സര്വധര്മജയീ രാജാ വിജിത്യേമാം വസുംധരാമ് । ആശു സംസ്കാരയാമാസ വാജിമേധായ പാര്ഥിവഃ
എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളിലും ജയിച്ച രാജാവ്, ഭൂമിയെ കീഴടക്കി, വേഗത്തിൽ അശ്വമേധയാഗത്തിനായി ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങി.
തസ്യ ചാരയതഃസോഽശ്വഃ സമുദ്രേ പൂര്വദക്ഷിണേ । വേലാ സമീപേഽപഹൃതോ ഭൂമിം ചൈവ പ്രവേശിതഃ
അവൻ യാഗം നടത്തുമ്പോൾ, അവന്റെ കുതിര കിഴക്കേയും തെക്കേയും കടൽത്തീരത്ത് നിന്ന് കാണാതായി, ഭൂമിക്കുള്ളിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
സ തം ദേശം തദാ പുത്രൈഃ ഖാനയാമാസ സര്വതഃ । നാശ്വം പ്രാപുസ്തദാതേവൈ ഖന്യമാനേ മഹാര്ണവേ
അപ്പോൾ തന്റെ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം അവൻ ആ പ്രദേശം മുഴുവൻ ഖനനം ചെയ്തു; വലിയ സമുദ്രം ഖനനം ചെയ്തിട്ടും കുതിരയെ കണ്ടെത്താനായില്ല.
തത്രൈകമാദിപുരുഷം ദദൃശുസ്തേ ത്വരാന്വിതാഃ । തമാദിപുരുഷം ദേവം കപിലം ജഗതാം പ്രഭുമ്
അവിടെ, ഉത്സാഹത്തോടെ, അവർ ആദിപുരുഷനെ കണ്ടു; ആ ആദിപുരുഷൻ ലോകങ്ങളുടെ അധിപനായ കപിലദേവൻ ആയിരുന്നു.
തസ്യ ചക്ഷുഃ സമുത്പന്ന വഹ്നിനാ പ്രതിബുധ്യതഃ । ദഗ്ധാഃ ഷഷ്ടി സഹസ്രാണി ചത്വാരസ്തേഽവശേഷിതാഃ
അവന്റെ കണ്ണിൽ നിന്നു തീ ഉയർന്ന് ജ്വലിച്ചു; അറുപതിനായിരം പേർ ദഹിച്ചു, നാലുപേർ മാത്രം ശേഷിച്ചു.
ഹൃഷീകേതുഃ സുകേതുശ്ച തഥാ ധര്മരഥോപരഃ । ശൂരഃ പംചജനശ്ചൈവ തസ്യ വംശകരാ ദ്വിജ
ഹൃഷീകേതു, സുകേതു, ധർമ്മരഥൻ, ശൂരൻ, പഞ്ചജനൻ ഇവരാണ് അവന്റെ വംശത്തിലെ പിതാക്കന്മാർ, മഹാനായ ദ്വിജനേ.
പ്രാദാച്ച തസ്മൈ ഭഗവാന്ഹരിഃ പംചവരാന്സ്വയമ് । വംശം മോക്ഷം സുകീര്തിഞ്ച സമുദ്രം തനയം വിഭുഃ
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ഹരിഃ അവനു അഞ്ചു അനുഗ്രഹങ്ങൾ തന്നു: അവന്റെ വംശത്തിന് മോക്ഷം, സ്വയം മോക്ഷം, വലിയ പ്രശസ്തി, സമുദ്രം, ഒരു മകൻ — മഹാബലശാലിയേ.
സാഗരത്വം ച ലേഭേഥ കര്മണാ തേന തസ്യ വൈ । തമാശ്വമേധികം സോഽശ്വം സമുദ്രാദുപലബ്ധവാന് । ആജഹാരാശ്വമേധാനാം ശതം സ ച മഹായശാഃ
അവൻ ചെയ്ത സത്കർമ്മം കൊണ്ടു അവൻ സമുദ്രമായിത്തീർന്നു; ആ സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് അശ്വമേധയാഗത്തിന് വേണ്ട കുതിര ലഭിച്ചു; ആ മഹാപ്രശസ്തനായവൻ നൂറ് അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്തി.
നാരദ ഉവാച- സഗരസ്യാത്മജാ വീരാഃ കഥം ജാതാ മഹാബലാഃ । വിക്രാംതാഃ ഷഷ്ടിസാഹസ്രാ വിജ്ഞാനേശ്വര തദ്വദ
നാരദൻ ചോദിച്ചു: സഗരന്റെ മക്കളായ മഹാബലശാലികൾ എങ്ങനെ ജനിച്ചു? അറുപതിനായിരം വീരന്മാർ എങ്ങനെ ഉണ്ടായി, ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രഭുവേ, ദയവായി അതു പറയൂ.
ശ്രീപാര്വതീപതിരുവാച- ദ്വേ പത്ന്യൌ സഗരസ്യാസ്താം തപസാ ദഗ്ധകില്ബിഷേ । ഔര്വസ്താഭ്യാം വരം പ്രാദാത്തോഷിതോ മുനിസത്തമഃ
ശ്രീപാർവതീപതി പറഞ്ഞു: സഗരന് രണ്ടു ഭാര്യമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവർ തപസ്സിലൂടെ പാപങ്ങൾ കളഞ്ഞു. മഹർഷിയായ ഔർവൻ സന്തോഷത്തോടെ അവർക്കു ഒരു വരം നൽകി.
ഷഷ്ടിംപുത്രസഹസ്രാണി ഏകാ വവ്രേ തരസ്വിനാമ് । ഏകാ വംശധരം ത്വേകം യഥേഷ്ടം വരശാലിനീ
അവരിൽ ഒരുത്തി ശക്തിയുള്ള അറുപതിനായിരം മക്കളെ വേണമെന്ന് ചോദിച്ചു; മറ്റൊരുത്തി, വംശം തുടരുമെന്നൊരു മകനെ വേണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു.
തത്രൈകാ സുഷുവേ തുംബ്യാം പുത്രാന്ശൂരാന്ബഹൂനഥ । തേ തു സര്വേഽപി ധാത്രീഭിര്വര്ദ്ധിതാസ്തു യഥാക്രമമ്
അവരിൽ ഒരുത്തി തുമ്പയിൽ ധൈര്യശാലികളായ അനേകം മക്കളെ പ്രസവിച്ചു; അവരെല്ലാവരും ദായിമാർ വളർത്തി, ഓരോരുത്തരെയും ക്രമത്തിൽ വളർത്തി.
കപിലാനാം തു ദുഗ്ധാനാം തേഷാം തത്ര മഹാത്മനാമ്
അവ വലിയ ആത്മാക്കളെ കപില പശുക്കളുടെ പാൽകൊണ്ടു വളർത്തി.
തേനൈവ ദുഗ്ധയോഗേന വവൃധുസ്തേ മഹാത്മനഃ । ഏകഃ പംചജനോ നാമ പുത്രോ രാജാ ബഭൂവ ഹ
അങ്ങനെ പാൽകൊണ്ടു വളർന്ന ആ മഹാത്മാക്കൾ വളർന്നു; അവരിൽ ഒരുത്തൻ പഞ്ചജനൻ എന്ന പേരിൽ രാജാവായി.
തതഃ പംചജനസ്യാസീദംശുമാന്നാമ വീര്യവാന് । ദിലീപസ്തനയസ്തസ്യ പുത്രോ യസ്യ ഭഗീരഥഃ
അതിനുശേഷം പഞ്ചജനന് ആംശുമാൻ എന്ന ധൈര്യശാലി മകൻ ജനിച്ചു; ആംശുമാന്റെ മകൻ ദിലീപ്, ദിലീപിന്റെ മകൻ ഭഗീരഥൻ.
യസ്തു ഗംഗാസരിച്ഛ്രേഷ്ഠാമാനയാമാസ സുവ്രതഃ । സമുദ്ര മാനയിത്വൈനാം ദുഹിതൃത്വമകല്പയത്
അവൻ, വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവൻ, ഗംഗയെ ഭൂമിയിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു; സമുദ്രത്തെ ആദരിച്ചു, അവളെ തന്റെ മകളായി അംഗീകരിച്ചു.
നാരദ ഉവാച- കഥം ഗംഗാ സമാനീതാ കിം തപസ്തേന വൈ കൃതമ് । തത്സര്വം മേ സമാചക്ഷ്വ സുവ്രതോഽസി ദയാനിധേ
നാരദൻ ചോദിച്ചു: ഗംഗയെ എങ്ങനെ കൊണ്ടുവന്നു? അവൻ എന്ത് തപസ്സ് ചെയ്തു? ദയാനിധിയേ, നീ എല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറയണം.
മഹാദേവ ഉവാച- പൂര്വജാനാം ഹിതാര്ഥായ ഗതോഽസൌ ഹൈമകേ ഗിരൌ । തത്ര ഗത്വാ തപസ്തപ്തം വര്ഷാണാമയുതം തദാ
മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു: പൂർവികരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി അവൻ ഹിമവാനിൽ പോയി; അവിടെ പത്തു ആയിരം വർഷം കഠിനതപസ്സ് ചെയ്തു.
ആദിദേവഃ പ്രസന്നോഽഭൂദ്യോഽസൌ ദേവോ നിരംജനഃ । തേന ദത്താ ഇയം ഗംഗാ ആകാശാത്സമുപസ്ഥിതാ
ആദിദേവൻ, പവിത്രനും ദയാലുവും ആയ ദൈവം, സന്തോഷിച്ചു; അവൻ ഈ ഗംഗയെ തന്നു, അവൾ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി.
തത്ര വിശ്വേശ്വരോ ദേവോ യത്ര തിഷ്ഠതി നിത്യശഃ । ഗംഗാം ദൃഷ്ട്വാഽഗതാം തേന ഗൃഹീതാ ജാഹ്നവീ തദാ
അവിടെ, വിശ്വേശ്വരൻ എന്ന ദൈവം എപ്പോഴും വസിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത്, ഗംഗയെ വന്നതും കണ്ടു, അവളെ സ്വീകരിച്ചു; അപ്പോൾ അവൾ ജാഹ്നവി എന്നായി അറിയപ്പെട്ടു.
ജടാജൂടേ ച സംധാര്യ വര്ഷാണാമയുതം സ്ഥിതമ് । ന നിഃസൃതാ തദാ ഗംഗാ ഈശസ്യൈവ പ്രഭാവതഃ
അവളെ ജടയിൽ പത്തു ആയിരം വർഷം പിടിച്ചു വച്ചു; ഈശ്വരന്റെ ശക്തിയാൽ അപ്പോൾ ഗംഗ പുറത്തേക്ക് ഒഴുകിയില്ല.
വിചാരിതം തദാ തേന ക്വ ഗതാ മമ മാതൃകാ । സ ധ്യാനേന വിചാര്യൈവം ഗൃഹീതാ ചേശ്വരേണ തു
അപ്പോൾ അവൻ വിചാരിച്ചു: 'എന്റെ അമ്മ എവിടേക്ക് പോയി?' ധ്യാനത്തിലൂടെ അന്വേഷിച്ചപ്പോൾ, അവളെ ഈശ്വരൻ ഏറ്റെടുത്തതായി മനസ്സിലായി.
തതഃ കൈലാസമഗമത്സ തു ഭഗീരഥോ നൃപഃ । തത്ര ഗത്വാ മുനിശ്രേഷ്ഠ ഹ്യകരോദുല്ബണം തപഃ
അതിനുശേഷം ഭഗീരഥ രാജാവ് കൈലാസിലേക്ക് പോയി; അവിടെ ചെന്നു, മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, കഠിനമായ തപസ്സ് നടത്തി.
ആരാധിതസ്തദാ തേന ദത്തവാനഹമാപഗാമ് । ഏകം കേശം പരിത്യജ്യ ദത്താ ത്രിപഥഗാ തദാ
അവന്റെ ആരാധനയിൽ സന്തോഷിച്ചു, ഞാൻ ആ നദിയെ സമ്മാനിച്ചു; ഒരു ജടയിൽ നിന്ന് വിട്ടുവിട്ട്, ത്രിപഥഗാ എന്ന ഗംഗയെ അപ്പോൾ നൽകി.
സ ഗൃഹീത്വാ ഗതോ ഗംഗാം പാതാലേ യത്ര പൂര്വജാഃ । അലകനംദാ തദാ നാമ ഗംഗായാഃ പ്രഥമം സ്മൃതമ്
അവൻ അവളെ എടുത്തു പാതാളത്തിലേക്ക് പോയി, അവിടെ പൂർവ്വികർ താമസിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ഗംഗയെ ആദ്യം അലകനന്ദ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു.
ഹരിദ്വാരേ യദായാതാ വിഷ്ണുപാദോദകീ തദാ । തദേവ തീര്ഥം പ്രവരം ദേവാനാമപി ദുര്ല്ലഭമ്
ഹരിദ്വാറിൽ എത്തിയപ്പോൾ, അവൾ വിഷ്ണുവിന്റെ പാദജലമായി. അതാണ് ദേവന്മാർക്കുപോലും അപൂർവമായ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട തീർത്ഥം.
തത്തീര്ഥേ ച നരഃ സ്നാത്വാ ഹരിം ദൃഷ്ട്വാ വിശേഷതഃ । പ്രദക്ഷിണം യേ കുര്വംതി ന ചൈതേ ദുഃഖഭാഗിനഃ
ആ തീർത്ഥത്തിൽ स्नാനം ചെയ്ത്, പ്രത്യേകിച്ച് ഹരിയെ കണ്ട്, അവിടെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നവർക്ക് ദു:ഖം ഉണ്ടാകില്ല.
ബ്രഹ്മഹത്യാദി പാപാനാം രാശയഃ സംത്യനേകശഃ । വിലയം യാംതി തേ സര്വേ ഹരേര്ദര്ശനതഃ സദാ
ബ്രഹ്മഹത്യയൊക്കെയുള്ള വലിയ പാപങ്ങൾ എത്രയുണ്ടായാലും, ഹരിയുടെ ദർശനത്തോടെ എല്ലാം എപ്പോഴും നശിക്കും.
ഏകദാ കേശവസ്ഥാനേ ഹരിദ്വാരേ ഹ്യഹം ഗതഃ । തസ്മാത്തീര്ഥപ്രഭാവാച്ച ജാതോഽഹം വിഷ്ണുരൂപവാന്
ഒരു ദിവസം ഞാൻ ഹരിദ്വാറിലെ കേശവന്റെ സ്ഥലത്ത് പോയി. ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ഞാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപത്തിൽ ജനിച്ചു.
യേ ഗച്ഛംതി നരശ്രേഷ്ഠാസ്തേ വൈ യാംതി ഹ്യനാമയമ് । ചതുര്ഭുജാസ്തു തേ ലോകാഃ നരാ നാര്യശ്ച സര്വശഃ
അവിടെ പോകുന്ന നല്ല മനുഷ്യർ സുഖമില്ലാത്തതിൽ നിന്ന് മോചനം നേടുന്നു. അവരുടെ ലോകങ്ങൾ നാലു കൈകളുള്ളവരായി, പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും മുഴുവനും.