാശ്രമങ്ങളിലെ വീടുകളിലും ശമം തിരുത്തമായി പറയപ്പെടുന്നു.
യേഷു തീര്ഥേഷു യച്ഛ്രാദ്ധം തത്കോടിഗുണമിഷ്യതേ। ഗയായാം യത്തു വൈ ശ്രാദ്ധം തച്ഛ്രാദ്ധമപവര്ഗദമ്
തിരുത്തികളിൽ എവിടെയായാലും ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം ആയിരംപട്ടാണ് ഫലം; പക്ഷേ ഗയയിൽ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം മോക്ഷം നൽകുന്നു.
യസ്മാത്തസ്മാത്പ്രയത്നേന തീര്ഥേ ശ്രാദ്ധം വിധീയതേ। പ്രാതഃകാലോ മുഹൂര്താംസ്ത്രീന്സംഗവസ്താവദേവ തു
അതിനാൽ, പരിശ്രമത്തോടെ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. പ്രഭാതകാലം മൂന്ന് മുഹൂർത്തങ്ങൾ നീളുന്നു; സംഗവകാലവും അത്രത്തോളം തന്നെയാണ്.
മധ്യാഹ്നസ്ത്രിമുഹൂര്തഃ സ്യാദപരാഹ്ണസ്തതഃ പരമ്। സായാഹ്നസ്ത്രിമുഹൂര്തഃ സ്യാച്ഛ്രാദ്ധം തത്ര ന കാരയേത്
മധ്യാഹ്നം മൂന്ന് മുഹൂർത്തങ്ങൾ നീളുന്നു; അതിനുശേഷം അപരാഹ്നം വരുന്നു. സായാഹ്നവും മൂന്ന് മുഹൂർത്തങ്ങൾ നീളുന്നു; ഈ സമയത്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്യരുത്.
രാക്ഷസീ നാമ സാ വേലാ ഗര്ഹിതാ സര്വകര്മസു। അഹ്നോ മുഹൂര്താ വ്യാഖ്യാതാ ദശപംച ച സര്വദാ
ആ സമയത്തെ രാക്ഷസി കാലം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്; എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളിലും അതു നിന്ദിതമാണ്. ഒരു ദിവസത്തിൽ പതിനഞ്ച് മുഹൂർത്തങ്ങൾ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.
തത്രാഷ്ടമോ മുഹൂര്തോ യഃ സ കാലഃ കുതപഃ സ്മൃതഃ। മധ്യാഹ്നാത്സര്വദാ യസ്മാന്മംദീ ഭവതി ഭാസ്കരഃ
അവയിൽ എട്ടാമത്തെ മുഹൂർത്തം കുതപകാലം എന്നാണു അറിയപ്പെടുന്നത്. മധ്യാഹ്നത്തിന് ശേഷം സൂര്യൻ ശക്തി കുറയുന്നു.
തസ്മാദനംതഫലദസ്തത്രാരംഭോ വിശിഷ്യതേ। ഖഡ്ഗപാത്രം ച കുതപസ്തഥാ നൈപാലകംബലമ്
അതിനാൽ, ആ സമയത്ത് ആരംഭിക്കുന്ന കര്മ്മങ്ങൾ അനന്തഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു. കുതപകാലം ഖഡ്ഗപാത്രവും നേപ്പാളി കംബലും കൂടിയാണ് ബന്ധപ്പെടുന്നത്.
രുക്മം ദര്ഭാസ്തിലാ ഗാവോ ദൌഹിത്രശ്ചാഷ്ടമഃ സ്മൃതഃ। പാപം കുത്സിതമിത്യാഹുസ്തസ്യ തത്താപകാരിണഃ
സ്വർണം, ദർഭ, തില, പശു, മകളുടെ മകൻ — ഇവയും എട്ടാമത്തെ എന്നാണു കണക്കാക്കുന്നത്. ഇവ പാപകരവും നിന്ദിതവുമാണ്; ദുഃഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
അഷ്ടാവേതേ യതസ്തസ്മാത്കുതപാ ഇതി വിശ്രുതാഃ। ഊര്ധ്വം മുഹുര്ത്താത്കുതപാന്മഹൂര്ത്തം ച ചതുഷ്ടയമ്
ഈ എട്ട് കാര്യങ്ങൾ കുതപ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. കുതപകാലത്തിന് ശേഷം നാല് മുഹൂർത്തങ്ങൾ കൂടി ഉണ്ട്.
മുഹൂര്ത്തപംചകം ചൈവ സ്വധാവാചനമിഷ്യതേ। വിഷ്ണുദേഹസമുദ്ഭൂതാഃ കുശാഃ കൃഷ്ണതിലാസ്തഥാ
അഞ്ച് മുഹൂർത്തങ്ങൾ സ്വധാ അർപ്പണത്തിന് അനുയോജ്യമാണ്. കുശ ഗ്രാസവും കറുത്ത തിലയും വിഷ്ണുവിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത് എന്നു പറയുന്നു.
ശ്രാദ്ധസ്യ ലക്ഷണം കാലമിതി പ്രാഹുര്മനീഷിണഃ। തിലോദകാംജലിര്ദേയോ ജലാംതേ തീര്ഥവാസിഭിഃ
ശ്രാദ്ധത്തിന് അനുയോജ്യമായ കാലം ഇതാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. തീർഥവാസികൾ ജലക്രമം കഴിഞ്ഞു തിലജല അർപ്പണം ചെയ്യണം.
സദര്ഭഹസ്തേനൈകേന ഗൃഹേ ശ്രാദ്ധം ഗമിഷ്യതി। പുണ്യം പവിത്രമായുഷ്യം സര്വപാപവിനാശനമ്
ഒരു കൈയിൽ ദർഭയുമായി വീട്ടിൽ ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. അതു പുണ്യവും ശുദ്ധവും ആയുസ്സും നൽകുന്നു; എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മണാ ചൈവ കഥിതം തീര്ഥശ്രാദ്ധാനുകീര്തനമ്। ശൃണോതി യഃ പഠേദ്വാപി ശ്രീമാന്സംജായതേ നരഃ
ബ്രഹ്മാവ് തീർഥശ്രാദ്ധത്തിന്റെ മഹത്വം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതു കേൾക്കുന്നവനും വായിക്കുന്നവനും ഭാഗ്യശാലിയായ മനുഷ്യനാകുന്നു.
ശ്രാദ്ധകാലേ ച വക്തവ്യം തഥാ തീര്ഥനിവാസിഭിഃ। സര്വപാപോപശാംന്ത്യര്ഥമലക്ഷ്മീനാശനം മതം
ശ്രാദ്ധസമയത്ത് തീർഥവാസികൾ ഇതു പ്രഖ്യാപിക്കണം: ഇത് എല്ലാ പാപങ്ങൾക്കും ശമനം നൽകുകയും ദാരിദ്ര്യം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇദം പവിത്രം യശസോ നിധാനമിദം മഹാപാതകനാശനം ച। ബ്രഹ്മാര്കരുദ്രൈരഭിപൂജിതം ച ശ്രാദ്ധസ്യ മാഹാത്മ്യമുശംതി തജ്ജ്ഞാഃ
ഇത് ശുദ്ധവും, യശസ്സിന്റെ നിധിയും, മഹാപാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. ബ്രഹ്മാവ്, സൂര്യൻ, രുദ്രൻ എന്നിവരാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ മഹത്വം ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
ഭീഷ്മ ഉവാച। സോമവംശഃ കഥം ജാതഃ കഥയാത്ര വിശാരദ। തദ്വംശേ കേതുരാജാനോ ബഭൂവുഃ കീര്തിവര്ദ്ധനാഃ
ഭീഷ്മൻ ചോദിച്ചു: സോമവംശം എങ്ങനെ ഉത്ഭവിച്ചു? ഇതു വിശദമായി പറയൂ. ആ വംശത്തിൽ പ്രശസ്തരായ രാജാക്കന്മാർ ആരായിരുന്നു?
പുലസ്ത്യ ഉവാച। ആദിഷ്ടോ ബ്രഹ്മണാ പൂര്വമത്രിഃ സര്ഗവിധൌ പുരാ। അനംതരം നാമ തപഃ സൃഷ്ട്യര്ഥം തപ്തവാന്വിഭുഃ
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ, അത്രിയെ ബ്രഹ്മാവ് നിർദ്ദേശിച്ചിരുന്നതാണ്. സൃഷ്ടിക്കായി 'അനന്തരം' എന്ന തപസ്സ് മഹാത്മാവ് ചെയ്തിരുന്നു.
യദാനംദകരം ബ്രഹ്മ ഭഗവന്ക്ലേശനാശനം। ബ്രഹ്മരുദ്രേന്ദ്രസൂര്യാണാമഭ്യംതരമതീംദ്രിയം
സന്തോഷം നൽകുന്ന, ദുഃഖം അകറ്റുന്ന, ബ്രഹ്മാവ്, രുദ്രൻ, സൂര്യൻ എന്നിവരുടെ ഉള്ളിൽ വാസം ചെയ്യുന്ന, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കപ്പുറം ഉള്ള ഭാഗവാൻ
ശാന്തിം കൃത്വാത്മമനസാ തദത്രിഃ സംയമേ സ്ഥിതഃ। മാഹാത്മ്യം തപസോ വാപി പരമാനംദകാരകം
അത്രി മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കി, ആത്മനിയന്ത്രണത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. തപസ്സിന്റെ മഹത്വം പരമാനന്ദം നൽകുന്നു എന്നാണ് പറയുന്നത്.
യസ്മാദ്വംശപതിഃ സാര്ദ്ധം സമയേ തദധിഷ്ഠിതഃ। തം ദൃഷ്ട്വാചഷ്ട സോമേന തസ്മാത്സോമോഭവദ്വിഭുഃ
വംശപതി ഭാര്യയോടൊപ്പം ആ സമയത്ത് സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നതിനാൽ, അവനെ കണ്ടു സോമൻ സംസാരിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് പ്രശസ്തനായ സോമൻ ജനിച്ചു.