ഏകപത്നീവ്രതം ജ്ഞാത്വാ രാമം തേ സമുപാഗമന് । അഥവേപിതസര്വാംഗം സ്ഖലത്പദഗതിം നൃപമ്
രാമൻ ഏകപത്നിവ്രതം പാലിക്കുന്നവനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, അവന്റെ ശരീരം മുഴുവൻ വിറയുകയും, നടപ്പിൽ തളർച്ചയുമുണ്ടായ രാജാവിനരികിലേക്ക് അവർ സമീപിച്ചു.
ശിവനാരായണൌ ദൃഷ്ട്വാ വിസ്മയം പരമം ഗതൌ । അഹോഽസ്യ ദ്രഢിമാചിത്തേ മായിനോഽപ്യ വശാത്മനഃ
ശിവനും നാരായണനും കണ്ടപ്പോൾ അവർ അതിയായ അത്ഭുതത്തിൽ ആകുന്നു: 'അയ്യോ, ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലെ ഈ ദൃഢത! മായാജാലത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനാണെങ്കിലും, സ്വയം നിയന്ത്രണം പാലിക്കുന്നു.'
ധൈര്യം പശ്യേഹ നിയതം തേന രാമഃ സുകീര്തിമാന് । സര്വതഃ ശിവമേവാസ്യ നാശിവം വിദ്യതേ ക്വചിത്
ഇവിടെ അവന്റെ അചഞ്ചലമായ ധൈര്യം കാണൂ; അതുകൊണ്ടാണ് രാമൻ പ്രശസ്തനായത്. അവനു എല്ലായിടത്തും മംഗളമേ ഉള്ളൂ—അമംഗളം എവിടെയും ഇല്ല.
അഥ രാമോ വചഃ പ്രാഹ ഗച്ഛേഹം ഭഗവന്പ്രഭോ । അനുജ്ഞാതോഽഥ ഹരിണാ പുഷ്പകേണ സ രാഘവഃ
അപ്പോൾ രാമൻ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവനെ, ഞാൻ പോകാം.' ഹരിയുടെ അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം ആ രാഘവൻ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.
സ മുനിഃ സഹശംഭുശ്ച സഹനാരായണോ യയൌ । ലോകാലോകം ഗതഃ ശീഘ്രം തതഃ സ്വാദൂദധിം ഗതഃ
ആ മുനിയും ശംഭുവും നാരായണനും ചേർന്ന് അതിവേഗം ലോകാലോകത്തിലേക്ക് പോയി, അവിടെ നിന്ന് മധുരമായ സമുദ്രത്തിലേക്കും എത്തി.
തതോ ദ്വീപസമുദ്രാംശ്ച ജംബൂദ്വീപം പുനര്ഗതഃ । ഭരദ്വാജാശ്രമപദേ തസ്ഥിവാന്ഗൌതമീതടേ
അതിനുശേഷം ദ്വീപുകളും സമുദ്രങ്ങളും കടന്ന്, ജംബൂദ്വീപിലേക്ക് തിരികെ വന്ന്, ഭരദ്വാജമുനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ, ഗൗതമീനദിയുടെ തീരത്ത് നിലകൊണ്ടു.
അഥ സ്നാത്വാ മഹാനദ്യാം ഭരദ്വാജോ മുനീശ്വരഃ । ശിഷ്യൈഃ ശ്രീമാന്പരിവൃതഃ പുഷ്പകം ദൃഷ്ടവാന്മുനിഃ
പിന്നീട് മഹാനദിയിൽ സ്നാനം കഴിച്ച ശേഷം, ഭരദ്വാജമുനിശ്രേഷ്ഠൻ തന്റെ ശിഷ്യന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പുഷ്പകവിമാനം കണ്ടു.
തത്ര രാമം മഹാബാഹും ശിവനാരായണാവൃഷീന് । യഥാവത്പൂജയിത്വാ തു താനുവാച മഹാമുനിഃ
അവിടെ മഹാബാഹുവായ രാമനെയും ശിവനെയും നാരായണനെയും യഥാവിധി ആദരിച്ച്, ആ മഹാമുനി അവരോടു സംസാരിച്ചു.
മമാശ്രമപദേ യൂയം ഭോക്തുമര്ഹഥ സത്തമാഃ । രാമസ്തു മന്വാക്യേന തഥേത്യാഹ കഥംചന
'എന്റെ ആശ്രമത്തിൽ നിങ്ങൾക്ക് ഭോജനം ചെയ്യാൻ അർഹതയുണ്ട്.' രാമൻ മനസ്സിൽ സമ്മതിച്ച്, 'അങ്ങനെ തന്നെ' എന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു.
അഥ സ്നാത്വാ മഹാനദ്യാം കൃത്വാ ദേവാദിതര്പണമ് । ഭോക്തുകാമം തദാ രാമം വസിഷ്ഠോ വാക്യമുക്തവാന്
പിന്നീട് മഹാനദിയിൽ സ്നാനം കഴിച്ച്, ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും അർഘ്യം അർപ്പിച്ച ശേഷം, രാമൻ ഭോജനം ചെയ്യാൻ തയ്യാറായപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ധര്മത്യാഗോ ഭവേദ്രാമ ന ശ്രാദ്ധം ക്രിയതേ യദി । ശ്രീരാമ ഉവാച- അമായാം ഗ്രഹണേ തീര്ഥേ വ്യതീപാതേഽഥ സംക്രമേ
'രാമാ, ശ്രാദ്ധം ചെയ്യാതിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ അത് ധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതായിരിക്കും.' ശ്രീരാമൻ പറഞ്ഞു: 'ഗ്രഹണസമയത്തോ, തീർത്ഥത്തിൽവോ, സംക്രാന്തിയിലോ—'
വ്യതീതം യദി ചേച്ഛ്രാദ്ധം ഭഗവന്ക്രിയതേ പുനഃ । നിത്യശ്രാദ്ധം പുനര്നൈവ കുര്യാദിതി വചസ്തവ
'അത്തരം സമയങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധം ഇതിനകം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഭഗവനെ, വീണ്ടും ചെയ്യണോ? നിങ്ങളുടെ വാക്ക് അനുസരിച്ച് നിത്യശ്രാദ്ധം ആവർത്തിക്കേണ്ടതില്ലല്ലോ.'
യഥാ മമൈവ മാതൄണാം മരണേ സമുപസ്ഥിതേ । അശൌചേ ച സമായാതേ നിത്യശ്രാദ്ധം ന വൈ കൃതമ്
'എന്റെ മാതാക്കളുടെ മരണസമയത്തും അശൗചം വന്നപ്പോൾ നിത്യശ്രാദ്ധം ചെയ്തില്ലല്ലോ അതുപോലെ.'
വ്യതീപാതാദികാലേഷു കൃതം തു വചനാത്തവ । വസിഷ്ഠ ഉവാച- ഏതേ ഹി മുനയഃ സര്വേ തഥാ ശംഭുരയം ദ്വിജഃ
'ഗ്രഹണാദി സമയങ്ങളിൽ നിങ്ങളുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ഞാൻ ശ്രാദ്ധം ചെയ്തു.' വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: 'ഈ എല്ലാ മുനിമാരും ഈ ശംഭുവും ഇവിടെ ഉണ്ട്.'
ഏതന്മുഖാദശേഷേണ നിര്ണയസ്തു ഭവിഷ്യതി । സഹ സര്വേ വിനിശ്ചിത്യ മുനയഃ ശംഭുമബ്രുവന്
'അവന്റെ വായിലൂടെ മുഴുവൻ തീരുമാനവും അറിയാം.' പിന്നെ എല്ലാവരും ചേർന്ന് ആ ശംഭുവിനോട് പറഞ്ഞു.
വദാസ്മാകമശേഷം ത്വം ദ്വിജവര്യ മഹാനസി । ശംഭുരുവാച- ത്യക്തവ്യം യച്ച വൈ ശ്രാദ്ധം പുനഃ കര്തവ്യമേവ ച
'ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, മഹാനായവനേ, ദയവായി എല്ലാം വിശദമായി പറയൂ.' ശംഭു പറഞ്ഞു: 'ഉപേക്ഷിച്ച ശ്രാദ്ധം വീണ്ടും ചെയ്യേണ്ടതാണ്.'
സൂതകേ സമനുപ്രാപ്തേ വിഘ്നേഷു ച വദാമ്യഹമ് । മാസികാന്യുദകുംഭാനി ശ്രാദ്ധാനി സകലാനിച
'ജനനമോ മരണമോ മൂലം അശൗചം വന്നാലോ, മറ്റ് തടസ്സങ്ങൾ ഉണ്ടായാലോ, എല്ലാ മാസികം ജലകുംബം ശ്രാദ്ധങ്ങളും മറ്റും—'
പ്രതിസാംവത്സരം ശ്രാദ്ധം സൂതകാനംതരം വിദുഃ । ത്യക്താന്യന്യാനി യാവംതി സൂതകേ വിഘ്നസംഭവേ
'വാർഷിക ശ്രാദ്ധം അശൗചം കഴിഞ്ഞശേഷം ചെയ്യണം; അശൗചം അല്ലെങ്കിൽ തടസ്സം കാരണം ഉപേക്ഷിച്ച മറ്റു ശ്രാദ്ധങ്ങൾ—'
അനംതരം ഹി കാര്യാണി സര്വാണീതി ന സംശയഃ । മാസികാനി സമസ്താനി ശ്രാദ്ധം പ്രാത്യബ്ദികം തഥാ
അടുത്തുതന്നെ എല്ലാ നിർദ്ദിഷ്ട കര്മ്മങ്ങളും സംശയമില്ലാതെ നടത്തണം. എല്ലാ മാസിക കര്മ്മങ്ങളും, അതുപോലെ വാർഷിക ശ്രാദ്ധവും ചെയ്യേണ്ടതാണ്.
സൂതകാനംതരം കാര്യം വിഘ്നേഽന്യസ്മിന്യതോന്യഥാ । ഏകാദശ്യാം കൃഷ്ണപക്ഷേ കര്തവ്യം ശുഭമിച്ഛതാ
സൂതകകാലം കഴിഞ്ഞ ശേഷം കര്മ്മങ്ങൾ നടത്തണം. മറ്റേതെങ്കിലും തടസ്സം ഉണ്ടെങ്കിൽ, ശുഭത്വം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ പതിനൊന്നാം തീയതി ശ്രാദ്ധം നടത്തണം.
തത്ര വ്യതിക്രമേ ഹേതാവമായാം ക്രിയതേ തു തത് । യഥോത്തരദിനേഷ്വേവ കര്തവ്യം യദ്യവിഘ്നതഃ
തടസ്സം മൂലം വൈകിയാൽ, പിന്നീട് അനുയോജ്യമായ ദിവസങ്ങളിൽ അതു ചെയ്യാം. തടസ്സമില്ലെങ്കിൽ തുടർച്ചയായ ദിവസങ്ങളിൽ തന്നെ നടത്തണം.
കൃഷ്ണപക്ഷേ ത്വമായാം തു കര്തവ്യം രാമ നോ കൃതമ് । മൃതാഹസ്യ യദാ മാസോ ന ജ്ഞായേത കഥംചന
രാമാ, കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ തടസ്സം വന്നാൽ അതിൽ തന്നെ ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. മരണം സംഭവിച്ച മാസം എങ്ങനെയും അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ—
മാര്ഗശീര്ഷേഽഥവാ മാഘേ ശ്രാദ്ധം തദ്ദിവസേ സ്മൃതമ് । യദാ തു വാസരാജ്ഞാനം മാസസ്യ ജ്ഞാനമേവ ച
അങ്ങനെയെങ്കിൽ മാർഗശീർഷം അല്ലെങ്കിൽ മാഘം മാസത്തിലെ ആ ദിവസം ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. എന്നാൽ ദിവസംയും മാസവും അറിയാമെങ്കിൽ—
അമായാമേവ തന്മാസേ ശ്രാദ്ധം സാംവത്സരം ഭവേത് । ദിനമാസാപരിജ്ഞാനേ പ്രോഷിതസ്യ മൃതസ്യ ച
അപ്പോൾ ആ മാസത്തിലെ അമാവാസ്യയിൽ വാർഷിക ശ്രാദ്ധം നടത്തണം. യാത്രയിൽ മരിച്ചവർക്കോ, ദിവസം മാസം അറിയാനാകാത്തവർക്കോ—
തത്തിഥ്യാം തദ്ദിനം ഗ്രാഹ്യം തത്ര ജ്ഞാനം യദാ ഭവേത് । ആശ്വിനാമാ ച മാര്ഗാമാ മാഘാമാ ച ദിനത്രയമ്
എപ്പോഴെങ്കിലും അതിന്റെ തീയതി അറിയുമ്പോൾ, ആ ദിവസം സ്വീകരിക്കണം. ആ മൂന്ന് ദിവസങ്ങൾ: ആശ്വിനം അമാവാസ്യ, മാർഗശീർഷം അമാവാസ്യ, മാഘം അമാവാസ്യ.
തത്ര വാന്യതമം ഗ്രാഹ്യം ദിനമാസാപ്രതീതിതഃ । വൃദ്ധിസപ്തമസീമംത പ്രേതശ്രാദ്ധാനുമാസികമ്
ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു ദിവസം, ദിവസം മാസം വ്യക്തമല്ലെങ്കിൽ, തിരഞ്ഞെടുക്കാം. വർദ്ധന, ഏഴാം ദിവസം, അതിരുകൾ, പ്രേതശ്രാദ്ധം, മാസിക ശ്രാദ്ധം—
നിത്യോദകുംഭശ്രാദ്ധം ച മാസേ സ്യുരധികേഽപി ച । ഗ്രഹണേ പുത്രജന്മാദൌ കര്മണ്യപി ച ശാംതികേ
നിത്യജലകുംഭ ശ്രാദ്ധവും, അധികമാസം വന്നാലും അതുപോലെ. ഗ്രഹണത്തിൽ, പുത്രജനനത്തിൽ, ശാന്തികര്മ്മങ്ങളിലും—
സംകല്പിതേ ച സര്വസ്മിന്നധിമാസോ ന ദുഷ്യതി । രോഗീ യദാ മനുഷ്യഃ സ്യാച്ഛ്രാദ്ധകര്മണ്യുപസ്ഥിതേ
ഇവയൊക്കെയിലും അധികമാസം നിർണ്ണയിച്ചാൽ തെറ്റില്ല. ശ്രാദ്ധം ചെയ്യേണ്ട സമയത്ത് ഒരാൾ രോഗിയായാൽ—
ഭാര്യാം വാ ഭ്രാതരം വാപി ശിഷ്യം വാപി നിയോജയേത് । തസ്യാഭാവേ ന ഹാനിഃ സ്യാത്കര്മണഃ ശ്രാദ്ധസംജ്ഞിനഃ
ഭാര്യയെയോ സഹോദരനെയോ ശിഷ്യനെയോ നിയോഗിക്കണം. ഇവരാരും ഇല്ലെങ്കിൽ, ശ്രാദ്ധം എന്ന കര്മ്മത്തിന് നഷ്ടമൊന്നുമില്ല.
നിത്യശ്രാദ്ധേ യഥാശക്തി ഭോക്താരം തു നിയോജയേത് । അമാവാസ്യാ മാസികം ച മൃതാഹ വ്യതിരേകി യത്
നിത്യശ്രാദ്ധത്തിൽ കഴിയുന്നത്രയാളെ ഭോജകനായി നിയോഗിക്കണം. മാസികവും അമാവാസ്യ ശ്രാദ്ധവും, മരണദിനത്തിൽ അധികമായി ചെയ്യുന്നതും—