അനംതരം സമാജഗ്മുര്ജാംഘികാഃ സത്വരശ്രമാഃ । തത്കരാത്പത്രികാം ഗൃഹ്യ പപാഠ രഘുസത്തമഃ
അതിനു പിന്നാലെ, വേഗത്തിൽ നടക്കുന്ന സന്യാസികൾ എത്തി; രാഘുവിന്റെ കൈയിൽ നിന്നു കത്തിയെടുത്ത്, അവൻ അതു വായിച്ചു.
മനസാഽചിംതയദ്രാമഃ കഥമേതദഭൂദിതി । രാമം ശംഭുസ്തദാ പ്രാഹ ദേവ്യാ ബ്രാഹ്മണവേഷവാന്
രാമൻ മനസ്സിൽ 'ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?' എന്ന് ചിന്തിച്ചു. അപ്പോൾ ശംഭു, ബ്രാഹ്മണവേഷത്തിൽ, രാമനും ദേവിയോടും സംസാരിച്ചു.
കിം ചിംതയസി കാകുത്സ്ഥ മുനിഷ്വഗ്രേ വസത്സ്വപി । തദ്വാക്യം രാഘവഃ ശ്രുത്വാ പപ്രച്ഛ മുനിപുംഗവാന്
കാകുത്സ്ഥാ, മുനികൾ മുന്നിൽ ഇരിക്കുന്നപ്പോൾ പോലും നീ എന്തിന് ചിന്തിക്കുന്നു? ആ വാക്കുകൾ കേട്ട രാഘവൻ, മुनികളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനികളോടു ചോദിച്ചു.
ശ്രീരാമഉവാച- വിഭീഷണഃ കഥമസൌ ബദ്ധഃ ശൃംഖലയാ നൃഭിഃ । മത്സ്ഥാപിതം ശിവം ലിഗം ദൃഷ്ട്വാ രാമേശ്വരം ത്വഹോ
ശ്രീരാമൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ സ്ഥാപിച്ച രാമേശ്വരത്തിലെ ശിവലിംഗം കണ്ട ശേഷം, മനുഷ്യർ വിവീഷണനെ എങ്ങനെ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു?
ദ്രാവിഡൈഃ കുടിലൈര്ദുഷ്ടൈരാത്മനാ തദ്വിചാര്യതാമ് । വിചാര്യ മുനിവര്യാസ്തേ നേശാസ്തജ്ജ്ഞാതുമല്പതഃ
ദ്രാവിഡർ, വക്രവും ദുഷ്ടവുമാണ്, അവർ ഇതിനെ പരിശോധിക്കട്ടെ; മുനിമാരും ഇതിനെ പരിശോധിക്കട്ടെ, കാരണം അതിനെ എളുപ്പത്തിൽ അറിയാൻ കഴിയില്ല.
ന ജാനീമ ഇതി പ്രാഹൂ രാമം രാമസ്തദാബ്രവീത് । പുരാണം വീക്ഷ്യ വിധിനാ തത്സര്വം ബ്രൂത സത്തമാഃ
അവർ രാമനോട് 'ഞങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല' എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ രാമൻ പറഞ്ഞു: 'ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി പുരാണം പരിശോധിച്ച്, എല്ലാം പറയൂ, ഉത്തമരേ.'
ഭവദജ്ഞാനഹേതുശ്ച വിചാര്യസ്തദനംതരമ് । കിം കിം പുരാണം പ്രേക്ഷ്യം സ്യാദ്വര്ജനീയം തഥൈവ കിമ്
പിന്നീട്, നിങ്ങളുടെ അജ്ഞാനത്തിന്റെ കാരണവും പരിശോധിക്കണം; ഏത് പുരാണം കാണണം, ഏത് ഒഴിവാക്കണം എന്നതും അറിയണം.
പ്രശസ്തഃ കീദൃശഃ ശ്ലോകസ്തദന്യഃ കീദൃശോ ഭവേത് । കീദൃശേഷു ച കാര്യേഷു കീദൃശഃ പൂജകസ്തഥാ
ഏത് ശ്ലോകം പ്രശംസനീയമാണ്, മറ്റേതാണ് വ്യത്യസ്തം? ഏത് പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ, ഏത് പൂജകൻ അനുയോജ്യനാണ്?
പൂജാ ച കീദൃശൈര്ഭക്തൈഃ കാര്യാ നിര്ണയദര്ശനേ । ഇതി രാമസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ തേ ദ്വിജസത്തമാഃ
ഏത് ഭക്തന്മാർ പൂജ നടത്തണം, യഥാർത്ഥ വിവേചനം അനുസരിച്ച്? രാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട, ആ ഉത്തമ ദ്വിജന്മാർ—
പ്രത്യൂചുസ്തം രഘുശ്രേഷ്ഠം ചിംതാവ്യാകുലമാനസമ് । ന വക്താരോ വരം രാമ വീക്ഷതാം തു പുരാണവിത്
ചിന്തയിൽ അലമുറയുള്ള രഘുവിന്റെ മനസ്സിനെ ഉത്തമരായ അവർ മറുപടി പറഞ്ഞു: 'രാമാ, ഞങ്ങൾ പറയാൻ യോഗ്യരല്ല; പുരാണം അറിയുന്നവനെ ചോദിക്കണം.'
തച്ഛ്രുത്വാ രാഘവഃ ശംഭും പപ്രച്ഛ വിനയാന്വിതഃ । സോപി തദ്വാക്യമാകര്ണ്യ പ്രത്യുവാച മഹാമതിഃ
അത് കേട്ട രാഘവൻ വിനയത്തോടെ ശംഭുവിനോട് ചോദിച്ചു; ശംഭുവും ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മഹാ ബുദ്ധിയോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
ശംഭുരുവാച- പുരാണജീവീ പൂജാര്ഹഃ സ്വശാഖാധ്യയനഃ ശുചിഃ । മീമാംസാതത്ത്വവിജ്ഞാനഃ ശ്രോത്രിയോഽനൃതദൂഷകഃ
ശംഭു പറഞ്ഞു: പുരാണം അധ്യയനം ചെയ്യുന്നവൻ, പൂജയ്ക്ക് അർഹനായവൻ, സ്വന്തം ശാഖ പഠിച്ചവൻ, ശുദ്ധനായവൻ, മീമാംസാ തത്ത്വം അറിയുന്നവൻ, ശ്രോത്രീയൻ, അസത്യത്തിനെ ഒഴിവാക്കുന്നവൻ—
ദേവേഷു ച സമസ്തേഷു സമദൃഷ്ടിഃ ശിവേ രതഃ । ശതരുദ്രിയജാപീ ച സാഗ്നികശ്ചാതിവാചകഃ
എല്ലാ ദേവന്മാരോടും സമദൃഷ്ടിയോടെ, ശിവനിൽ ഭക്തിയോടെ, ശതരുദ്രിയം ജപിച്ച്, അഗ്നികർമ്മങ്ങൾ നടത്തുകയും, പവിത്രമായ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ.
യജുര്വേദീ വിശേഷേണ പൂജയേത്പുസ്തകം സുധീഃ । ശ്രീതാലപത്രലിഖിതം ദേവലിപ്യന്വിതം ശുഭമ്
യജുര്വേദം അറിയുന്ന ജ്ഞാനി പ്രത്യേകമായി, ദൈവലിപിയിൽ എഴുതിയതും, താളപ്പത്റത്തിൽ എഴുതിയതും, ശുഭമായ പുസ്തകം പൂജിക്കണം.
ബംധാദ്യതിപ്രപംചം യദ്യുഗപത്പ്രണവാക്ഷരമ് । പ്രാഗൂര്ദ്ധ്വംരേഖയോഃ പ്രാംതേ പ്രണവസ്യാഗ്രയോജികാ
പ്രണവാക്ഷരം വലിയ രേഖകളുമായി ഒരുമിച്ച് ബന്ധിപ്പിച്ചാൽ, വരികളുടെ അറ്റങ്ങളിൽ പ്രണവത്തിന്റെ തൂവൽ ചേർത്ത് വരുന്നു.
രേഖാ ഭവേദേവമേകാ അകാരസ്തസ്യ പാര്ശ്വതഃ । ശിരോഭാഗമുപക്രമ്യ സകോണാധഃ പ്രലംബിനീ
അങ്ങനെ, ഒരു രേഖ ഉണ്ടാകുന്നു; അതിന്റെ പാർശ്വത്തിൽ 'അ' എന്ന അക്ഷരം, മുകളിലായി ആരംഭിച്ച്, ചോരിയതുപോലെ താഴേക്ക് കോണിൽ തൂങ്ങുന്നു.
ആകാരഃ സ ഹി വിജ്ഞേയഃ പട്ടികാദക്ഷരേഖയാ । വാമേ ഷഡ്വക്രബിംദൂദ്വാ വികാര ഇതി കീര്തിതഃ
അക്ഷരരേഖയാൽ ആ രൂപം 'ആ' എന്നതായി തിരിച്ചറിയണം; ഇടതുവശത്ത് ആറു വളവുകളും ബിന്ദുക്കളും ചേർന്നത്, വ്യത്യസ്ത രൂപം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
തസ്യ വാമശിരോരേഖാ ലംബിന്യാ ഈ ഉദാഹൃതഃ । സര്വാക്ഷരേ ശിരോരേഖാ അവക്രാ പ്രണവം വിനാ
ആ തൂങ്ങുന്ന രൂപത്തിന്റെ ഇടതു മുകളിലെ രേഖ 'ഈ' എന്നതായി വിളിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാ അക്ഷരങ്ങളിലും മുകളിലെ രേഖ വളഞ്ഞതായിരിക്കും, പ്രണവം ഒഴികെ.
തസ്യാം തു ലംബരേഖാന്യാ തദംതേ ച ലവിത്രവത് । ഉകാരഃ സ ഹി വിഖ്യാതോ ലവിത്രദ്വയതസ്തദൂ
അത് തൂങ്ങുന്ന രേഖയുടെ അറ്റത്തിൽ, കുത്തിയിലുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; അതാണ് 'ഉ' എന്നതായി അറിയപ്പെടുന്നത്, രണ്ട് കുത്തികൾ ചേർന്നതിൽ നിന്നാണ് അതിന്റെ ഉത്ഭവം.
ഏവമന്യാനി സര്വാണി അക്ഷരാണ്യാഹ ഭാരതീ । ലിപ്യാനയൈവ ലിഖിതം പുരാണം തു പ്രശസ്യസ്തേ
ഇങ്ങനെ, മറ്റു എല്ലാ അക്ഷരങ്ങളും ഭാരതി വിശദീകരിക്കുന്നു; ഈ ലിപിയിൽ എഴുതിയ പുരാണം പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
ബ്രാഹ്മം പാദ്മം വൈഷ്ണവം ച മാര്തംഡം നാരദേരിതമ് । മാര്കംഡേയമഥാഗ്നേയം കൌര്മം വാമനമേവ ച
ബ്രാഹ്മം, പദ്മം, വൈഷ്ണവം, മാർതാണ്ഡം, നാരദം, മാർകണ്ഡേയം, അഗ്നേയ, കൌർമം, വാമനം എന്നിവയും.
ഗാരുഡം ലൈംഗമാഖ്യാതം സ്കാംദം മാത്സ്യം നൃസിംഹകമ് । തഥൈവ ഗദിതം രാമ പുരാണം കാപിലം തഥാ
ഗാരുഡം, ലൈംഗം, സ്കാന്ദം, മത്സ്യം, നൃസിംഹം, അതുപോലെ രാമപുരാണവും കാപിലംയും.
വാരാഹം ബ്രഹ്മവൈവര്തം ശകുനേഷു പ്രശസ്യതേ । ശൈവം ഭാഗവതം ദൌര്ഗം ഭവിഷ്യോത്തരമേവ ച
വാരാഹം, ബ്രഹ്മവൈവർതം പക്ഷികളിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു; ശൈവം, ഭാഗവതം, ദൗർഗം, ഭവിഷ്യോത്തരവും.
ഭവിഷ്യം ചോപസംജ്ഞാനി ത്വന്യാനി ച വിവര്ജയേത് । വിമുച്യ പുസ്തകം രത്നപീഠേ നിക്ഷിപ്യ സംസ്കൃതമ്
ഭവിഷ്യവും മറ്റു ഉപപുരാണങ്ങളും ഒഴിവാക്കണം; ശുദ്ധമാക്കി, പുസ്തകം രത്നപീഠത്തിൽ വയ്ക്കണം.
ധൌതവസ്ത്രധരഃ സ്നാത്വാ ശുചിരക്രോധനോഽജ്വരഃ । ആദാവാത്മാനമഭ്യര്ച്യ കൃത്വാ സംകല്പമേവ ച
ശുദ്ധമായ വസ്ത്രം ധരിച്ചു, കുളിച്ച്, പവിത്രനായി, കോപവും ജ്വരവും ഇല്ലാതെ, ആദ്യം സ്വയം പൂജിച്ച്, സങ്കൽപം ചെയ്യണം.
അംകുശം ചാക്ഷസൂത്രം ച പാശം പുസ്തകമേവ ച । ധാരയംതീം സിതാം ധ്യായേത്പ്രസന്നാസ്യാം സരസ്വതീമ്
അങ്കുഷം, അക്ഷസൂത്രം, പാശം, പുസ്തകം എന്നിവ കൈയിൽ പിടിച്ചു, വെള്ള നിറമുള്ള, സന്തോഷമുള്ള മുഖം ഉള്ള സരസ്വതിയെ ധ്യാനിക്കണം.
ഗോക്ഷീരസദൃശാകാരം ത്രിനേത്രം വൃഷവാഹനമ് । സഹാസവദനം ശാംതം ശുക്ലാംബരധരം ശിവമ്
പാൽപോലെയുള്ള രൂപം, മൂന്ന് കണ്ണുകൾ, കാളയെ കയറിയ, ചിരിയോടെ, ശാന്തനായി, വെള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച ശിവൻ.
ഹരിണം ചാഭയം ചോര്ദ്ധ്വബാഹുയുഗ്മം കിരീടിനമ് । വ്യാഖ്യാമുദ്രാ ചം ദക്ഷേധോ വാമഹസ്തേ വരപ്രദമ്
മാൻ, അഭയമുദ്ര, മുകളിലേക്ക് ഉയർത്തിയ രണ്ടു കൈകൾ, കിരീടം; വലതുകൈയിൽ വ്യാഖ്യാനമുദ്ര, ഇടതുകൈയിൽ വരദമുദ്ര.
നാനാരത്നവിഭൂഷാഢ്യം ഗിരിജാര്ദ്ധാംബുജാസനമ് । ബഹുഭിര്മുനിമുഖ്യൈസ്തു ധ്യായമാന പദാംബുജമ്
നാനാരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച, ഗിരിജയെ അർദ്ധം ചേർത്തു, കമലത്തിൽ ഇരുന്ന, അനേകം പ്രധാന മുനികൾ കമലപാദങ്ങളിൽ ധ്യാനിക്കുന്നവൻ.
മൂര്തിമദ്ഭിസ്തഥാ വേദൈഃ സ്തൂയമാനം പുരാണകൈഃ । അന്യൈഃ സമസ്തലോകൈശ്ച സംസേവിതപദാംബുജമ്
രൂപമുള്ള വേദങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ, മറ്റു ലോകങ്ങൾ എല്ലാം സ്തുതിക്കുന്ന, കമലപാദങ്ങൾ സേവിക്കുന്നവൻ.