ശീഘ്രപ്രസാദാസ്ത്വക്രോധാ നിസ്സംഗാഃ സ്ഥിര സൌഹൃദാഃ। ശാംതാത്മാനഃ ശൌചപരാഃ സതതം പ്രിയവാദിനഃ
അവർ വേഗത്തിൽ സന്തോഷം പ്രാപിക്കുന്നു, കോപമില്ല, ആശയില്ല, സ്ഥിരമായ സൗഹൃദം പുലർത്തുന്നു, മനസ്സിൽ ശാന്തരാണ്, ശുദ്ധതയിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവർ, എപ്പോഴും സ്നേഹപൂർവ്വം സംസാരിക്കുന്നു.
ഭക്താനുരക്താഃ സുഖദാഃ പിതരഃ പര്വദേവതാഃ। ഹവിഷ്മതാമാധിപത്യേ ശ്രാദ്ധദേവഃ സ്മൃതോ രവിഃ
ഭക്തരോടു സ്നേഹമുള്ളവരും സന്തോഷം നൽകുന്നവരുമായ പിതാക്കന്മാർ ഉത്സവദേവതകളെപ്പോലെയാണ്; ഹോമം ചെയ്യുന്നവരിൽ ശ്രാദ്ധദേവതയായി സൂര്യൻ പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു.
ഏതദ്ധി സര്വമാഖ്യാതം പിതൃവംശാനുകീര്ത്തനമ്। പുണ്യം പവിത്രമാരോഗ്യം കീര്ത്തനീയം നൃഭിഃ സദാ
പിതൃവംശത്തിന്റെ ഈ കഥ മുഴുവൻ ഞാൻ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇത് പുണ്യവും ശുദ്ധവും ആരോഗ്യപ്രദവും ആണു, മനുഷ്യർ എപ്പോഴും ഇതു പാരായണം ചെയ്യണം.
ഭീഷ്മ ഉവാച। ശ്രുത്വൈതദഖിലം ഭൂയഃ പരാഭക്തിരുപസ്ഥിതാ। ശ്രാദ്ധകാലം വിധിം ചൈവ ശ്രാദ്ധമേവ തഥൈവ ച
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു: ഇതെല്ലാം കേട്ടശേഷം എന്റെ ഭക്തി കൂടുതൽ വലുതായി. ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ സമയം, വിധി, അതിന്റെ സ്വഭാവം എന്നിവ ദയവായി പറയൂ.
ശ്രാദ്ധേഷു ഭോജനീയാ യേ ശ്രാദ്ധവര്ജ്യാ ദ്വിജാതയഃ। കസ്മിന്വാസരഭാഗേ തു പിതൃഭ്യഃ ശ്രാദ്ധമാരഭേത്
ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആരെ ഭക്ഷിപ്പിക്കണം, ആരെ ഒഴിവാക്കണം? പിതാക്കന്മാർക്കുള്ള ശ്രാദ്ധം ദിവസം എപ്പോഴാണ് ആരംഭിക്കേണ്ടത്?
അന്നം ദത്തം കഥം യാതി ശ്രാദ്ധേ വൈ ബ്രഹ്മവിത്തമ। വിധിനാ കേന കര്ത്തവ്യം കഥം പ്രീണാതി താന്പിതൄന്
ശ്രാദ്ധത്തിൽ നൽകിയ അന്നം എങ്ങനെ പിതാക്കന്മാരിലേക്ക് എത്തുന്നു? ഏത് വിധിയിൽ അത് ചെയ്യണം? എങ്ങനെ അത് അവരെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു?
പുലസ്ത്യ ഉവാച। കുര്യാദഹരഹഃ ശ്രാദ്ധമന്നാദ്യേനോദകേന ച। പയോമൂലഫലൈര്വാപി പിതൃഭ്യഃ പ്രീതിമാവഹന്
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: അന്നം, വെള്ളം, അല്ലെങ്കിൽ പാൽ, കിഴങ്ങുകൾ, പഴങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട്, ഓരോ ദിവസവും ശ്രാദ്ധം നടത്തി പിതാക്കന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിക്കണം.
നിത്യം നൈമിത്തികം കാമ്യം ത്രിവിധം ശ്രാദ്ധമുച്യതേ। നിത്യം താവത്പ്രവക്ഷ്യാമി അര്ഘ്യാവാഹനവര്ജിതമ്
നിത്യ, നൈമിത്തിക, കാമ്യ—ഇവയാണ് ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ മൂന്ന് വിധങ്ങൾ. അതിൽ ആദ്യമായുള്ള നിത്യശ്രാദ്ധം, അർഘ്യവും ആഹ്വാനവും ഇല്ലാതെ എങ്ങനെ നടത്താം എന്ന് ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം.
അദൈവതം വിജാനീയാത്പാര്വണം പര്വ സുസ്മൃതമ്। പാര്വണം ത്രിവിധം പ്രോക്തം ശൃണു യത്നാന്മഹീപതേ
ദേവന്മാരുമായി ബന്ധമില്ലാത്ത പെരുന്നാൾ 'അദൈവതം' എന്ന് അറിയണം. പെരുന്നാൾക്ക് മൂന്നു വിധങ്ങളുണ്ട്, അവ മനസ്സിൽ സൂക്ഷിക്കണം. രാജാവേ, ആ മൂന്നു വിധങ്ങൾ ഞാൻ വിശദമായി പറയാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
പാര്വണേയ നിയോജ്യാസ്തു താന്ശൃണുഷ്വ നരാധിപ। പംചാഗ്നിഃ സ്നാതകശ്ചൈവ ത്രിസൌപര്ണഃ ഷഡംഗവിത്
പെരുന്നാൾ ചടങ്ങുകൾക്ക് യോഗ്യരായവരെ ഞാൻ പറയാം, രാജാവേ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ: അഞ്ചു അഗ്നികൾ നിലനിർത്തുന്നവൻ, സ്നാനത്തിനു ശേഷം പഠനം പൂർത്തിയാക്കിയവൻ, മൂന്ന് സൗപർണ്ണം മന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്നവൻ, വേദത്തിന്റെ ആറു അംശങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ.
ശ്രോത്രിയഃ ശ്രോത്രിയസുതോ വിധിവാക്യവിശാരദഃ। സര്വജ്ഞോ വേദവാന്മംത്രീ ജ്ഞാനവംശകുലാന്വിതഃ
ശ്രോത്രിയൻ, ശ്രോത്രിയന്റെ മകൻ, ചടങ്ങുകളുടെ നിയമങ്ങൾക്കു പരിചയമുള്ളവൻ, എല്ലാം അറിയുന്നവൻ, വേദപണ്ഡിതൻ, മന്ത്രജ്ഞൻ, ജ്ഞാനവംശത്തിൽ ജനിച്ചവൻ — ഇവരും യോഗ്യരാണ്.
ത്രിണാചികേതസ്ത്രിമധുഃ ശ്രുതേഷ്വന്യേഷു സംസ്ഥിതഃ। പുരാണവേത്താ ബ്രഹ്മജ്ഞഃ സ്വാധ്യായീ ജപതത്പരഃ
മൂന്ന് നാചികേതാഗ്നികൾ നിർവഹിച്ചവൻ, മൂന്ന് മധു യാഗങ്ങൾ നടത്തിയവൻ, മറ്റു ശാസ്ത്രാചാരങ്ങളിൽ സ്ഥിരനായവൻ, പുരാണങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ, ബ്രഹ്മം spരിചയമുള്ളവൻ, സ്വാധ്യായത്തിൽ താല്പര്യമുള്ളവൻ, ജപത്തിൽ മനസ്സു കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നവൻ — ഇവരും യോഗ്യരാണ്.
ബ്രഹ്മഭക്തഃ പിതൃപരഃ സൂര്യഭക്തോഥ വൈഷ്ണവഃ। ബ്രാഹ്മണോ യോഗനിഷ്ഠാത്മാ വിജിതാത്മാ സുശീലവാന്
ബ്രഹ്മഭക്തൻ, പിതൃഭക്തൻ, സൂര്യഭക്തൻ, വൈഷ്ണവൻ, യോഗത്തിൽ സ്ഥിരനായ ബ്രാഹ്മണൻ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്നവൻ, നല്ല സ്വഭാവമുള്ളവൻ — ഇവരെയും തിരഞ്ഞെടുക്കണം.
ഏതേ തോഷ്യാഃ പ്രയത്നേന വര്ജനീയാനിമാന്ശൃണു। പതിതസ്തത്സുതഃ ക്ലീബഃ പിശുനോ വ്യംഗരോഗിതഃ
ഇവരെ മനസ്സോടെ ആദരിക്കണം. ഇനി ഒഴിവാക്കേണ്ടവരെ പറയാം: പാതകത്തിൽ വീണവൻ, അവന്റെ മകൻ, ശക്തിയില്ലാത്തവൻ, അപവാദം പറയുന്നവൻ, പുറത്തു കാണാവുന്ന രോഗമുള്ളവൻ.
സര്വേ തേ ശ്രാദ്ധകാലേ തു ത്യാജ്യാ വൈ ധര്മദര്ശിഭിഃ। പൂര്വേദ്യുരപരേദ്യുര്വാ വിനീതാംശ്ച നിമംത്രയേത്
ധർമ്മം അറിയുന്നവർ ശ്രാദ്ധസമയത്ത് ഇവരെ എല്ലാം ഒഴിവാക്കണം. മുൻദിനമോ പിറകേ ദിവസമോ വിനീതരായവരെ ക്ഷണിക്കാവുന്നതാണ്.
നിമംത്രിതാംശ്ച പിതര ഉപതിഷ്ഠംതി താന്ദ്വിജാന്। വായുഭൂതാനി ഗച്ഛംതി തഥാസീനാനുപാസതേ
ക്ഷണിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ പിതാക്കന്മാർ ആ ബ്രാഹ്മണരിൽ എത്തുന്നു. വായുവുപോലെയായവർ പോലും അവിടെ എത്തി, ഇരിക്കുന്നവരെ സേവിക്കുന്നു.
ദക്ഷിണം ജാനുചാലഭ്യ വാമം പാത്യനിമംത്രയേത്। അക്രോധനൈഃ ശൌചപരൈഃ സുസ്നാതൈര്ബ്രഹ്മവാദിഭിഃ
വലതുകാലിൽ സ്പർശിച്ച് ഇടത്തുകൈ ഉപയോഗിച്ച് ക്ഷണിക്കണം. കോപമില്ലാത്തവരും ശുദ്ധിയിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവരും നല്ലതായി സ്നാനമെടുത്തവരും ബ്രഹ്മം സംസാരിക്കുന്നവരുമായവരെയാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കേണ്ടത്.
ഭവിതവ്യം ഭവദ്ഭിസ്തു മയാ ച ശ്രാദ്ധകര്മണി। പിതൃയജ്ഞം വിനിര്വര്ത്യ തര്പണാഖ്യം തു യോഗ്നിമാന്
നിങ്ങളും ഞാനും ശ്രാദ്ധകർമ്മത്തിൽ ഇങ്ങനെ തന്നെ നടത്തണം. പിതൃയജ്ഞം, അതായത് തർപ്പണം, യുക്തമായ അഗ്നിയോടെ പൂർത്തിയാക്കണം.
പിംഡാന്വാഹാര്യകം കുര്യാച്ഛ്രാദ്ധമിംദുക്ഷയേ തഥാ। ഗോമയേനാനുലിപ്തേ തു ദക്ഷിണാപ്ലവനസ്ഥലേ
ചന്ദ്രൻ ക്ഷയിക്കുന്ന സമയത്ത് പിണ്ടങ്ങൾക്കും വാഹാര്യക ശ്രാദ്ധത്തിനും ഒരുക്കണം. പശുവിന്റെ ചാണകത്തോടെ പുരട്ടി, തെക്കേ കുളിസ്ഥലത്ത് ആചാരം പാലിക്കണം.
ശ്രാദ്ധം സമാരഭേദ്ഭക്ത്യാ ഗോഷ്ഠേ വാ ജലസന്നിധൌ। അഗ്നിമാന്നിര്വപേത്പിത്ര്യം ചരും വാ സക്തുമുഷ്ടിഭിഃ
ഭക്തിയോടെ, പശുവളപ്പിലോ വെള്ളത്തിനരികിലോ ശ്രാദ്ധം ആരംഭിക്കണം. അഗ്നിയോടെ പിതൃക്കാർക്കുള്ള ചരുവോ, അല്ലെങ്കിൽ ചുട്ട അരി കയ്യിൽ എടുത്ത് സമർപ്പിക്കാം.
പിതൃഭ്യോ നിര്വപാമീതി സര്വം ദക്ഷിണതോ ന്യസേത്। അഭിഘാര്യ തതഃ കുര്യാന്നിര്വാപത്രയമഗ്രതഃ
'പിതാക്കന്മാർക്ക് സമർപ്പിക്കുന്നു' എന്ന് പറഞ്ഞ് എല്ലാം തെക്കോട്ട് വയ്ക്കണം. കൈ കഴുകിയശേഷം മുന്നിൽ മൂന്നു സമർപ്പണങ്ങൾ നടത്തണം.
തേ വിതസ്ത്യായതാഃ കാര്യാശ്ചതുരങ്ഗുലവിസ്തൃതാഃ। ദര്വീത്രയം ച കുര്വീത ഖാദിരം രജതാന്വിതമ്
അവ ഒരു വിറ്റസ്തി നീളവും നാലു വിരൽ വീതിയും ആയിരിക്കണം. ഖദിരക്കൊണ്ടുള്ള മൂന്ന് ദർവികൾ വെള്ളി അകശേരിയോടെ തയ്യാറാക്കണം.
രത്നിമാത്രം പരിശ്ലക്ഷ്ണം ഹസ്താകാരാഗ്രമുത്തമമ്। ഉദപാത്രാണി കാംസ്യസ്യ മേക്ഷണം ച സമിത്കുശമ്
ഓരോന്നും ഒരു രത്നി വലിപ്പവും മൃദുവായതും കൈയുടെ ആകൃതിയിലുള്ള അഗ്രവും ആയിരിക്കണം. കഞ്ചു കൊണ്ടുള്ള വെള്ളപ്പാത്രങ്ങൾ, ചാനൽ, സമിതുകൾ, കുശഗ്രാസം എന്നിവ ഒരുക്കണം.
തിലപാത്രാണി സദ്വാസോ ഗംധധൂപാനുലേപനമ്। ആഹരേദപസവ്യം ച സര്വം ദക്ഷിണതഃ ശനൈഃ
എള്ളയില്പാത്രങ്ങൾ, വൃത്തിയുള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ, സുഗന്ധധൂപം, ഉണക്കുമരുന്ന് എന്നിവയും ഒരുക്കണം. എല്ലാം ശാന്തമായി തെക്കോട്ട് വയ്ക്കണം.
ഏവമാസാദ്യ തത്സര്വം ഭവനസ്യോത്തരേംതരേ। ഗോമയേനാനുലിപ്തായാം ഗോമൂത്രേണ ച മംഡലമ്
ഇങ്ങനെ എല്ലാം ഒരുക്കിയശേഷം വീട്ടിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് പശുവിന്റെ ചാണകത്തോടെ പുരട്ടി, പശുവിന്റെ മൂത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഒരു വൃത്തം വരയ്ക്കണം.
സാക്ഷതാഭിഃ സപുഷ്പാഭിരദ്ഭിഃ സവ്യാപസവ്യവത്। വിപ്രാണാം ക്ഷാലയേത്പാദാവഭിവംദ്യ പുനഃപുനഃ
പുഷ്പങ്ങളോടുകൂടിയ ശുദ്ധജലം ഉപയോഗിച്ച് വലതുകൈയും ഇടതുകൈയും ഉപയോഗിച്ച് ബ്രാഹ്മണരുടെ കാലുകൾ കഴുകണം. വീണ്ടും വീണ്ടും അവരെ നമസ്കരിക്കണം.
ആസനേഷൂപവിഷ്ടേഷു ദര്ഭവത്സു വിധാനതഃ। ഉപസ്പൃഷ്ടോദകാന്വിപ്രാനുപവേശ്യാനുമംത്രയേത്
ദർഭം വിരിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന്മാർ വെള്ളംകൊണ്ട് ശുദ്ധരായി ഇരുന്നശേഷം, അവരെ സ്നേഹത്തോടെ ഇരുത്തി, വേണ്ട മന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കണം.
ദ്വൌ ദൈവേ പിതൃകൃത്യേ ത്രീനേകൈകം ചോഭയത്ര വാ। ഭോജയേദീശ്വരോപീഹ ന കുര്യാദ്വിസ്തരം ബുധഃ
ദൈവകാര്യങ്ങൾക്ക് രണ്ട് പേരെയും, പിതൃകർമ്മയ്ക്ക് മൂന്ന് പേരെയും, അല്ലെങ്കിൽ രണ്ടിടത്തും ഓരോരുത്തരെയോ, അനുസരിച്ച് ഭക്ഷണം നൽകണം; എന്നാൽ, വിവേചനമുള്ളവൻ അതി വിപുലമായി നടത്തരുത്.
ദൈവപൂര്വം നിവേദ്യാഥ വിപ്രാനര്ഘാദിനാ ബുധൈഃ। അഗ്നൌ കുര്യാദനുജ്ഞാതോ വിപ്രൈര്വിപ്രോ യഥാവിധി
ആദ്യം ദൈവാർത്ഥം സമർപ്പിച്ച്, ശേഷം ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അർഘ്യാദികൾകൊണ്ട് ആദരിക്കണം; അവരുടെ അനുമതിയോടെ, നിർദ്ദേശപ്രകാരം അഗ്നിയിൽ കര്മ്മം നടത്തണം.
സ്വഗൃഹ്യോക്തേന വിധിനാ കാലേ കൃത്വാ സമംതതഃ। അഗ്നീഷോമമയാഭ്യാം തു കുര്യാദാപ്യായനം ബുധഃ
സ്വന്തം ആചാരപ്രകാരം, ശരിയായ സമയത്തും സ്ഥലത്തും, അഗ്നിയും സോമവും ഉപയോഗിച്ച് ആപ്യായന കര്മ്മം വിവേകത്തോടെ നടത്തണം.