പരാപവാദസംയുക്തം മനഃ പ്രാസാദ വര്ജിതമ് । ശാസ്ത്രഹീനമഗാംധര്വം തഥാ ദീപവിവര്ജിതമ്
പരനിന്ദയാൽ നിറഞ്ഞ മനസ്സ്, ആലയം ഇല്ലാത്തത്, ശാസ്ത്രം ഇല്ലാത്തത്, സംഗീതമില്ലാത്തത്, വിളക്കില്ലാത്തത് —
ശക്ത്യോപചാരരഹിതമുദാസീനം സനിംദനമ് । കലിയുക്തം വിശേഷേണ ജാഗരം നവധാ മതമ്
ശക്തിയുള്ള അർപ്പണങ്ങളില്ലാത്തത്, അനാസക്തത, അപമാനത്തോടൊപ്പം, പ്രത്യേകിച്ച് കലിയുഗം കലർന്നത് — ഇങ്ങനെ ഒമ്പതു വിധത്തിലുള്ള ജാഗരണമാണെന്ന് പറയുന്നു.
സശാസ്ത്രം ജാഗരം യച്ച നൃത്യഗാംധര്വസംയുതമ് । സവാദ്യം താലാസംയുക്തം സദീപം മധുഭിര്യുതമ്
ശാസ്ത്രപാരായണവും, നൃത്തവും സംഗീതവും വാദ്യങ്ങളും താളവും വിളക്കുകളും തേനും ഉള്ള ജാഗരണമാണ് —
ഉച്ചാരൈസ്തു സമായുക്തം യഥോക്തൈര്ഭക്തിഭാവിതൈഃ । പ്രസന്നം തുഷ്ടിജനനം സംമൂഢം ലോകരംജനമ്
നിശ്ചിതമായി ഭക്തിയോടെ ഉച്ചരിക്കുന്ന പാരായണങ്ങൾ, സന്തോഷം ഉണർത്തുന്ന, സന്തോഷം നൽകുന്ന, ലോകത്തെ ആകർഷിക്കുന്ന ജാഗരണമാണ്.
ഗുണൈര്ദ്വാദശഭിര്യുക്തം ജാഗരം മാധവപ്രിയമ് । കര്ത്തവ്യം തത്പ്രയത്നേന പക്ഷയോഃ ശുക്ലകൃഷ്ണയോഃ
പന്ത്രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ ഉള്ള, മാധവനു പ്രിയമായ ജാഗരണം, ഇരുപക്ഷങ്ങളിലും — ശുക്ലപക്ഷവും കൃഷ്ണപക്ഷവും — പരിശ്രമത്തോടെ ആചരിക്കണം.
കിം വ്രതൈര്ബഹുഭിശ്ചീര്ണൈസ്തീര്ഥവാസേന തസ്യ കിമ് । ദ്വാദശീവാസരേ പ്രാപ്തേ ന കുര്യാജ്ജാഗരം ഹരേഃ
അനവധി വ്രതങ്ങൾ ചെയ്താലോ, തീർത്ഥങ്ങളിൽ താമസിച്ചാലോ എന്ത് പ്രയോജനം, ദ്വാദശി വന്നപ്പോൾ ഹരിയുടെ ജാഗരണമൊന്നും ചെയ്യാതിരിക്കുന്നു എങ്കിൽ?
പ്രവാസേന ത്യജേദ്യസ്തു പഥിസ്വിന്നോഽപി വാഡവ । ജാഗരം വാസുദേവസ്യ ദ്വാദശ്യാം തു സമേ പ്രിയഃ
യാത്രയിലായാലും, വീട്ടിൽ ഇല്ലാതിരുന്നാലും, ദ്വാദശി ദിവസം വാസുദേവന്റെ ജാഗരണമൊഴിവാക്കുന്നവൻ, വാഡവേ, എനിക്ക് പ്രിയനാണ്.
മദ്ഭക്തോ ന ഹരേഃ കുര്യാജ്ജാഗരം പാപമോഹിതഃ । വ്യര്ഥം മത്പൂജനം തസ്യ മത്പൂജ്യം യോ ന പൂജയേത്
എന്റെ ഭക്തൻ പാപത്തിൽ അകപ്പെട്ട് ഹരിയുടെ ജാഗരണമൊന്നും ചെയ്യാതിരുന്നാൽ, അവന്റെ എന്റെ ആരാധനയും വൃഥയാണ്; ആരാധനയർഹനായവനെ ആരാധിക്കാത്തവനല്ലേ.
ന ശൈവോ ന ച സൌരോഽസൌ ന ശാക്തോ ഗണസേവകഃ । യോ ഭുംക്തേ വാസരേ വിഷ്ണോര്ജ്ഞേയഃ പശ്വധികോ ഹി സഃ
വിഷ്ണുവിന്റെ ദിനത്തിൽ ഭക്ഷണം ചെയ്യുന്നവൻ ശിവഭക്തനും സൂര്യഭക്തനും ശാക്തനും ഗണപതിയെ ആരാധിക്കുന്നവനും അല്ല; അവൻ മൃഗത്തേക്കാൾ താഴ്ന്നവനാണെന്ന് അറിയണം.
വിപ്രിയം ച കൃതം തേന ദുഷ്ടേനൈവ ച പാപിനാ । മദ്ഭക്തിബലമാശ്രിത്യ യോ ഭുംക്തേ വൈ ഹരേര്ദിനേ
ഹരിയുടെ ദിനത്തിൽ, എന്റെ ഭക്തിയുടെ ശക്തിയിൽ ആശ്രയിച്ച് ഭക്ഷണം ചെയ്യുന്ന ആ ദുഷ്ടനും പാപിയുമായ ആളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദോഷം,
സബാഹ്യാഭ്യംതരം ദേഹം വേഷ്ടിതം പാപകോടിഭിഃ । മുച്യംതേ വാസരേ വിഷ്ണോര്യേ കുര്വംതി പ്രജാഗരമ്
ശരീരത്തിന്റെ അകത്തും പുറത്തും അനേകം പാപങ്ങളിൽ മൂടപ്പെട്ടവരും, വിഷ്ണുവിന്റെ ദിനത്തിൽ ജാഗരണം ചെയ്യുന്നവർ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാവുന്നു.
കൂര്പരം യമദൂതാനാം ദത്തം തേന യമസ്യ ച । കൃത്വാ ജാഗരണം വിഷ്ണോരവിദ്ധം ദ്വാദശീവ്രതമ്
വിഷ്ണുവിന് വേണ്ടി ജാഗരണം ചെയ്ത ശേഷം ദ്വാദശി വ്രതം ലംഘിക്കുന്നവൻ, യമന്റെ ദൂതന്മാരുടെയും യമന്റെയും കൈയിൽ ഏൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
സ്വര്ഗാപേക്ഷാ മുനിശ്രേഷ്ഠ മുക്താ തേ നൈവ സംശയഃ । വാംഛിതം നാരകം സൌഖ്യം വിദ്ധം കൃത്വാ ഹരേര്ദിനമ്
മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, സ്വർഗ്ഗം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; ഹരിയുടെ ദിനം ലംഘിച്ചാൽ നരകത്തിലെ സുഖം പോലും ലഭിക്കും.
നിഹതാഃ പിതരസ്തേന ദേവാനാം വൈ വധഃ കൃതഃ । ദത്തം രാജ്യം തു ദൈത്യാനാം കൃത്വാ വിദ്ധം ഹരേര്ദിനമ്
ഹരിയുടെ ദിനം ലംഘിക്കുന്നവൻ തന്റെ പിതാക്കളെ കൊല്ലുകയും ദേവന്മാരെ നശിപ്പിക്കുകയും ദൈത്യന്മാർക്ക് രാജ്യം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
യോ നൃത്യതി പ്രഹൃഷ്ടാത്മാ കൃത്വാ വൈ കരതാഡനമ് । ഗീതം കുര്വന്മുഖേനാപി ദര്ശയന്കൌതുകാന്ബഹൂന്
ആനന്ദപൂർവ്വം ഹൃദയം നിറഞ്ഞ് നൃത്തം ചെയ്യുകയും കൈകൊണ്ട് താളം ഇടുകയും വായിലൂടെ പാട്ട് പാടുകയും വിവിധ ആനന്ദങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ,
പുരതോ വാസുദേവസ്യ രാത്രൌ ജാഗരണേ സ്ഥിതഃ । പഠന്കൃഷ്ണചരിത്രാണി രംജയന്വൈഷ്ണവാന്ഗണാന്
വാസുദേവന്റെ മുമ്പിൽ രാത്രിയിൽ ജാഗരണം ചെയ്യുമ്പോൾ, കൃഷ്ണന്റെ കഥകൾ വായിച്ച് വൈഷ്ണവരുടെ സംഘത്തെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവൻ,
മുഖേന കുരുതേ വാദ്യം സംപ്രഹൃഷ്ടതനൂരുഹഃ । ദര്ശയന്വിവിധാന്ഭൃത്യാന്സ്വേച്ഛാലാപാന്പ്രകാരയന്
വായിലൂടെ സംഗീതം പാടുകയും, ആനന്ദത്തിൽ ശരീരം വിറയുകയും, വിവിധ ഭൃത്യന്മാരെ കാണിച്ചും ഇഷ്ടാനുസരണം സംസാരിച്ചും ചെയ്യുന്നവൻ,
ഭാവൈരേതൈര്നരോ യസ്തു കുരുതേ ജാഗരേ ഹരേഃ । നിമിഷേനിമിഷേ പുണ്യം തീര്ഥകോടിഫലം സ്മൃതമ്
ഹരിയുടെ ജാഗരണത്തിൽ ഈ ഭാവങ്ങളോടെ പങ്കെടുക്കുന്നവൻ, ഓരോ നിമിഷത്തിലും കോടിയോളം തീർത്ഥയാത്രകളുടെ ഫലത്തിന് തുല്യമായ പുണ്യം നേടുന്നു.
അനുദ്വിഗ്നമനാ യസ്തു ധൂപനീരാജനം ഹരേഃ । കുരുതേ ജാഗരേ രാത്രൌ സപ്തദ്വീപാധിപോ ഭവേത്
മനസ്സ് അശാന്തമാകാതെ, ഹരിക്ക് ധൂപവും ദീപവും അർപ്പിച്ച് രാത്രിയിൽ ജാഗരണം ചെയ്യുന്നവൻ ഏഴു ദ്വീപുകളുടെ അധിപനാകും.
യാനി കാനി ച പാപാനി ബ്രഹ്മഹത്യാസമാനി ച । കൃഷ്ണാ ഹ ജാഗരാത്താനി വിലയം യാംതി ഖംഡശഃ
ബ്രഹ്മഹത്യക്ക് തുല്യമായ പാപങ്ങൾ പോലും കൃഷ്ണന്റെ ജാഗരണത്തിലൂടെ ഒറ്റത്തൊടിയായി നശിക്കുന്നു.
ഏകതഃ ക്രതവഃ സര്വേ സമാപ്തവരദക്ഷിണാഃ । ഏകതോ ദേവദേവസ്യ ജാഗരഃ കൃഷ്ണവല്ലഭഃ
ഒരു വശത്ത് എല്ലാ യാഗങ്ങളും സമാപ്തിയായ ദാനങ്ങളോടുകൂടി; മറുവശത്ത് ദേവദേവന്റെ, കൃഷ്ണപ്രിയന്റെ, ജാഗരണം.
തത്ര കാശീ പുഷ്കരം ച പ്രയാഗം നൈമിഷം ഗയാ । ശാലഗ്രാമമഹാക്ഷേത്രമര്ബുദാരണ്യമേവ ച
അവിടെ കാശി, പുഷ്കരം, പ്രയാഗം, നൈമിഷം, ഗയ, ശാലഗ്രാമം എന്ന മഹാക്ഷേത്രം, അർബുദ വനവും ഉണ്ട്.
പൌഷ്കരം മഥുരാ തത്ര സര്വതീര്ഥാനി ചൈവ ഹി । യജ്ഞാ വേദാശ്ച ചത്വാരോ വ്രജംതി ഹരിജാഗരമ്
പൗഷ്കരം, മഥുര, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങൾ, നാലു വേദങ്ങളും യാഗങ്ങളും കൃഷ്ണന്റെ ജാഗരണത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു.
ഗംഗാ സരസ്വതീ താപീ യമുനാ ച ശതദ്രുകാ । ചംദ്രഭാഗാ വിതസ്താ ച നദ്യഃ സര്വാസ്തു തത്ര വൈ
ഗംഗ, സരസ്വതി, താപി, യമുന, ശതദ്രു, ചന്ദ്രഭാഗ, വിതസ്ത — എല്ലാ നദികളും അവിടെ എത്തുന്നു.
സരാംസി ച ഹ്രദാഃ സര്വേ സമുദ്രാഃ സര്വ ഏവ ഹി । ഏകാദശ്യാം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ ഗച്ഛംതി കൃഷ്ണജാഗരമ്
എല്ലാ തടാകങ്ങളും കുളങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും, ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഏകാദശിയിൽ കൃഷ്ണന്റെ ജാഗരണത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു.
സ്പൃഹണീയാ ഹി ദേവാനാം യേ നരാഃ കൃഷ്ണജാഗരേ । നൃത്യംതി ഗീതം കുര്വംതി വീണാവാദ്യപ്രഹര്ഷിതാഃ
കൃഷ്ണന്റെ ജാഗരണത്തിൽ ആനന്ദത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്യുകയും പാടുകയും വീണ വായിച്ച് ആഹ്ലാദപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന പുരുഷന്മാരെ ദേവന്മാർ പോലും ഇച്ഛിക്കുന്നു.
ഏവം ജാഗരണം കൃത്വാ സംപൂജ്യ ച മഹാഹരിമ് । ദ്വാദശ്യാം പാരണം കൃത്വാ സ്വശക്ത്യാ വൈഷ്ണവൈഃ സഹ
ഇങ്ങനെ ജാഗരണമാക്കി മഹാവിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ച ശേഷം, ദ്വാദശി ദിവസത്തിൽ സ്വശക്തിക്ക് അനുസരിച്ച് വൈഷ്ണവന്മാരോടൊപ്പം ഉപവാസം അവസാനിപ്പിക്കണം.
മഹാദേവ ഉവാച- ശൃണു ബ്രഹ്മന്പ്രവക്ഷ്യാമി ദ്വാദശീമാഹാത്മ്യമുത്തമമ് । ദ്വാദശീ തു സദാ ജ്ഞേയാ പുത്രദാ മോക്ഷദായിനീ
മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണനേ, ഞാൻ ദ്വാദശി ദിനത്തിന്റെ പരമമായ മഹത്വം നിന്നോട് പറയുന്നു കേൾക്കു; ദ്വാദശി എന്നും പുത്രപ്രദായിനിയും മോക്ഷം നൽകുന്നവളുമാണ് എന്ന് അറിയണം.
പ്രാതഃ സ്നാത്വാ ഹരിം പൂജ്യ ഉപവാസം സമര്പയേത് । അജ്ഞാനതിമിരാംധസ്യ വ്രതേനാനേന കേശവ
പ്രഭാതത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഹരിയെ ആരാധിച്ച് ഉപവാസം സമർപ്പിക്കണം; കേശവനേ, ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ടത അകറ്റപ്പെടും.
പ്രസീദ സുമുഖോ ഭൂത്വാ ജ്ഞാനദൃഷ്ടിപ്രദോ ഭവ । പാരണം ച തതഃ കുര്യാദ്യഥാസംഭവമഗ്രതഃ
ദയാലുവായ മുഖമുള്ളവനേ, ദയവായി സന്തോഷിച്ചു ജ്ഞാനദൃഷ്ടി നൽകണമേ; അതിനുശേഷം കഴിയുന്നത്ര ശരിയായി ഉപവാസം അവസാനിപ്പിക്കണം.