തതഃ പയഃ സേചനേ ച ഗദിതഃ കപിലാ മനുഃ । അമൃതം ദേവി തേ ക്ഷീരം പവിത്രമിഹ വര്ദ്ധിതമ്
പിന്നീട് പാലുകൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തുമ്പോൾ കപിലാമനു പറഞ്ഞു: 'ദേവി, ഇവിടെ നിന്റെ പാലിന് അമൃതംപോലെയുള്ള വിശുദ്ധിയും വർദ്ധനവും ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു.'
തവപ്രസാദാന്മുച്യംതേ മനുജാഃ സര്വപാപ്മനഃ । പ്രണവേനാവഹേദ്വിദ്വാന്ഭസ്മനോ വടകാനഥ
നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ മനുഷ്യർ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതരാവുന്നു. ജ്ഞാനികൾ 'ഓം' ഉച്ചരിച്ച്, ചാരത്തെ ചെറിയ ഉരുളികളാക്കി ശരീരത്തിൽ പുരട്ടണം.
അണോരണീയാനിതി ഹി മംത്രേണ തു വിചക്ഷണമ് । ശംഭുരുവാച- ഇത്ഥം തു ഭസ്മസംപാദ്യ ശുഷ്കമാദായ മംത്രവിത്
'അണുവിലും ചെറുത്' എന്ന മന്ത്രം ചൊല്ലി, ശിവൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ചാരം തയ്യാറാക്കി, ഉണക്കി, മന്ത്രം അറിയുന്നവൻ അതിനെ ഉപയോഗിക്കണം.
പ്രണവേന വിമൃജ്യാഥ സപ്തപ്രണവമംത്രിതമ് । ഈശാനേന ശിരോദേശം മുഖം തത്പുരുഷേണ ച
അതിനുശേഷം 'ഓം' ഉച്ചരിച്ച്擦ി, ഏഴുതവണ 'ഓം' മന്ത്രം ചൊല്ലി ശുദ്ധീകരിച്ച്, 'ഈശാന' മന്ത്രം തലയിൽ, 'തത്പുരുഷ' മന്ത്രം മുഖത്ത് സ്പർശിക്കണം.
ഉരോദേശമഘോരേണ ഗുഹ്യം വാമേന മംത്രയേത് । സദ്യോജാതേന വൈ പാദൌ സര്വാംഗം പ്രണവേന തു
'അഘോര' മന്ത്രം നെഞ്ചിൽ, 'വാമദേവ' മന്ത്രം രഹസ്യഭാഗത്തിൽ, 'സദ്യോജാത' മന്ത്രം കാലുകളിൽ, ഒറ്റത്തവണ 'ഓം' ഉച്ചരിച്ച് മുഴുവൻ ശരീരത്തിലും സ്പർശിക്കണം.
തത ഉദ്ധൂല്യ സര്വാംഗമാപാദതലമസ്തകമ് । തത ആചമ്യ വസനം ധൌതം ശ്വേതം പ്രധാരയേത്
ശരീരം മുഴുവൻ, കാലിന്റെ താടിമുതൽ തലവരെ ചാരം തളിച്ച്, പിന്നീട് വെള്ളം കുടിച്ച്, കഴുകിയ വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിക്കണം.
പുനരാചമ്യ കര്മ സ്വം കര്തുമര്ഹതി സര്വതഃ । തതോ ഭസ്മസമാദായ പ്രമൃജ്യ പ്രണവേന തു
വീണ്ടും വെള്ളം കുടിച്ച്, എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും ചെയ്യാൻ യോഗ്യനാകും. പിന്നെ ചാരം എടുത്ത്, 'ഓം' ഉച്ചരിച്ച് ശരീരത്തിൽ പുരട്ടണം.
ത്രിനേത്രം ത്രിഗുണാധാരം ത്രയാണാം ജനകം വിഭുമ് । സ്മരന്നമഃ ശിവായേതി ലലാടേ തു ത്രിപുംഡ്രകമ്
മൂന്നു കണ്ണുള്ളവനെയും, മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ ആധാരമായവനെയും, ലോകങ്ങളുടെ പിതാവിനെയും ഓർത്ത്, 'ശിവായ നമഃ' എന്ന് പറഞ്ഞ്, കപാളത്തിൽ ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
നമഃ ശിവാഭ്യാമിത്യുക്ത്വാ ബാഹ്വോര്വാപി ത്രിപുംഡ്രകമ് । അഘോരായ നമ ഇതി ഉഭാഭ്യാം ച പ്രകോഷ്ഠയോഃ
'ശിവയുടെ ഇരുവശങ്ങൾക്കു നമസ്കാരം' എന്ന് പറഞ്ഞ് ഇരുവിരലിലും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം. 'അഘോരായ നമഃ' എന്ന് പറഞ്ഞ് ഇരുചെവികളിലും ഇടണം.
ഭീമായേതി തതഃ പൃഷ്ഠേ ശിരോധി പശ്ചിമേ തഥാ । നീലകംഠായ ശിരസി ക്ഷിപേത്സര്വാത്മനേ നമഃ
'ഭീമായെ' എന്ന് പറഞ്ഞ് പിൻഭാഗത്തും തലയുടെ പുറകിലും, 'നീലകണ്ഠായ' എന്ന് പറഞ്ഞ് തലയിൽ, 'സർവാത്മാവിനേ നമസ്കാരം' എന്നും ചൊല്ലണം.
പ്രക്ഷാല്യാഥ തതോ ഹസ്തൌ കര്മാനുഷ്ഠാനമാചരേത് । ശിവ ഉവാച- യൂയമേവം പ്രകാരേണ ഭസ്മ കൃത്വാ പ്രഘൃഷ്യ ച
ശേഷം കൈകൾ കഴുകി, നിർദ്ദേശിച്ച കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യണം. ശിവൻ പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങൾ ഇങ്ങനെ ചാരം തയ്യാറാക്കി പുരട്ടിയാൽ'—
ഗുണാന്ധാരയിതും ശക്താസ്തതഃ സ്രക്ഷ്യഥ വൈ പ്രജാഃ । ശംഭുരുവാച- ഇത്ഥം ശിവോദിതാ ദേവാ ബ്രഹ്മവിഷ്ണുമഹേശ്വരാഃ
'ഗുണങ്ങൾ സഹിക്കാൻ കഴിയും; അതിനാൽ നിങ്ങൾ സൃഷ്ടികളെ സൃഷ്ടിക്കും.' ശംഭു പറഞ്ഞു: 'ഇങ്ങനെ ശിവൻ നിർദ്ദേശിച്ചതുപോലെ ബ്രഹ്മാവും, വിഷ്ണുവും, മഹേശ്വരനും—'
തഥാ കൃത്വാ ച വിധിനാ ഹമഹമികയാ തദാ । അന്യോന്യബോധനാശക്താഃ പ്രണമ്യ ശിവമൂചിരേ
വിധിപ്രകാരം അങ്ങനെ ചെയ്തതിനു ശേഷം, പരസ്പരം മത്സരിച്ച്, ഒരുമിക്കാനാവാതെ, അവർ ശിവനോട് നമസ്കരിച്ച് പറഞ്ഞു.
കം ഗുണം ധാരയേത്കോ വാ ശിവഃ പ്രാഹ സുതാനഥ । കര്മശക്തിം തഥാ ജ്ഞാനം മുഖരേണ്വൈവ നശ്യതി
'ഏത് ഗുണം ധരിക്കണം? ആരാണ്?' അങ്ങനെ ശിവൻ മക്കളോട് പറഞ്ഞു: 'കർമ്മശക്തിയും ജ്ഞാനവും അഹങ്കാരത്തോടൊപ്പം ചേർന്നാൽ നശിക്കും.'
അല്പായുര്ദൃശ്യതേ ബ്രഹ്മാ മനുഭിശ്ചാസ്യ ജീവിതമ് । യോഽഹം ബ്രഹ്മാംഡമാലാഭിര്ഭൂഷിതോ ബ്രഹ്മഗോപനമ്
'ബ്രഹ്മാവിന് ചെറിയ ആയുസ്സാണ്, മനുക്കളോടൊപ്പം അവന്റെ ജീവൻ. ഞാനോ, ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളുടെ മാല ധരിച്ച്, ബ്രഹ്മാവിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നവനാണ്.'
രജോഗുണമവഷ്ടഭ്യ ന ച ജാനാസി മാം തദാ । ബ്രഹ്മാധികബലോ വിഷ്ണുരായുഷി ബ്രഹ്മണോഽധികഃ
'നിനക്ക് രാജോഗുണം ഉണ്ടെങ്കിലും, അപ്പോൾ നീ എന്നെ അറിയില്ലായിരുന്നു. വിഷ്ണു ബ്രഹ്മാവിനെക്കാൾ ശക്തനും, ആയുസ്സിലും ബ്രഹ്മാവിനെക്കാൾ കൂടുതലുമാണ്.'
ബ്രഹ്മാംഡമാലാഭരണേ മഹേശസ്യ മമൈവ തു । ചതുര്നിഃശ്വാസമാത്രേണ വിഷ്ണോരായുരുദാഹൃതമ്
'മഹേശനും ഞാനും ബ്രഹ്മാണ്ഡമാല ധരിച്ചവരാണ്. വിഷ്ണുവിന്റെ ആയുസ്സ് നാലു ശ്വാസം മാത്രമാണ് എന്ന് പറയുന്നു.'
ബ്രഹ്മണോഽധികസത്വത്വാത്സത്വമാലംബതാം ഹരിഃ । ജാനാതി സര്വകാലം മാം ക്വചിദേവ ന വിസ്മരേത്
'വിഷ്ണുവിന് സത്വഗുണം കൂടുതലായതിനാൽ, സത്വത്തിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു. അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും എന്നെ അറിയുന്നു, ഒരിക്കലും മറക്കാറില്ല.'
സാത്വികൈകൈവ പൂജാസ്യ രാജസീ താമസീ ന തു । ശാംതം ശിവം സത്വഗുണം രജവക്ത്രാവമാനതഃ
അവനു വേണ്ടിയുള്ള ആരാധനയിൽ സാത്വികം മാത്രം ഉണ്ട്; രാജസമോ താമസമോ അവനിൽ ഇല്ല. ശാന്തവും ശുഭവും സാത്വികസ്വഭാവവും രാജസും താമസവും ചേർന്നാൽ കുറയുന്നു.
നഭോനീലം തഥാ ചൈവ ഗുണം ശംഭുസ്തഥാഭജത് । സത്വം രജസ്തമശ്ചാപി ദധാര ച പുരാ കില
ആകാശത്തിന്റെ നിറം നീലമാണ് പോലെ, ശംഭുവും ആ ഗുണം സ്വീകരിച്ചു. പുരാതനകാലത്ത് സത്വം, രാജസ്, താമസ് എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളും അവൻ ധരിച്ചു.
അതോഽസ്യ വിവിധാ പൂജാ ശംകരസ്യ വിധീയതേ । രജശ്ച തമസായുക്തം ദാരുണം പരികീര്തിതമ്
അതുകൊണ്ട് ശങ്കരന് വിവിധവിധ ആരാധനകൾ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാജസ് താമസത്തോടൊപ്പം ചേർന്നാൽ അതിനെ കടുത്തതെന്നു പറയുന്നു.
ദാരുണാപി തതഃ പൂജാ ശംകരേ ഗതിദാ മതാ । രജശ്ച തമസായുക്തമലം ശാസ്ത്രപ്രവര്തകമ്
അങ്ങനെയുള്ള കടുത്ത ആരാധനയും ശങ്കരനു സമർപ്പിച്ചാൽ മോക്ഷം നൽകുന്നതാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. രാജസ് താമസത്തോടൊപ്പം ചേർന്നത് പൂർണ്ണമായും ശാസ്ത്രത്തിൽ അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
വിച്ഛിന്നാപി തതഃ പൂജാ ശംകരേ ഫലദാ മതാ । തമശ്ച സത്വസംയുക്തം മിശ്രകം ച പ്രവര്തകമ്
തുടർച്ചയില്ലാത്ത ആരാധനയും ശങ്കരനു സമർപ്പിച്ചാൽ ഫലം നൽകുന്നതാണ്. താമസ് സത്വത്തോടൊപ്പം ചേർന്നതും മിശ്രരൂപവും അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
മിശ്രപൂജാ വിഫലദാ ശംകരേ ലോകശംകരേ । യാദൃശം താദൃശം വാപി നിയമേനാര്ചനം വിഭോഃ
മിശ്രാരാധന ശങ്കരനു, ലോകക്ഷേമത്തിനായി നിലകൊള്ളുന്നവനു, ഫലം നൽകുന്നില്ല. ഭഗവാനെ ഏത് വിധത്തിൽ ആണെങ്കിലും നിയമപ്രകാരം ആരാധിച്ചാൽ—
ശംകരസ്യാശുഫലദം യാദൃശസ്യാപി ദേഹിനഃ । ശംഭുരുവാച- ഏതത്സംക്ഷേപതഃ പ്രോക്തം വിധാനം ഭസ്മനോഽനഘ
ശങ്കരൻ അതിനനുസരിച്ച് ഉടൻ ഫലം നൽകുന്നു, ആരാധകൻ എങ്ങനെയായാലും. ശംഭു പറഞ്ഞു: പാപരഹിതനായവനേ, ബസ്മത്തിന്റെ വിധി ഇതാണ് സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞത്.
വക്തൃശ്രോതൃജനാനാം ച സമസ്താഘവിനാശനമ്
ഇത് പറയുന്നവർക്കും കേൾക്കുന്നവർക്കും എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു.
ഇതി ശ്രീപദ്മപുരാണേ പാതാലഖംഡേ ശിവരാഘവസംവാദേ ഭസ്മോത്പത്തിവിധാനം നാമാഷ്ടോത്തരശതതമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ ശ്രീപദ്മപുരാണത്തിലെ പാതാളഖണ്ഡത്തിൽ ശിവനും രാഘവനും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണത്തിൽ ബസ്മത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും വിധിയും എന്ന അധ്യായം, നൂറിനെട്ടാമത്, സമാപിക്കുന്നു.
ശംഭുരുവാച- അത്ര തേ കീര്തയിഷ്യാമി കഥാം പാപപ്രണാശിനീമ് । ശ്രുത്വാ യാം പ്രാപ ധര്മാത്മാ ശിവഭക്തിമനുത്തമാമ്
ശംഭു പറഞ്ഞു: ഇവിടെ ഞാൻ നിന്നോട് ഒരു പാപനാശകമായ കഥ പറയുന്നു; അതു കേട്ടുകൊണ്ട് ഒരുത്തൻ ഉത്തമമായ ശിവഭക്തി നേടി.
ഇക്ഷ്വാകുര്നാമ വിപ്രേംദ്രോ മഹാവിദ്യോ മഹാമതിഃ । ബഹുശാസ്ത്രപ്രവീണശ്ച നീതിശാസ്ത്രവിശാരദഃ
ഇക്ഷ്വാകു എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണരാജാവുണ്ടായിരുന്നു; വലിയ പണ്ഡിതനും ധീരനും, അനേകം ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും നയശാസ്ത്രത്തിൽ വിദഗ്ധനുമായിരുന്നു.
ന യഷ്ടാ ന ച ദാതാ ച ന ദേവാനാം ച പൂജകഃ । ന ചാധ്യാപയിതാ വേദം ന വ്യാഖ്യാതാ ശ്രുതസ്യ ച
അവൻ യാഗം ചെയ്തില്ല, ദാനം നൽകിയില്ല, ദേവന്മാരെ ആരാധിച്ചില്ല; വേദം പഠിപ്പിച്ചില്ല, കേട്ടതിന്റെ അർത്ഥം വിശദീകരിച്ചുമില്ല.