യദാ ന ജ്ഞായതേ നാമ തസ്യ തീര്ഥസ്യ ഭോ ദ്വിജ । തത്രേത്യുച്ചാരണം കാര്യം വിഷ്ണുതീര്ഥമിദം മഹത്
ഏതെങ്കിലും തീർത്ഥത്തിന്റെ പേര് അറിയില്ലെങ്കിൽ, ദ്വിജനേ, അവിടെ 'ഇത് മഹാവിഷ്ണുതീർത്ഥമാണ്' എന്ന് ഉച്ചരിക്കണം.
തീര്ഥസ്യ ദേവതാ വിഷ്ണുഃസ ര്വത്രാപി ന സംശയഃ । നാരായണേതി യന്നാമ സ്മരേത്തീര്ഥേഷു സാധകഃ
തീർത്ഥങ്ങളുടെ ദേവത എപ്പോഴും വിഷ്ണുവാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല. തീർത്ഥങ്ങളിൽ സാദ്ധകൻ 'നാരായണ' എന്ന നാമം ഓർത്തിരിക്കണം.
തസ്യ തീര്ഥഫലം സമ്യഗ്വിഷ്ണുനാമ്നൈവ ജായതേ । അജ്ഞാതാനാം ച തീര്ഥാനാം ദേവതാനാം ന സംശയഃ
വിഷ്ണുവിന്റെ നാമം ഉച്ചരിച്ചാൽ തീർത്ഥഫലം പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കും; അറിയാത്ത തീർത്ഥങ്ങൾക്കും ദേവന്മാർക്കും ഇതിൽ സംശയമില്ല.
വിഷ്ണുനാമ്നൈവ നാമാനി മാനവഃ പരികീര്തയേത് । സര്വാസ്തു സിദ്ധയഃ പുണ്യാസ്തീര്ഥഭൂതാസ്തു സാഗരഃ
മനുഷ്യൻ വിഷ്ണുനാമം ചേർത്ത് നാമങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കണം; എല്ലാ സിദ്ധികളും പുണ്യങ്ങളും, സമുദ്രം പോലും തീർത്ഥമായി മാറും.
സരാംസി മാനസാദീനി നിര്ഝരാഃ പല്വലാദയഃ । സ്വല്പാ നദ്യോഽപി സര്വാസ്താസ്തീര്ഥാനി ഹരിനാമതഃ
മാനസസരസ്സും മറ്റു തടാകങ്ങളും, വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും, കുളങ്ങളും, ചെറുനദികളും—ഇവയെല്ലാം ഹരിനാമം കൊണ്ടു തീർത്ഥമാകുന്നു.
പര്വതാസ്തീര്ഥരൂപാശ്ച യജ്ഞോ യജ്ഞമഹീ തഥാ । ബ്രാഹ്മണാ യത്ര വിദ്വാംസഃ കൌതുകേനാപ്യവസ്ഥിതാഃ
പർവ്വതങ്ങളും തീർത്ഥരൂപമാണ്, യാഗങ്ങളും യാഗഭൂമിയും അതുപോലെ. എവിടെയായാലും പണ്ഡിതനായ ബ്രാഹ്മണർ സാന്നിധ്യം വഹിച്ചാൽ—even ആകാംക്ഷയോടെ—even curiosity കൊണ്ടും—അവിടം തീർത്ഥമാകുന്നു.
തദേവ തീര്ഥം സുമഹത്സര്വപാപഹരം സ്മൃതമ് । ശ്രാദ്ധം ച ശ്രാദ്ധഭൂമിശ്ച ദേവശാലാ ച ഹോമഭൂഃ
അത് അത്ര വലിയ ഒരു തീർത്ഥം എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു; എല്ലാ പാപങ്ങളും നീക്കം ചെയ്യുന്ന സ്ഥലമാണ് അത്. അങ്ങ് പിതൃകർമ്മങ്ങൾ നടത്തുന്നതിനും, പിതൃകർമ്മഭൂമിയുമായി, ദേവന്മാരുടെ ക്ഷേത്രമായും, ഹോമം നടത്തുന്നതിനുള്ള സ്ഥലമായും അറിയപ്പെടുന്നു.
യത്ര വേദധ്വനിഃ സമ്യഗ്യത്ര വിഷ്ണുകഥാഃ ശുഭാഃ । സ്വഗൃഹം പുണ്യസംയുക്തം ഗോസ്ഥാനമപി പാവനമ്
വേദങ്ങളുടെ ശബ്ദം ശരിയായി കേൾക്കപ്പെടുന്നിടത്തും, വിഷ്ണുവിന്റെ പുണ്യകഥകൾ പറയുന്നിടത്തും, ധർമ്മം നിറഞ്ഞ സ്വന്തം വീടും, കാളവാടുമൊക്കെ pavithram ആകുന്നു.
യത്രാശ്വത്ഥ തരു വനേ യത്രാഗാരോപി പാവനഃ । ഏവമാദീനി തീര്ഥാനി പിതാ മാതാ തഥൈവ ച
അശ്വത്തവൃക്ഷങ്ങളുടെ കാടുള്ളിടത്തും, കാളകൾക്ക് വേണ്ടി പണിതിരിക്കുന്ന ശാലയും pavithram ആണ്. അത്തരം സ്ഥലങ്ങൾ തീർത്ഥങ്ങളാണ്; അങ്ങനെ തന്നെ അച്ഛനും അമ്മയും തീർത്ഥങ്ങളാണ്.
പച്യതേ യത്ര ധര്മാര്ഥം സ്വയം തത്ര ഗുരുഃ സ്ഥിതഃ । സാധ്വീ യത്രാസ്തി വൈ ഭാര്യാ തത്ര തീര്ഥം ന സംശയഃ
ധർമ്മം സ്വയം അനുഷ്ഠിക്കുന്നിടത്തും, ഗുരു നിലകൊള്ളുന്നിടത്തും, നല്ല ഗുണമുള്ള ഭാര്യയുള്ളിടത്തും തീർത്ഥം ഉണ്ട് എന്നതിൽ സംശയമില്ല.
യത്ര ധര്മരതിര്നിത്യം വിദ്വാന്പുത്രഃ പ്രവര്തതേ । തത്ര തസ്യ ഹി തത്തീര്ഥം താരണായ പ്രതിഷ്ഠിതമ്
ധർമ്മത്തിൽ എപ്പോഴും ആസ്വാദനമുള്ള വിദ്യാസമ്പന്നനായ മകനുള്ളിടത്ത്, അവിടം മോക്ഷത്തിനായി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്ന തീർത്ഥമാണ്.
ഇത്യേവമാദി തീര്ഥാനി രാജവേശ്മ തഥൈവ ച । ഏവമാദിഷു തീര്ഥേഷു പര്വയോഗാദ്വിശേഷതഃ
ഇങ്ങനെ പറയുന്ന സ്ഥലങ്ങളും, രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരവും തീർത്ഥങ്ങളാണ്. അത്തരം തീർത്ഥങ്ങളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഉത്സവദിനങ്ങളിൽ,
അനാരാധ്യ ഹൃഷീകേശം സര്വദം സര്വദേഹിനാമ് । കോപി ക്വാപി കിമപ്യത്ര ന ലഭേതേതി നിശ്ചിതമ്
എല്ലാവർക്കും എല്ലാം നൽകുന്ന ഹൃഷീകേശനെ ആരാധിക്കാതെ, ആരും എവിടെയും ഒന്നും നേടാനാവില്ല എന്നത് ഉറപ്പാണ്.
അപത്യം ദ്രവിണം ദാരാസ്താരഹര്മ്യം ഹയാ ഗജാഃ । സുഖാനി സ്വര്ഗമോക്ഷൌ ച ന ദൂരേ ഹരിഭക്തിതഃ
മക്കൾ, സമ്പത്ത്, ഭാര്യമാർ, ഭംഗിയുള്ള മന്ദിരങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ, സുഖങ്ങൾ, സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും — ഇവ എല്ലാം ഹരിയുടെ ഭക്തിക്ക് അകലെ അല്ല.
നാരായണഃ പരോ ദേവഃ സത്യരൂപോ ജനാര്ദനഃ । ത്രിധാത്മാനംസഭഗവാന്സസര്ജപരമേശ്വരഃ
നാരായണൻ പരമദേവനാണ്, സത്യസ്വരൂപനായ ജനാർദ്ദനനാണ്; ഭഗവാൻ പരമേശ്വരൻ താനേ മൂന്നു രൂപത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചു.
രജസ്തമോഭ്യാംയുക്തോഽഭൂദ്രജഃസത്വാധികംവിഭുഃ । സസര്ജനാഭികമലേബ്രഹ്മാണംകമലാസനമ്
രജസ്സും തമസ്സും ഉള്ളവനായി, രാജസ്സും സത്ത്വവും അധികം ഉള്ളവൻ തന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നുള്ള താമരയിൽ നിന്ന് താമരാസനനായ ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടിച്ചു.
രജസാ തമസാ ജുഷ്ടം സ രുദ്രമസൃജദ്വിഭുഃ । സത്വം രജസ്തമശ്ചൈവ ത്രിതയം ചൈതദുച്യതേ
രജസ്സും തമസ്സും കൊണ്ട് മഹാത്മാവായ രുദ്രനെയും സൃഷ്ടിച്ചു; സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് — ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളാണ് പറയപ്പെടുന്നത്.
സത്വേന മുച്യതേ ജംതുഃ സത്വം നാരായണാത്മകമ് । രജസാ സത്വയുക്തേന ഭവേച്ഛ്രീമാന്യശോധികഃ
സത്ത്വം കൊണ്ടാണ് ജീവികൾ മോചിതരാകുന്നത്; സത്ത്വം നാരായണന്റെ സ്വഭാവമാണ്. രജസ്സും സത്ത്വവും ചേർന്നാൽ ധന്യനും മഹത്വം ഉള്ളവനും ആകാം.
യദ്വേദവാക്യം ധര്മസ്യ സമുദ്ദിശ്യോപസേവതേ । തദ്രുദ്രമിതി വിഖ്യാതം വിശിഷ്ടം ഗദിതം നൃണാമ്
വേദവാക്യങ്ങൾ പ്രകാരം ധർമ്മത്തിനായി ആചരിക്കുന്നതെല്ലാം രുദ്രനായി അറിയപ്പെടുന്നു; അതാണ് മനുഷ്യരിൽ വിശിഷ്ടമായി പറയുന്നത്.
തേന രാജാ ഭവേല്ലോകേ രജസാ തമസാ പുനഃ । യദ്ധീനം രജസാ ധര്മം കേവലം താമസം ച യത്
അത് കൊണ്ടാണ് രാജാവ് ലോകത്തിൽ രാജസ്സും തമസ്സും കൊണ്ട് നിലനിൽക്കുന്നത്; രജസ്സിൽ കുറവുള്ള ധർമ്മവും, ശുദ്ധമായ തമസ്സുള്ളതും,
തച്ച ദുര്ഗതിദം നൄണാമിഹലോകേ പരത്ര ച । യോ വിഷ്ണുഃ സ സ്വയം ബ്രഹ്മാ യോ ബ്രഹ്മാ സ സ്വയം ഹരഃ
അത് ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും മനുഷ്യർക്കു ദുർഗതിയാണ് നൽകുന്നത്. വിഷ്ണു തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാവും, ബ്രഹ്മാവാണ് ഹരനും.
ദേവാസ്ത്രയോപി യജ്ഞേഽസ്മിന്നിജ്യാ ദേവേഷു നിത്യശഃ । യോ ഭേദം കുരുതേ തേഷാം ത്രയാണാം ദ്വിജസത്തമഃ
മൂന്നു ദേവന്മാരും യാഗങ്ങളിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു; ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഈ മൂവരിലും ഭേദം കാണുന്നവൻ
സ പാപകാരീ പാപാത്മാ അനിഷ്ടാം ഗതിമാപ്നുയാത് । വിഷ്ണുരേവ പരം ബ്രഹ്മ വിഷ്ണുരേവ ജഗദ്ദ്വിജ
അവൻ പാപം ചെയ്യുന്നവനും, പാപാത്മാവും, ദുഷ്പ്രാപ്യമായ ഗതിയിലേക്കാണ് പോകുന്നത്. വിഷ്ണുവാണ് പരബ്രഹ്മവും, വിഷ്ണുവാണ് ഈ ലോകമാകെ, ദ്വിജന്മാരേ.
തസ്യായം മാധവോ മാസഃ പ്രിയഃ സര്വേഷു കര്മസു । കീര്ത്യതേ ഹയമേധാദി മഹാക്രതുഫലപ്രദഃ
അവനു മാധവമാസം എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളിലും പ്രിയമാണ്; അശ്വമേധാദി മഹായാഗങ്ങളുടെ ഫലം നൽകുന്ന മാസമായി ഇത് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
തീര്ഥസ്നാന തപോ ദാന ജപ യജ്ഞഫലാധികഃ
പുണ്യനദികളിൽ കുളിക്കൽ, തപസ്സ്, ദാനം, ജപം, യജ്ഞഫലം എന്നിവയെക്കാൾ ഈ ഫലം വലിയതാണ്.
സ്നാനം വിഭാതേ നിയമേന നദ്യാമനാരതം മേഷഗതേ രവൌ യേ । കുര്വംതി യേഽസ്മിന്നപി വിപ്രപൂജാം മദ്ദംഡഭാജോ ന ഹി തേ ഭവംതി
പ്രഭാതത്തിൽ, സൂര്യൻ മേഷരാശിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന സമയത്ത്, നദിയിൽ നിത്യമായി കുളിക്കുന്നവരും, ഈ സമയത്ത് ബ്രാഹ്മണരെ ആരാധിക്കുന്നവരും എനിക്ക് ശിക്ഷ അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല.
ഹത്വാ ഹത്വാ കിംകരൌഘം പുരോ മേ ലുപ്ത്വാ ലുപ്ത്വാ ചിത്രഗുപ്തസ്യ ലേഖ്യമ് । സ്നാത്വാ സ്നാത്വാ മാധവേ മാസി തീര്ഥേ പൂര്വാന്പൂര്വാനുദ്ധരംതീഹ പാപാത്
എന്റെ സേവകരെ വീണ്ടും വീണ്ടും സംഹരിക്കുകയും, ചിത്രഗുപ്തന്റെ രേഖകൾ ഇല്ലാതാക്കുകയും, മാധവമാസത്തിൽ തീർത്ഥത്തിൽ കുളിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും കുളിക്കയും ചെയ്യുന്നവർ, അവരുടെ പൂർവികരെ പഴയ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു.
ഇദം ഭയച്ഛേദകരം ന തസ്മാത്പ്രകാശനീയം പരമം രഹസ്യമ് । നിര്വാസഹേതുര്നരകാലയസ്യ മമാധികാരക്ഷയകാരണം തത്
ഇത് ഭയത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതായതിനാൽ, പരസ്യമായി പറയരുത്. ഇതാണ് പരമരഹസ്യം, നരകത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന കാരണവും, എന്റെ അധികാരം നഷ്ടപ്പെടാനുള്ള കാരണം കൂടിയാണ്.
ഭാഗീരഥീനര്മദാ ച യമുനാ ച സരസ്വതീ । വിശോകാ ച വിതസ്താ ച വിംധ്യസ്യോത്തരതഃ സ്ഥിതാഃ
ഭാഗീരഥി, നർമ്മദ, യമുന, സരസ്വതി, വിശോക, വിതസ്ത എന്നീ നദികൾ വിന്ധ്യപർവതത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്താണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്.
ഗോദാവരീ ഭീമരഥീ തുംഗഭദ്രാ ച ദേവികാ । താപീ പയോഷ്ണീ വിംധ്യസ്യ ദക്ഷിണാസ്തു പ്രകീര്തിതാഃ
ഗോദാവരി, ഭീമരഥി, തുങ്ഗഭദ്ര, ദേവിക, താപി, പയോഷ്ണി എന്നിവ വിന്ധ്യപർവതത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്താണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.