തത്രാപരേദ്യുഃ ശ്രാദ്ധം സ്യാജ്ജ്യേഷ്ഠപുത്രസ്യ നാശനമ് । അമാശ്രാദ്ധം യഥാ കുര്യാന്മൃതാഹേ സമുപസ്ഥിതേ
അങ്ങനെയെങ്കിൽ, അടുത്ത ദിവസം ശ്രാദ്ധം നടത്തണം; അല്ലെങ്കിൽ മൂത്ത മകനു നാശം വരും. മരണമെത്തുന്ന ദിവസം അമാവാസ്യ ശ്രാദ്ധം നിർദ്ദേശിച്ച രീതിയിൽ ചെയ്യണം.
മധ്യാഹ്നവ്യാപിനീ തത്ര ഹ്യ ദ്വിജസ്യ വിധീയതേ । രാമ ഉവാച- ശ്രാദ്ധക്രമമശേഷേണ മര്ത്യകര്മക്രമം തഥാ
മധ്യാഹ്നത്തിൽ എത്തുന്ന തിഥിയാണ് ദ്വിജന്മാർക്ക് നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നത്. രാമൻ പറഞ്ഞു: ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ ക്രമവും മനുഷ്യരുടെ കര്മക്രമവും മുഴുവൻ വിശദമായി പറയണമേ.
പ്രാസംഗികാനാം ധര്മാണാം നിര്ണയം വക്തുമര്ഹസി । ശംഭുരുവാച- ശ്രാദ്ധസ്യ ദിവസേ പ്രാപ്തേ പൂര്വേദ്യുര്നിയമാന്വിതഃ
സംബന്ധപ്പെട്ട ധർമങ്ങളുടെ തീരുമാനവും പറയണം. ശംഭു പറഞ്ഞു: ശ്രാദ്ധദിവസം എത്തുമ്പോൾ, അതിനു മുൻപുള്ള ദിവസം, എല്ലാ ആചാരങ്ങളും പാലിച്ച്,
നിമംത്രയീത വിപ്രേംദ്രാന്വിപ്രലക്ഷണസംയുതാന് । ഏകഭുക്തം ബ്രഹ്മചര്യമംത്യജാദ്യൈരഭാഷണമ്
ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായവരെ, ബ്രാഹ്മണചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയവരെ ക്ഷണിക്കണം; ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം, ബ്രഹ്മചര്യം, ചൂതാടികൾ പോലുള്ളവരുമായി സംസാരിക്കാതിരിക്കുക എന്നിവ പാലിക്കണം.
ദംതധാവനമഭ്യംഗ നഖകേശനികൃംതനമ് । കര്താ കുര്വീത പൂര്വേദ്യുസ്ത്യക്ത്വാ ചൈവ പരേഽഹനി
മുൻദിവസം പല്ലുതേക്കുക, കുളിക്കുക, നഖവും മുടിയും മുറിക്കുക എന്നിവ ചെയ്യണം; ഈ കാര്യങ്ങൾ അടുത്ത ദിവസം ഒഴിവാക്കണം.
ഗൃഹ്ണീതനിയമാനുക്താന്സര്വമേതത്പരിത്യജേത് । ത്രികാലം ചൈവ പൂജാ ചേത്പ്രാതര്ദേവം യജേത്സ്വകമ്
നിർദ്ദേശിച്ച എല്ലാ ആചാരങ്ങളും പാലിക്കണം; എന്നാൽ ശ്രാദ്ധദിവസം ഇവയൊക്കെ ഒഴിവാക്കണം. ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം പൂജ ചെയ്യുന്നവൻ ആണെങ്കിൽ, പ്രഭാതത്തിൽ താൻ ഭജിക്കുന്ന ദേവതയെ ആരാധിക്കണം.
അരുണോദയവേലായാം കരോതി യദി പൂജനമ് । അധഃശായീ തഥാ ഭൂതഃ പ്രാതരുത്ഥായ കര്മവിത്
അരുണോദയസമയത്ത് ഭൂമിയിൽ കിടന്നുറങ്ങി പൂജ ചെയ്താൽ, രാവിലെ എഴുന്നേറ്റ ശേഷം കര്മങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ
പ്രാതസ്ത്യമപി യത്കര്മ തത്കൃത്വാ സ്നാനപൂര്വകമ് । ഋണത്രയവിനിര്മുക്തോ യാസ്യതി ബ്രഹ്മതത്പരമ്
പ്രഭാതത്തിൽ ചെയ്യേണ്ട കര്മങ്ങൾ കുളിച്ചശേഷം ചെയ്താൽ, മൂന്ന് കടപ്പാട് നിറവേറ്റി, പരമബ്രഹ്മാവിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തും.
സൂര്യസ്യോദയവേലായാം ശിവപൂജാം കരോതി യഃ । സൂര്യേണസമ തേജസ്വീ ശിവലോകേ മഹീയതേ
സൂര്യോദയസമയത്ത് ശിവപൂജ ചെയ്യുന്നവൻ സൂര്യന്റെ പ്രകാശംപോലെ ദീപ്തിയോടെ ശിവലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
ഉദിതേ ഭാസ്കരേ പശ്ചാദ്ധടികാംതരപൂജനമ് । രുദ്രേണസമ തേജസ്വീ ശിവലോകേ മഹീയതേ
സൂര്യൻ ഉദിച്ച ശേഷം ഒരു ഘടിക കാലം കഴിഞ്ഞ് പൂജ ചെയ്താൽ, രുദ്രന്റെ പ്രകാശംപോലെ ദീപ്തിയോടെ ശിവലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
തൃതീയഘടികായാം തു ശിവപൂജാം സമാചരേത് । കുബേരസമ തേജസ്വീ ശിവലോകേ മഹീയതേ
മൂന്നാം ഘടികയിൽ ശിവപൂജ ചെയ്താൽ, കുബേരന്റെ പ്രകാശംപോലെ ദീപ്തിയോടെ ശിവലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
തൃതീയഘടികായാം തു ശിവപൂജാം സമാചരേത് । കുബേരസമ തേജസ്വീ ശിവലോകേ മഹീയതേ
മൂന്നാം ഘടികയിൽ ശിവപൂജ ചെയ്താൽ, കുബേരന്റെ പ്രകാശംപോലെ ദീപ്തിയോടെ ശിവലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
ചതുര്ഥീപംചമീഷഷ്ഠീസപ്തമീ ഘടികാസു യഃ । ശിവം പൂജയതേ ഭക്ത്യാ ശിവലോകേ മരുത്സമഃ
നാലാം, അഞ്ചാം, ആറാം, ഏഴാം ഘടികകളിൽ ഭക്തിയോടെ ശിവനെ ആരാധിക്കുന്നവൻ ശിവലോകത്തിൽ മരുതുകൾപോലെയാണ്.
തത്കാല ഏവ ക്രിയതേ പൂജാ യത്കാലനോദിതാ । യഥാ പ്രതിജ്ഞമഥവാ ഗൃഹീത നിയമോ യജേത്
ഏത് സമയത്താണ് പൂജ ചെയ്യുന്നത് എന്നതനുസരിച്ച്, നേരം കാണിച്ച് പൂജ ചെയ്യണം; എടുത്ത വ്രതം പോലെ അല്ലെങ്കിൽ മുൻപ് സ്വീകരിച്ച ആചാരം പോലെ പൂജ നടത്തണം.
ഉപചാരേഷു ശക്ത്യാ വൈ നിയമം പരിപാലയേത് । നിയമാതിക്രമേ വാപി യാഗശ്ച സ്യാദ്വിഭോര്യദി
അർപ്പണങ്ങളിൽ കഴിയുന്നത്ര ശുദ്ധിയോടെ ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കണം; ആചാരം ലംഘിച്ചാലും, ഭഗവാനെ ആരാധിക്കുന്നതാണെങ്കിൽ, അതിന് ഫലമുണ്ട്.
ശ്രീരാമ ഉവാച- ക്വ പൂജാ ദേവദേവസ്യ ശംകരസ്യാമിതൌജസഃ । സ്മരണാത്പാപനാശസ്യ സ്മരണാന്മോക്ഷദസ്യ ച
ശ്രീരാമൻ ചോദിച്ചു: പാപം നശിപ്പിക്കുകയും മോക്ഷം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന അതി ശക്തിയുള്ള ശങ്കരന്റെ, ദേവദേവന്റെ, ആരാധന എവിടെയാണ്? ഒരുപാട് പുണ്യവും ലഭിക്കുന്നതല്ലേ, അദ്ദേഹത്തെ ഓർക്കുമ്പോൾ?
ശിവസ്യ ശിവരൂപസ്യ ശിവതത്ത്വാര്ഥവേദിനഃ । സോമസ്യ സോമഭൂഷസ്യ സോമനേത്രസ്യ രാജിതുഃ
ശിവൻ, ശിവരൂപൻ, ശിവതത്ത്വം അറിയുന്നവൻ, ചന്ദ്രൻ, ചന്ദ്രം അലങ്കരിച്ചവൻ, ചന്ദ്രനെ കണ്ണായുള്ള രാജാവ് — ഇങ്ങനെയുള്ളവന്റെ ആരാധനയാണു്.
വേദമൂര്തേരമൂര്തേശ്ച വേദസാരസ്യ വേദിനഃ । വേദവേദാംഗവിത്തസ്യ വേദ്യാവേദ്യസ്യ യോഗിനഃ
വേദങ്ങളുടെ രൂപമായ, രൂപരഹിതനായ, വേദസാരത്തെ അറിയുന്ന, വേദവും അതിന്റെ അംഗങ്ങളും അറിയുന്ന, അറിയപ്പെടുന്നതും അറിയുന്നവനും യോഗിയും ആയവന്റെ ആരാധനയാണു്.
ഗോക്ഷീരസമദേഹസ്യ ഗോക്ഷീരസ്നാനമോദിനഃ । ഗോപാലിനസ്ത്രിനേത്രസ്യ ത്രയീനേത്രസ്യ മായിനഃ
ഗോവിന്റെ പാൽപോലെയുള്ള ശരീരമുള്ള, ഗോവിന്റെ പാലിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നതിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്ന, പശുക്കളുടെ രക്ഷകനായ, മൂന്ന് കണ്ണുകളുള്ള, മൂന്ന് വേദങ്ങൾ കാണുന്ന, മായയുടെ അധിപനായവന്റെ ആരാധനയാണു്.
പ്രശ്നമധ്യേ തഥാ രാമം ശിവജ്ഞാനമഥാദിശത് । സ്ഥാണുഭൂതഇവാസീനോ നാസാഗ്രന്യസ്തലോചനഃ
ചോദ്യത്തിനിടയിൽ, ശിവജ്ഞാനം രാമനോട് പഠിപ്പിച്ചു; നിലയിൽ കനത്ത നിലയിൽ, മൂക്ക് അഗ്രത്തിൽ കണ്ണ് നിശ്ചലമായി പതിപ്പിച്ചു.
ആനംദനിഷ്യംദവിലോചനാശ്രു പ്രവാഹസംസ്പൃഷ്ടകപോലദേശഃ । ദധാര ദേവം ഗിരിശം ഹൃദംബുജേ ഗോക്ഷീരസുസ്നിഗ്ധസുചാരുഗാത്രമ്
ആനന്ദം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണീർ ഒഴുകി കവിളിൽ തൊട്ടു; ഹൃദയത്തിലെ താമരയിൽ, ഗിരിശനെ, ഗോവിന്റെ പാൽപോലെ മൃദുവും മനോഹരവുമായ ദേഹമുള്ള ദൈവത്തെ ദർശിച്ചു.
പ്രതിബിംബമഥോ ഗാത്രേ രാമസ്യ സമദൃശ്യത । ദൃഷ്ട്വൈവ ബിംബിതം ശംഭും ചതുര്ബാഹും ത്രിലോചനമ്
അപ്പോൾ രാമന്റെ ശരീരത്തിൽ ഒരു പ്രതിബിംബം കാണപ്പെട്ടു; അതിൽ, നാല് കൈകളും മൂന്ന് കണ്ണുകളും ഉള്ള ശംഭുവിന്റെ രൂപം ദർശിച്ചു.
വിസ്മയം പരമം യാതാഃ സര്വേ മുനിഹരീശ്വരാഃ । ശംഭോര്വക്ഷഃസ്ഥിതം രാമം ദൃഷ്ട്വാ ദീപ്താകൃതിം ശുഭമ്
മുനികളും കുരങ്ങന്മാരുടെ അധിപന്മാരും അതി വിസ്മയത്തിൽ ആകി; ശംഭുവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ, ദീപ്തിയും ശുഭതയും നിറഞ്ഞ രാമനെ കണ്ടു.
തൂഷ്ണീം ബഭൂവുര്യാമാര്ദ്ധമഥ രാമമുദൈക്ഷത । സ്വപ്രശ്നമനുസംധായ പ്രാഹ സര്വം വദേതി ച
അവർ അരയാമം നേരം മൗനത്തിൽ നിന്നു; പിന്നെ രാമനെ നോക്കി, തങ്ങളുടെ ചോദ്യങ്ങൾ ഓർത്തു, 'എല്ലാം പറയൂ' എന്നു പറഞ്ഞു.
ശംഭുരുവാച- അചലേ യാ സദാ പൂജാ ചലേ വാപി യഥേച്ഛയാ । ലിംഗസംപൂജനം മുഖ്യമലാഭേ പ്രതിമാദിഷു
ശംഭു പറഞ്ഞു: സ്ഥിരമായോ, ഇഷ്ടാനുസരണം ചെയ്യുന്നോ, ആരാധനയുണ്ടായാലും, ലിംഗത്തിന്റെ പൂജയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്; അതിന് സാധ്യമല്ലെങ്കിൽ, പ്രതിമയിലും മറ്റും ചെയ്യാം.
അധികാരവിശേഷേണ തത്രതത്രാപി പൂജനമ് । വിഗുണം സഗുണം വാപി സഫലം ലിംഗപൂജനമ്
തന്റെ യോഗ്യതയനുസരിച്ച്, ഓരോ സ്ഥലത്തും പൂജ നടത്തണം; ഗുണങ്ങളോടെയോ ഗുണരഹിതമായോ, ലിംഗപൂജക്ക് ഫലം ലഭിക്കും.
പ്രതിമാദികൃതാപൂജാ വിഗുണാ സഫലാ നഹി । അചലേ വാ ചലേ വാപി പൂജാ ലിംഗേ പ്രശസ്യതേ
പ്രതിമയിലോ മറ്റുള്ളവയിലോ പൂജ ചെയ്താൽ, ഗുണം കുറവായാലും ഫലം ലഭിക്കില്ല; സ്ഥിരമായോ ചലിക്കുന്നതായോ, ലിംഗത്തിൽ പൂജ ചെയ്യുന്നത് പ്രശംസനീയമാണ്.
ചലസ്യ പൂജനം വക്ഷ്യേ സ്ഥാപനോദ്വാസനേ തഥാ । തേ ഉഭേന വിജാനാതി കശ്ചിന്മുനിരപി ക്വചിത്
ചലിക്കുന്നതിന്റെ പൂജയും, സ്ഥാപനം, ഉദ്വാസനം എന്നിവയും ഞാൻ വിശദീകരിക്കും; ചിലപ്പോൾ ഒരു മുനിയും ഇരുവരെയും അറിയാം.
സ്ഥാപയംതി ഹൃദബ്ജേ വൈ ഗോപയംതി യജംതി ച । ഉദ്വാസയംതി ദേവേശം ശംകരം യോഗിനഃ സദാ
യോഗികൾ ഹൃദയത്തിലെ താമരയിൽ സ്ഥാപിക്കുകയും, മറയ്ക്കുകയും, പൂജിക്കുകയും, ദേവേശനായ ശംകരനെ ഉദ്വാസനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.
ക്രിയാ ചാതീവ ഹോതൄണാം വഹ്നൌ ദേവം ത്രിയംബകമ് । പൂജകാനാമശേഷാണാം ശിവലിംഗേ മഹേശ്വരമ്
ഹോത്രുകൾക്ക്, ത്രയാംബകനെ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നത് ആണ് കർമ്മം; എല്ലാ പൂജകരും ശിവലിംഗത്തിൽ മഹേശ്വരനെ ആരാധിക്കണം.