ഭീഷ്മ ഉവാച। കസ്മിന്വാസരഭാഗേ തു ശ്രാദ്ധീ ശ്രാദ്ധം സമാചരേത്। തീര്ഥേഷു കേഷു വൈ ശ്രാദ്ധം കൃതം ബഹുഫലം ദ്വിജ
ഭീഷ്മൻ ചോദിച്ചു: ഏത് സമയത്താണ് ശ്രാദ്ധം നടത്തേണ്ടത്? ഏത് തീർത്ഥങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഫലം ലഭിക്കും, മഹാബ്രാഹ്മണനേ?
പുലസ്ത്യ ഉവാച। തീര്ഥം തു പുഷ്കരം നാമ യത്തു ശ്രേഷ്ഠതമം സ്മൃതമ്। സര്വേഷാം ദ്വിജമുഖ്യാനാം മനോരഥമിവ സ്ഥിതമ്
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: പുഷ്കരം എന്ന തീർത്ഥം ഏറ്റവും ഉത്തമമായതാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു; അത് എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെയും ആഗ്രഹംപോലെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
തത്ര ദത്തം ഹുതം ജപ്തമനന്തം ഭവതി ധ്രുവമ്। പിതൄണാം വല്ലഭം നിത്യമൃഷീണാം പരമം മതമ്
അവിടെ നൽകിയതും ഹോമം ചെയ്തതും ജപിച്ചതും എല്ലാം അനന്തവും ഉറപ്പുള്ളതുമാകും; അത് പിതാക്കന്മാർക്ക് എപ്പോഴും പ്രിയവും, ഋഷിമാർക്ക് പരമമായതുമാണ്.
നംദാഥ ലലിതാ തദ്വത്തീര്ഥം മായാപുരീ ശുഭാ। തഥാ മിത്രപദം രാജംസ്തതഃ കേദാരമുത്തമമ്
അതുപോലെ, നന്ദാ, ലളിതാ, മായാപുരി എന്ന ശുഭമായ നഗരം, മിത്രപദം, പിന്നെ ഉത്തമമായ കേദാരം എന്നിവയും ഉണ്ട്.
ഗംഗാസാഗരമിത്യാഹുഃ സര്വതീര്ഥമയം ശുഭമ്। തീര്ഥം ബ്രഹ്മസരസ്തദ്വച്ഛതദ്രുസലിലം ശുഭമ്
ഗംഗാസാഗരം എന്നത് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും സംയുക്തമായ ശുഭതീർത്ഥമാണെന്ന് പറയുന്നു; ബ്രഹ്മാസരസ്സും, അതുപോലെ ശതദ്രു നദിയുടെ ശുഭജലവും ഉണ്ട്.
തീര്ഥം തു നൈമിഷം നാമ സര്വതീര്ഥഫലപ്രദമ്। ഗംഗോദ്ഭേദസ്തു ഗോമത്യാം യത്രോദ്ഭൂതഃ സനാതനഃ
നൈമിഷം എന്ന തീർത്ഥം എല്ലാ തീർത്ഥഫലവും നൽകുന്നതാണ്; അവിടെ ഗോമതിയിൽ ശാശ്വതമായ ഗംഗാ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
തഥാ യജ്ഞവരാഹസ്തു ദേവദേവശ്ച ശൂലധൃക്। യത്ര തത്കാംചനം ദാനമഷ്ടാദശഭുജോ ഹരഃ
അവിടെ യജ്ഞവർാഹനും, ത്രിശൂലം കൈവശമുള്ള ദേവദേവനും ഉണ്ട്; അവിടെയാണ് പതിനെട്ടു കൈകളുള്ള ഹരൻ സ്വർണ്ണദാനം സ്വീകരിക്കുന്നത്.
നേമിസ്തു ധര്മചക്രസ്യ ശീര്ണാ യത്രാഭവത്പുരാ। തദേതന്നൈമിശാരണ്യം സര്വതീര്ഥനിഷേവിതമ്
പണ്ടുകാലത്ത്, ധർമ്മചക്രത്തിന്റെ അരികു നശിച്ചിടമാണ് നൈമിഷാരണ്യം; അത് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും സന്ദർശിക്കുന്ന സ്ഥലമാണ്.
ദേവദേവസ്യ തത്രാപി വരാഹസ്യ ച ദര്ശനമ്। യഃ പ്രയാതി സ പൂതാത്മാ നാരായണപുരം വ്രജേത്
അവിടെ ദേവദേവനും വർാഹൻറെ ദർശനവും ലഭിക്കും; അവിടെ പോകുന്നവൻ ശുദ്ധഹൃദയനായി നാരായണപുരിയിൽ എത്തും.
കോകാമുഖം പരം തീര്ഥമിന്ദ്രമാര്ഗോപി ലക്ഷ്യതേ। അഥാപി പിതൃതീര്ഥം തു ബ്രഹ്മണോവ്യക്തജന്മനഃ
കോകാമുഖം എന്നത് ഉത്തമതീർത്ഥമാണ്, ഇന്ദ്രമാർഗ്ഗവും അതുപോലെ; ബ്രഹ്മാവിന്റെ അദൃശ്യജനനമായ പിതൃതീർത്ഥവും അവിടെ ഉണ്ട്.
പുഷ്കരാരണ്യസംസ്ഥോസൌ യത്ര ദേവഃ പിതാമഹഃ। വിരിംചിദര്ശനം ശ്രേഷ്ഠമപവര്ഗഫലപ്രദമ്
പുഷ്കരാരണ്യത്തിൽ പിതാമഹനായ ദേവൻ വസിക്കുന്നു; അവിടെ വിഷ്ണുവിന്റെ ഉത്തമമായ ദർശനം ലഭിക്കുന്നു, അത് മോക്ഷഫലം നൽകുന്നു.
കൃതം നാമ മഹാപുണ്യം സര്വപാപനിഷൂദനമ്। യത്രാദ്യോ നാരസിംഹസ്തു സ്വയമേവ ജനാര്ദനഃ
അത് കൃതം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; അതി പുണ്യമുള്ളതും എല്ലാ പാപങ്ങൾക്കും നാശം വരുത്തുന്നതുമാണ്. അവിടെ ആദി നരസിംഹൻ, ജനാർദ്ദനൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
തീര്ഥമിക്ഷുമതീനാമ പിതൄണാം ച ശുഭാവഹാ। തുഷ്യന്തി പിതരോ നിത്യം ഗംഗായമുനസംഗമേ
ഇക്ഷുമതീ എന്ന തീർത്ഥം അവിടെ ഉണ്ട്, പിതൃകൾക്ക് ശുഭം നൽകുന്നതാണ്; ഗംഗയും യമുനയും സംഗമിക്കുന്നിടത്ത് പിതാക്കന്മാർ എപ്പോഴും തൃപ്തരാകുന്നു.
കുരുക്ഷേത്രം മഹാപുണ്യം യത്ര മാര്ഗോപി ലക്ഷ്യതേ। അദ്യാപി പിതൃതീര്ഥം തു സര്വകാമഫലപ്രദമ്
കുരുക്ഷേത്രം അതി പുണ്യമുള്ള സ്ഥലമാണ്, അവിടെ വഴിയും വ്യക്തമാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇന്നും അവിടെയുള്ള പിതൃതീർത്ഥം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങൾക്കും ഫലം നൽകുന്നു.
നീലകണ്ഠമിതി ഖ്യാതം പിതൃതീര്ഥം നരാധിപ। തഥാ ഭദ്രസരഃ പുണ്യം സരോ മാനസമേവ ച
നീലകണ്ഠം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന പിതൃതീർത്ഥവും, അതുപോലെ ഭദ്രസരവും, മാനസസരസ്സും പ്രശസ്തമാണ്.
മംദാകിനീ തഥാഽച്ഛോദാ വിപാശാ ച സരസ്വതീ। സര്വമിത്രപദം തദ്വദ്വൈദ്യനാഥം മഹാഫലമ്
മന്ദാകിനി, അക്ഷോദാ, വിപാശ, സരസ്വതി എന്നിവയും, സർവമിത്രപദം എന്ന സ്ഥലം, വൈദ്യനാഥം എന്നത് വലിയ ഫലം നൽകുന്നു.
ക്ഷിപ്രാ നദീ തഥാ പുണ്യാ തഥാ കാലഞ്ജരം ശുഭമ്। തീര്ഥോദ്ഭേദം ഹരോദ്ഭേദം ഗര്ഭഭേദം മഹാലയമ്
ക്ഷിപ്രാ എന്ന പുണ്യനദിയും, കലഞ്ചരം എന്ന ശുഭസ്ഥലവും, തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം, ഹരന്റെ ഉദ്ഭവം, ഗർഭഭേദം, മഹാലയം എന്നിവയും അവിടെയുണ്ട്.
ഭദ്രേശ്വരം വിഷ്ണുപദം നര്മദാ ദ്വാരമേവ ച। ഗയാപിംഡപ്രദാനേന സമാന്യാഹുര്മഹര്ഷയഃ
ഭദ്രേശ്വരം, വിഷ്ണുപദം, നർമദാ ദ്വാരം എന്നിവയും, ഗയയിൽ പിണ്ഡം അർപ്പിക്കുന്നത് ഇതിന് തുല്യമായതായി മഹർഷികൾ പറയുന്നു.
ഏതാനി പിതൃതീര്ഥാനി സര്വപാപഹരാണി ച। സ്മരണാദപി ലോകാനാം കിമു ശ്രാദ്ധപ്രദായിനാമ്
ഇവയാണ് പിതൃതീർത്ഥങ്ങൾ, എല്ലാപാപങ്ങൾക്കും മാറ്റം വരുത്തുന്നവ. ഇവയെ ഓർക്കുന്നതു കൊണ്ടു പോലും ലോകങ്ങൾക്ക് ഗുണം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്ക് എത്ര ഗുണം ലഭിക്കും!
ഓംകാരം പിതൃതീര്ഥം തു കാവേരീകപിലോദകമ്। സംഭേദശ്ചണ്ഡവേഗായാം തഥൈവാമരകംടകമ്
ഓംകാരവും, കാവേരി കപിലാ നദികളുടെ ജലം, ചണ്ഡവേഗയിൽ സംഗമം, അമരകണ്ടകം എന്നിവയും പിതൃതീർത്ഥങ്ങളാണ്.
കുരുക്ഷേത്രാച്ചദ്വിഗുണം തസ്മിന്സ്നാനാദികം ഭവേത്। ശുക്ലതീര്ഥം തു വിഖ്യാതം തീര്ഥം സോമേശ്വരം പരമ്
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നതും മറ്റു കര്മ്മങ്ങളും കുരുക്ഷേത്രത്തേക്കാൾ ഇരട്ടിയധികം ഫലം നൽകുന്നു; ശുക്ലതീർത്ഥം എന്നത് പ്രശസ്തമാണ്, അതുപോലെ ഉത്തമമായ സോമേശ്വരതീർത്ഥവും.
സര്വവ്യാധിഹരംപുണ്യംഫലംകോടിഗുണാധികമ്। ശ്രാദ്ധേദാനേതഥാഹോമേസ്വാധ്യായേചാപിസന്നിധൌ
ഇത് എല്ലാ രോഗങ്ങളും മാറ്റുന്നു, വലിയ പുണ്യവും, കോടിയധികം ഗുണം ലഭിക്കുന്നതുമാണ്; ശ്രാദ്ധം, ഹോമം, സ്വാധ്യായം എന്നിവയുടെ സാന്നിധ്യത്തിലും അതുപോലെ.
കായാവാരോഹണം നാമ ദേവദേവസ്യ ശൂലിനഃ। അവതാരം രോചമാനം ബ്രാഹ്മണാവസഥേ ശുഭേ
കായാവാരോഹണം എന്ന സ്ഥലത്ത് ദേവദേവനായ ശൂലധാരിയുടെ അവതാരമാണ്; അതു ബ്രാഹ്മണരുടെ ശുഭമായ വസതിയിൽ പ്രകാശം പകരുന്നു.
ജാതം തത്സുമഹാപുണ്യം തഥാ ചര്മണ്വതീ നദീ। ശൂലതാപീ പയോഷ്ണീ ച പയോഷ്ണീസംഗമസ്തഥാ
അത് വളരെ പുണ്യമുള്ളതും, അതുപോലെ ചർമൺവതി നദിയും, ശൂലതാപിയും പയോഷ്ണിയും പയോഷ്ണി സംഗമവും അതുപോലെ.
മഹൌഷധീ ചാരണാ ച നാഗതീര്ഥപ്രവര്ത്തിനീ। മഹാവേണാ നദീ പുണ്യാ മഹാശാലസ്തഥൈവ ച
മഹൗഷധി, ആരണ, നാഗതീർഥപ്രവർത്തിനി, മഹാവേണാ എന്ന പുണ്യനദി, അതുപോലെ മഹാശാലവനം.
ഗോമതീ വരുണാ തദ്വത്തീര്ഥം ഹൌതാശനം പരമ്। ഭൈരവം ഭൃഗുതുംഗം ച ഗൌരീതീര്ഥമനുത്തമമ്
ഗോമതി, വരുണാ, അതുപോലെ ഉത്തമമായ ഹൗതാശനതീർത്ഥം, ഭൈരവം, ഭൃഗുതുങ്ഗം, അതുപോലെ അതുല്യമായ ഗൗരിതീർത്ഥം.
തീര്ഥം വൈനായകം നാമ വസ്ത്രേശ്വരമനുത്തമമ്। തഥാ പാപഹരം നാമ പുണ്യാ വേത്രവതീ നദീ
വൈനായകതീർത്ഥം, അതുല്യമായ വസ്ത്രേശ്വരം, പാപഹരം എന്ന തീർത്ഥം, പുണ്യമുള്ള വേത്രവതി നദി എന്നിവയും.
മഹാരുദ്രം മഹാലിംഗം ദശാര്ണാ ച മഹാനദീ। ശതരുദ്രാ ശതാഹ്വാ ച തഥാ പിതൃപദം പുരമ്
മഹാരുദ്രം, മഹാലിംഗം, മഹാനദിയായ ദശാർണ, ശതരുദ്ര, ശതാഹ്വാ, അതുപോലെ പിതൃപദം എന്ന നഗരം.
അംഗാരവാഹികാ തദ്വന്നദൌ ദ്വൌ ശോണഘര്ഘരൌ। കാലികാ ച നദീ പുണ്യാ പിതരാ ച നദീ ശുഭാ
അംഗാരവാഹികയും, അതുപോലെ രണ്ട് നദികൾ നദൗ എന്ന പേരിൽ, ഇരുവരും ചുവപ്പു വെള്ളം മുഴങ്ങുന്നവയും; കാലികാ എന്ന പുണ്യനദിയും, പിതര എന്ന ശുഭനദിയും ഉണ്ട്.
ഏതാനി പിതൃതീര്ഥാനി ശസ്യംതേ സ്നാനദാനയോഃ। ശ്രാദ്ധമേതേഷു യദ്ദത്തം തദനംതഫലം സ്മൃതമ്
ഇവയാണ് പിതൃതീർത്ഥങ്ങൾ, സ്നാനം ചെയ്യാനും ദാനം നൽകാനും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവ. ഇവിടങ്ങളിൽ പിതാക്കൾക്കായി നൽകിയ ശ്രാദ്ധം അനന്തഫലം നൽകുന്നു എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.