ന പ്രജാ ന ധനം ധര്മം നാര്ഥം കാര്യം ച പശ്യതി । കേവലം കാമിനീകേലി കലനോചിതവാസനഃ
അവൻ ജനങ്ങളെയും, ധനത്തെയും, ധർമ്മത്തെയും, മറ്റേതെങ്കിലും കർത്തവ്യത്തെയും നോക്കിയില്ല; സ്ത്രീകളോടുള്ള കാമഭോഗങ്ങളിൽ മാത്രം മനസ്സു പതിഞ്ഞു.
അഥ കാലേന മഹതാ പുരോധാസ്തസ്യ കശ്യപഃ । വചഃ പ്രോവാച തം ധര്മ്യമിതി ചേതസ്യചിംതയത്
അതിനുശേഷം, ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ്, അവന്റെ പുരോഹിതനായ കശ്യപൻ മനസ്സിൽ ധർമ്മം ചിന്തിച്ചു കൊണ്ട് അവനോടു ധാർമ്മികമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ന വാരയതി യോ മോഹാദധര്മാന്നൃപതിം ഗുരുഃ । സോപി തത്പാപഭുക്തസ്മാദ്ബോധനീയഃ പുരോധസാ
ഗുരു മോഹത്തിൽ പെട്ട് രാജാവിനെ അധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് തടയാതെ ഇരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ ഗുരുവിനെയും പുരോഹിതൻ ബോധിപ്പിക്കണം; കാരണം, അവൻ ആ പാപത്തിൽ പങ്കാളിയാകും.
ബോധിതോഽപ്യവജാനാതി സ ചേദ്വാക്യം പുരോധസഃ । പുരോധാസ്തത്ര നിര്ദോഷോ രാജാ സ്യാത്സര്വദോഷഭാക്
പുറോഹിതൻ ഉപദേശിച്ചിട്ടും രാജാവ് ആ വാക്കുകൾ അവഗണിച്ചാൽ, അവിടെ പുരോഹിതന് കുറ്റമില്ല; എല്ലാ ദോഷവും രാജാവിനാണ്.
ശൃണു രാജന്മമ ഗുരോര്വചോ ധര്മാര്ഥസംഹിതമ് । അഭിന്നാര്ഥമുപേതാര്ഥമിച്ഛാരാഗാദി വര്ജിതമ്
രാജാവേ, നീ എന്റെ ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ; അവ ധർമ്മത്തിലും സമ്പത്തിലും പൂർണ്ണമായും അർത്ഥസമൃദ്ധിയുള്ളതും, ആഗ്രഹവും ആസക്തിയും ഇല്ലാത്തതുമാണ്.
അയമേവ പരോ ധര്മോ യദ്ഗുരോര്വചസി സ്ഥിതിഃ । ഗുര്വാജ്ഞായാലവോ രാജ്ഞാമായുഃ ശ്രീ സൌഖ്യവര്ദ്ധനഃ
ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകളിൽ ഉറച്ചു നിൽക്കുന്നതാണ് പരമധർമ്മം; ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ചാൽ രാജാവിന്റെ ആയുസ്സും ഐശ്വര്യവും സുഖവും വർദ്ധിക്കും.
ന വിപ്രാസ്തര്പിതാ ദാനൈര്വിഷ്ണുര്നാരാധിതസ്ത്വയാ । ന വ്രതം ന തപഃ കിംചിന്ന തീര്ഥം ഹി കൃതം ത്വയാ
നീ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ദാനങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല, വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ചിട്ടില്ല; വ്രതം പാലിച്ചില്ല, തപസ്സു ചെയ്തില്ല, തീർത്ഥയാത്രയും നടത്തിയിട്ടില്ല.
ഹരിനാമ ത്വയാ കാമവശഗേന ന ചിംതിതമ് । ഹാ ത്വയാ ഭീരുസംഗത്യാ ന വിദ്വത്സംഗതിഃ കൃതാ
നീ കാമാസക്തിയാൽ ഹരിയുടെ നാമം ചിന്തിച്ചിട്ടില്ല; അയ്യോ, ഭയമുള്ളവരോടൊപ്പം ചേർന്നുകൊണ്ട്, ജ്ഞാനികളോടുള്ള സാന്നിധ്യം തേടിയിട്ടില്ല.
സ്മരചാമരവാഹിന്യോ വല്ലഭാഃ കസ്യ ന പ്രിയാഃ । കിംതു താഃ പവനോല്ലോലകദലീദലവച്ചലാഃ
ചാമരം വീശുന്ന പ്രിയപ്പെട്ടവരെ ആരാണ് ഇഷ്ടപ്പെടാത്തത്? പക്ഷേ, അവർ കാറ്റിൽ ആലയുന്ന വാഴയിലപോലെ സ്ഥിരതയില്ലാത്തവരാണ്.
തരംഗതരലൈരര്ഥൈര്ഭോഗൈര്ഭ്രൂഭംഗഭംഗുരൈഃ । മുഹൂര്തപേയൈസ്താരുണ്യൈര്ന തൃപ്യംതേ മഹാശയാഃ
തരംഗംപോലെയും കണികയിലൊതുങ്ങിയതുപോലെയും, ഭോഗങ്ങളും സമ്പത്തും യുവാവസ്ഥയും അത്രയേറെ ക്ഷണികമായതും നശ്വരവുമാണ്; മഹാത്മാക്കൾക്ക് ഇവയൊന്നും മതിയാവില്ല.
കിം വിദ്യയാ ച തപസാ കിം ത്യാഗേന നയേന വാ । കിം വിവിക്തേന മനസാ സ്ത്രീഭിര്യസ്യ ഹൃതം മനഃ
വിദ്യയോ, തപസ്സോ, ത്യാഗമോ, നല്ല ആചാരമോ എന്തിനാണ്? മനസ്സു ഏകാന്തതയിൽ ആഴ്ന്നാലും, സ്ത്രീകളിൽ മനസ്സു പെട്ടവനു അതൊന്നും പ്രയോജനമില്ല.
ഏക ഏവ സുഹൃദ്ധര്മോ നിധനേഷ്വനുയാതി യഃ । സര്വമന്യച്ഛരീരേണ സമം നാശം ഗമിഷ്യതി
മരണത്തിന് ശേഷവും അനുഗമിക്കുന്ന ഒരേയൊരു സ്നേഹിതൻ ധർമ്മമാണ്; മറ്റെല്ലാം ശരീരത്തോടൊപ്പം നശിച്ചുപോകും.
ധര്മം ശനൈഃ സംചിനുയാദ്വല്മീകമിവ പുത്തികാഃ । ധര്മേണ ഹി സഹായേന തമസ്തരതി ദുസ്തരമ്
പുഴുക്കൾ എങ്ങിനെയാണ് വണ്ടിമേടു പണിയുന്നത് പോലെ, ഒരാൾ ധർമ്മം ക്രമേണ സമ്പാദിക്കണം; ധർമ്മം കൂട്ടുകാരനാകുമ്പോൾ, അത്യന്തം കഠിനമായ ഇരുട്ട് പോലും അതിജയിക്കാം.
അനിലോല്ലാസിതോത്താല ജലകല്ലോല ചംചലമ് । കിം ന ജാനാസി രാജേംദ്ര നൃണാം ജീവിത വിഭ്രമമ്
കാറ്റിൽ ആലയുന്ന തിരകളെപ്പോലെ മനുഷ്യജീവിതം എത്ര അസ്ഥിരമാണെന്ന് രാജാവേ, നീ അറിയുന്നില്ലേ?
വിനയോ രത്നമുകുടഃ സത്യധര്മൌ ച കുംഡലേ । ത്യാഗശ്ച കംകണോ യേഷാം കിം തേഷാം ജഡമംഡനൈഃ
വിനയം രത്നമുകുടമായി, സത്യവും ധർമ്മവും കാതിലങ്കാരമായി, ത്യാഗം കൈവളയമായി ഉള്ളവർക്കു, അന്യമായ അലങ്കാരങ്ങൾ എന്തിനാണ്?
മൃതം ശരീരമുത്സൃജ്യ കാഷ്ഠലോഷ്ടസമം ഭുവി । വിമുഖാ ബാംധവാ യാംതി ധര്മസ്തമനുഗച്ഛതി
മരിച്ച ശരീരം മണ്ണിൽ മരച്ചില്ലോ മണ്ണുപോലെ ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ബന്ധുക്കൾ മുഖം തിരിക്കും; പക്ഷേ, ധർമ്മം മാത്രമാണ് അവനെ അനുഗമിക്കുന്നത്.
ഗമ്യമാനേഷു സര്വേഷു ക്ഷീയമാണേ തഥായുഷി । ജീവിതേ ലുപ്യമാനേ ച കിമുത്ഥായ ന ധാവസി
എല്ലാവരും പോകുന്ന സമയത്തും, ആയുസ്സും ജീവിതവും കുറയുന്ന സമയത്തും, നീ എഴുന്നേറ്റു മുന്നോട്ട് പോകരുതേ?
കുടുംബം പുത്രദാരാദി ശരീരം ദ്രവ്യസംചയഃ । പാരക്യമധ്രുവം കിംതു സ്വീയേ സുകൃതദുഷ്കൃതേ
കുടുംബം, മക്കൾ, ഭാര്യ, ശരീരം, സമ്പത്ത് — ഇവയൊക്കെ സ്ഥിരമല്ല, മറ്റുള്ളവരുടെതാണ്; നിന്റെ നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള പ്രവൃത്തികളാണ് നിനക്ക് സ്വന്തമായുള്ളത്.
യദാ സര്വം പരിത്യജ്യ ഗംതവ്യമവശേന തേ । അനര്ഥേ കിം പ്രസക്തസ്ത്വം സ്വധര്മം നാനുതിഷ്ഠസി
നീ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് അനിവാര്യമായി പോകേണ്ടി വരുമ്പോൾ, മൂല്യമില്ലാത്തതിൽ എന്തിനാണ് നീ ആസക്തനാകുന്നത്? നിന്റെ കടമ എന്തുകൊണ്ട് പാലിക്കാറില്ല?
അവിശ്രാമമനാലംബമപാഥേയമദേശികമ് । മൃതഃ കാംതാരമധ്വാനം കഥമേകോ ഗമിഷ്യസി
മരണത്തിന് ശേഷം, വിശ്രമമില്ലാത്തതും, ആശ്രയമില്ലാത്തതും, ഭക്ഷണമില്ലാത്തതും, വഴികാട്ടിയില്ലാത്തതുമായ മരുഭൂമിയിലൂടെ നീ എങ്ങനെ ഒറ്റയ്ക്ക് യാത്രചെയ്യും?
ന ഹി ത്വാം പ്രസ്ഥിതം കശ്ചിത്പൃഷ്ഠതോഽനുഗമിഷ്യതി । സുകൃതം ദുഷ്കൃതം ച ത്വാം യാസ്യംതമനുയാസ്യതി
നീ യാത്രതിരിക്കുമ്പോൾ ആരും നിന്നെ പിന്തുടരില്ല; നിന്റെ നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള പ്രവൃത്തികൾ മാത്രമാണ് കൂടെ വരിക.
ശ്രുതിസ്മൃത്യുദിതം കര്മ കുലദേശോചിതം ഹിതമ് । ധര്മമൂലം നിഷേവസ്വ സദാചാരമതംദ്രിതഃ
വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും നിർദേശിച്ച, കുടുംബത്തിനും ദേശത്തിനും അനുയോജ്യമായ, ധർമ്മത്തിൽ അടിസ്ഥിതമായ നല്ല പെരുമാറ്റങ്ങൾ നീ ശ്രദ്ധയോടെ ആചരിക്കണം.
പരിത്യജേദര്ഥകാമൌ സ്യാതാം ചേദ്ധര്മവര്ജിതൌ । ധര്മേണ പ്രാപ്യതേ സര്വമര്ഥകാമാദികം സുഖമ്
ധർമ്മം ഇല്ലാത്ത സമ്പത്തും ആനന്ദവും ഉപേക്ഷിക്കണം; കാരണം, സമ്പത്തും ആനന്ദവും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം ധർമ്മം കൊണ്ടാണ് ലഭിക്കുന്നത്.
ഇംദ്രിയാണാം ജയം യോഗം സമാതിഷ്ഠേദ്ദിവാനിശമ് । ജിതേംദ്രിയോ ഹി ശക്നോതി പഥി സ്ഥാപയിതും പ്രജാഃ
രാവും പകലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കണം; ഇന്ദ്രിയജയം നേടിയവനാണ് മറ്റുള്ളവരെ വഴിയിലേക്കു നയിക്കാൻ കഴിയുക.
അതിപ്രഗല്ഭ ലലനാ കടാക്ഷ ചപലാശ്രിയഃ । വിനയേ പ്രണിധാനേന ചിരം തിഷ്ഠംതി ഭൂഭുജാമ്
അധിക ധൈര്യമുള്ള സ്ത്രീകളുടെ കണ്മുന്നുകളും, ചഞ്ചലമായ ഭാഗ്യവും, രാജാക്കന്മാരുടെ അടുത്ത് ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നത് വിനയത്താലും ശ്രദ്ധയാലുമാണ്.
കാമദര്പാദിശീലാനാമവിചാരിത കാരിണാമ് । ആയുഷാ സഹ നശ്യംതി സംപദോ മൂഢചേതസാമ്
കാമം, അഹങ്കാരം തുടങ്ങിയവയാൽ ആചരണം നടത്തുന്നവരുടെയും, ആലോചന ഇല്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരുടെയും സമ്പത്ത്, അവരുടെ ആയുസ്സിനൊപ്പം നശിച്ചുപോകും; കാരണം, അവർ ഭ്രമിതചിത്തരാണ്.
ഭൂതിഭിര്നഷ്ടദൃഷ്ടാഭിര്നൃത്യംതേ ന മഹാശയാഃ । നാഗതാഭിര്ന യാതാഭിര്നദീഭിശ്ചീയതേംബുധിഃ
നഷ്ടമായ സമ്പത്തിലും, കാണാതായ ഭോഗങ്ങളിലും മഹാന്മാർ ആനന്ദിക്കുന്നില്ല; വരാത്തതോ പോയതോ ആയ നദികൾ കൊണ്ട് സമുദ്രം നിറയാത്തതുപോലെയാണ് അത്.
വ്യസനസ്യ ച മൃത്യോശ്ച വ്യസനം കഷ്ടമുച്യതേ । വ്യസന്യധോധോ വ്രജതി സ്വര്ഗാമ്യവ്യസനീ നൃപഃ
ദുരന്തത്തേക്കാൾ മരണത്തേക്കാൾ വലിയ ദുരിതം ഇല്ല; ദുർവ്യസനത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായ രാജാവ് താഴേക്ക് വീഴും, ദുർവ്യസനം ഇല്ലാത്തവൻ സ്വർഗ്ഗം നേടും.
വ്യസനാനി ദുരംതാനി കാമജാനി വിശേഷതഃ । ത്യജ തസ്മാന്മഹാരാജ കാമം ധര്മവിരോധിനമ്
ദുർവ്യസനങ്ങൾ അത്യന്തം ജയിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്, പ്രത്യേകിച്ച് കാമത്തിൽ നിന്നുള്ളവ; അതിനാൽ മഹാരാജാവേ, ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായ കാമം ഉപേക്ഷിക്കണം.
ജഡാനാമവിവേകാനാമസുരാണാം ദുരാത്മനാമ് । ഭാഗ്യഭോഗ്യാനി രാജ്യാനി സംത്യനീതിമതാമപി
മണ്ടന്മാർക്കും വിവേകമില്ലാത്തവർക്കും അസുരന്മാർക്കും ദുഷ്ടന്മാർക്കും, നല്ല നയമില്ലാത്തവർക്കും പോലും, രാജ്യം ഭാഗ്യഫലമാണ്.