വാസഃ പ്രതിസരൈഃ സൂത്രൈഃ പാവകവ്യജനോച്ഛ്രിതൈഃ । നൃത്യവാദിത്രഗീതൈശ്ച സര്വബല്യുപഹാരകൈഃ
വസ്ത്രങ്ങൾ, പ്രതിസരം, സൂത്രങ്ങൾ, അഗ്നിക്ക് അർപ്പണങ്ങൾ, കുതിരപ്പങ്കിലങ്ങൾ, നൃത്തം, വാദ്യം, പാട്ട്, എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ബലികൾ, ഉപഹാരങ്ങൾ—
ഭക്ഷ്യഭോജ്യാന്നപാനൈശ്ച യാ പൂജാ ക്രിയതേ നരൈഃ । നാരായണം സമുദ്ദിശ്യ ഭക്തിഃ സാ ലൌകികീ മതാ
ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, ഭക്ഷണങ്ങൾ, പാനീയങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് മനുഷ്യർ നാരായണനെ ഉദ്ദേശിച്ച് ചെയ്യുന്ന പൂജയാണ് ലോകികഭക്തി എന്ന് കരുതുന്നു.
കായികീ സൈവ നിര്ദിഷ്ടാ ഭക്തിഃ സര്വാര്ഥസാധികീ । ഋഗ്യജുഃസാമജാപ്യാനി സംഹിതാധ്യയനാനി ച
ഇത് ശരീരഭക്തി എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും നേടാൻ ഇതിന് കഴിയും. ഋഗ്, യജുർ, സാമവേദങ്ങളിലെ ജപവും സംഹിതകളുടെ പഠനവും—
ക്രിയംതേ വിഷ്ണുമുദ്ദിശ്യ സാ ഭക്തിര്വൈദികോച്യതേ । വേദമംത്രഹവിര്യാഗൈഃ ക്രിയായാ വൈദികീ മതാ
ഇവയെല്ലാം വിഷ്ണുവിനെ ഉദ്ദേശിച്ച് ചെയ്യുമ്പോൾ അതാണ് വേദഭക്തി എന്ന് പറയുന്നു. വേദമന്ത്രങ്ങളാൽ ഹവിയും യാഗവും ചെയ്യുന്ന കർമ്മങ്ങൾ വേദപരമായ ഭക്തി ആകുന്നു.
ദര്ശേ ച പൌര്ണമാസ്യാം ച കര്ത്തവ്യം ചാഗ്നിഹോത്രകമ് । പ്രാശനം ദക്ഷിണാദാനം പുരോഡാശം ചരു ക്രിയാ
അമാവാസ്യയിലും പൗർണമിയിലും അഗ്നിഹോത്രം നിർബന്ധമായും ചെയ്യണം; പ്രാശനം, ദക്ഷിണാദാനം, പുരോഡാശം, ചരു എന്നിവയും ചെയ്യണം.
ഇഷ്ടിര്ധൃതിഃ സോമപാനം യാജ്ഞിയം കര്മ സര്വശഃ । അഗ്നിഭൂമ്യനിലാകാശ ദ്യുതി ശംകര ഭാസ്കരമ്
യാഗങ്ങൾ, ദൃഢത, സോമപാനം, അഗ്നി, ഭൂമി, വായു, ആകാശം, പ്രകാശം, ശംഭു, സൂര്യൻ എന്നിവയ്ക്കുള്ള എല്ലാ യാഗകർമ്മങ്ങളും—
തമുദ്ദിശ്യകൃതം കര്മ തത്സര്വം വിഷ്ണുദൈവതമ് । ആധ്യാത്മികീതി വിവിധാ ബ്രഹ്മഭക്തിസ്ഥിതാ നൃപ
അവയെല്ലാം ചെയ്യുന്നത് വിഷ്ണുവിനെയാണ് ഉദ്ദേശിച്ച്; വിവിധതരത്തിലുള്ള ആത്മീയഭക്തികൾ ബ്രഹ്മഭക്തിയിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, രാജാവേ.
സാംഖ്യാഖ്യാം യോഗസംജാതാം ശൃണു ഭൂപ യഥോദിതാമ് । ചതുര്വിംശതി തത്ത്വാനി പ്രധാനാദീനി സംഖ്യയാ
യോഗത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച സാംഖ്യഭക്തിയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം, രാജാവേ. പ്രധാനം മുതലായ ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയപ്പെടുന്നു—
അചേതനാനി ഭോഗ്യാനി പുരുഷഃ പംചവിംശകഃ । ചേതനഃ സ സമുദ്ദിഷ്ടോ കര്താ ഭോക്താ ച കര്മണാമ്
അവയെല്ലാം ജഡവും അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്; ഇരുപത്തിയഞ്ചാമത്തേത്, അതായത് പുരുഷൻ, ചൈതന്യമുള്ളവനാണ്; സകലകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുകയും അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ.
ആത്മാ നിത്യോവ്യയശ്ചൈവ അധിഷ്ഠാതാ പ്രയോജകഃ । പുരുഷോഽവ്യക്ത നിത്യഃ സ്യാത്കാരണം ച മഹേശ്വരഃ
ആത്മാവ് ശാശ്വതനും നശിക്കാത്തതും ആകുന്നു; എല്ലാറ്റിനും അധിഷ്ഠാനവും പ്രേരകനുമാണ്. പുരുഷൻ അവ്യക്തനും ശാശ്വതനുമാണ്; കാരണവും മഹേശ്വരനുമാണ്.
തത്ത്വസര്ഗോ ഭാവസര്ഗോ ഭൂതസര്ഗശ്ച തത്ത്വതഃ । സംഖ്യായാഃ പരിസംഖ്യായാഃ പ്രധാനം ച ഗുണാത്മകമ്
തത്ത്വങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി, ഭാവങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി, ഭൂതങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി — ഇവയെല്ലാം സംഖ്യയും പരിഗണനയും കൊണ്ടാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള പ്രധാനം അതിന്റെ അടിസ്ഥാനമായിരിക്കുന്നു.
ജ്ഞാത്വാ സാധര്മ്യവൈധര്മ്യം പ്രധാനം ച വിധര്മി ച । കാരണം ബ്രഹ്മണശ്ചൈവ കാമിത്വമിദമുച്യതേ
പ്രധാനത്തിലും അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായതിലും സാമ്യവും വ്യത്യാസവും, കാരണം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആഗ്രഹവും അറിയുന്നത് — ഇതാണ് ജ്ഞാനം എന്നു പറയുന്നു.
പ്രയോജ്യത്വം പ്രധാനസ്യ വൈധര്മ്യമിദമുച്യതേ । സര്വത്ര കര്തൃതാ ബ്രഹ്മ പുരുഷസ്യാപ്യകര്തൃതാ
പ്രധാനത്തിന് പ്രവർത്തിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന സ്വഭാവം ഇതാണ് അതിന്റെ വ്യത്യാസം. എല്ലായിടത്തും കര്ത്തൃത്വം ബ്രഹ്മാവിനാണ്, പുരുഷന് കര്ത്തൃത്വമില്ല.
അചേതനപ്രധാനേന സമത്വമിദമുച്യതേ । തത്ത്വാംതരം ച തത്ത്വാനാം കാര്യകാരണമേവ ച
ചേതനയില്ലാത്ത പ്രധാനത്തോടുള്ള സമത്വം ഇതാണ്. തത്ത്വങ്ങൾക്കിടയിലെ വ്യത്യാസവും കാര്യം-കാരണ ബന്ധവും അറിയപ്പെടുന്നു.
പ്രയോജനം പ്രയോജ്യത്വം ജ്ഞാത്വാ തത്ത്വപ്രസംഖ്യയാ । സംഖ്യാതമുച്യതേ പ്രാജ്ഞൈര്വിജയാര്ഥവിചിംതകൈഃ
ഉദ്ദേശവും പ്രവർത്തിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന സ്വഭാവവും തത്ത്വങ്ങളുടെ സംഖ്യയിലൂടെ അറിഞ്ഞാൽ, വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾ ശരിയായി വിലയിരുത്തിയവരായി അറിയപ്പെടുന്നു.
ഇതി മത്വാസ്യ സദ്ഭാവം തത്ത്വം സംഖ്യാം ച തത്ത്വതഃ । ബ്രഹ്മതത്ത്വാധികം ചാപി ഭൂതതത്ത്വം വിദുര്ബുധാഃ
ഇങ്ങനെ, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ നിലയും തത്ത്വങ്ങളും സംഖ്യയും മനസ്സിലാക്കി, ജ്ഞാനികൾ ബ്രഹ്മതത്ത്വം ഉന്നതമാണെന്നും ഭൂതതത്ത്വവും അറിയുന്നു.
സാംഖ്യൈഃ കൃതാ ഭക്തിരേഷാ ഭക്തിരാധ്യാത്മികീ സ്മൃതാ । യോഗജാമപി തേ ഭൂപ ശൃണു ഭക്തിം വദാമ്യഹമ്
സാംഖ്യന്മാർ സ്ഥാപിച്ച ഈ ഭക്തിയാണ് ആത്മീയ ഭക്തി എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്. രാജാവേ, ഇപ്പോൾ യോഗത്തിൽ നിന്ന് ഉദിച്ച ഭക്തിയെ കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
പ്രാണായാമപരോ നിത്യം ധ്യാനവാന്നിയതേംദ്രിയഃ । ഭൈക്ഷ്യഭക്ഷവ്രതീ ചാപി സര്വപ്രത്യാഹൃതേന്ദ്രിയഃ
ശ്വാസനിയന്ത്രണത്തിൽ നിരന്തരം ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവൻ, ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവൻ, ഭിക്ഷയെടുത്ത് ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പിൻവലിച്ചവൻ —
ധാരണം ഹൃദയേ കൃത്വാ ധ്യായമാനോ മഹേശ്വരമ് । ഹൃത്പദ്മകര്ണികാസീനം പീതവസ്ത്രം സുലോചനമ്
ഹൃദയത്തിൽ ധാരണ ഉറപ്പാക്കി, മഹേശ്വരനെ ധ്യാനിച്ച്, ഹൃദയകമലത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനെ, മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച, മനോഹരമായ കണ്ണുകളുള്ളവനെ —
പശ്യന്നുദ്യോതിതമുഖം ബ്രഹ്മസൂത്രകടീതടമ് । ശ്വേതവര്ണം ചതുര്ബാഹും വരദാഭയഹസ്തകമ്
പ്രഭയുള്ള മുഖം, ബ്രഹ്മസൂത്രം കെട്ടിയ അര, വെള്ള നിറം, നാലു കൈകൾ, അനുഗ്രഹവും അഭയവും നൽകുന്ന കൈകൾ — ഇവയൊക്കെ കാണുന്നു.
യോഗജാ മാനസീസിദ്ധിര്വിഷ്ണുഭക്തിഃ പരാ സ്മൃതാ । യ ഏവം ഭക്തിമാന്ദേവം വിഷ്ണുഭക്തിഃ സ ഉച്യതേ
യോഗത്തിൽ നിന്ന് മനസ്സിൽ ലഭിക്കുന്ന സിദ്ധി വിഷ്ണുഭക്തിയിൽ ഉന്നതമായതാണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭഗവാനെ ഭജിക്കുന്നവനാണ് വിഷ്ണുഭക്തി ഉള്ളവൻ എന്ന് പറയുന്നു.
ഏവം ഭക്തിഃ സമുദ്ദിഷ്ടാ വിവിധാ നൃപനംദന । സാത്വികീ രാജസീ ചൈവ താമസീഭേദതസ്ത്വിമാഃ
രാജകുമാരനേ, ഇങ്ങനെ വിവിധതരത്തിലുള്ള ഭക്തി വിശദീകരിച്ചു. ഇവ സാത്വികം, രാജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെയാണ്.
നാനാപ്രകാരാ വിജ്ഞേയാ വിഷ്ണോരമിതതേജസഃ । യഥാഗ്നിഃ സുസമൃദ്ധാര്ച്ചിഃ കരോത്യേധാംസി ഭസ്മസാത്
അനന്തതേജസ്സുള്ള വിഷ്ണുവിന്റെ വിവിധതരത്തിലുള്ള ഭക്തികൾ മനസ്സിലാക്കണം. എങ്ങനെ നല്ലപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി ഇന്ധനം ചാരമാക്കുന്നു, അതുപോലെയാണ് —
പാപാനി ഭഗവദ്ഭക്തിസ്തഥാ ദഹതി തത്ക്ഷണാത്
അങ്ങനെ, ഭഗവാനോടുള്ള ഭക്തി പാപങ്ങളെ അതിവേഗം ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
യാവജ്ജനോ ന ശൃണുതേ ഭുവി വിഷ്ണുഭക്തിം സാക്ഷാത്സുധാരസമശേഷരസൈകസാരമ് । താവജ്ജരാമരണജന്മശതാഭിഘാതദുഃഖാനി താനി ലഭതേ ബഹുദേഹജാനി
ഭൂമിയിൽ വിഷ്ണുഭക്തിയെ — സാക്ഷാൽ അമൃതത്തിന്റെ സാരവും എല്ലാ മാധുര്യത്തിന്റെ സാരവും പോലെയുള്ളതിനെ — ഒരാൾ കേൾക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ, അവൻ ജര, മരണം, അനേകം ജന്മങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ദു:ഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും.
സംകീര്തിതശ്ചിംതിതകീര്തിരംതഃ ശ്രുതാനുഭാവോ ഭഗവാനനംതഃ । സമംതതോഽഘവിനിഹംതി മേഘം വായുര്യഥാഭാനുരിവാംധകാരമ്
പാടപ്പെടുകയും, മഹത്വം ചിന്തിക്കപ്പെടുകയും, അകത്തുനിന്ന് ശ്രവണം വഴി അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന അനന്തനായ ഭഗവാൻ, എങ്ങും പാപങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യുന്നു. എങ്ങനെ കാറ്റ് മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നു, സൂര്യൻ ഇരുണ്ടതിനെ അകറ്റുന്നു — അതുപോലെയാണ്.
ന ദാന ദേവാര്ചന യാഗ തീര്ഥ സ്നാന ശ്രുതാചാര തപഃ ക്രിയാഭിഃ । തഥാ വിശുദ്ധിം ലഭതേംഽതരാത്മാ യഥാ ഹൃദിസ്ഥേ ഭഗവത്യനംതേ
ദാനം, ദേവാരാധന, യാഗം, തീർത്ഥസ്നാനം, ശാസ്ത്രപഠനം, തപസ്സു, കർമ്മങ്ങൾ — ഇതൊന്നിനാലും അകത്തുള്ള ആത്മാവ് അത്തരം വിശുദ്ധി നേടുന്നില്ല. ഹൃദയത്തിൽ ഭഗവാൻ അനന്തൻ വസിക്കുമ്പോഴാണ് അത്ര വിശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നത്.
കഥാ വിശുദ്ധാ നരനാഥ തഥ്യാസ്താ ഏവ പഥ്യാ ഹരിനാഥ തഥ്യാഃ । സംകീര്തിതാ യത്ര പവിത്രമൂര്തേഃ സംശ്രൂയതേ ച ശ്രുതസാധുകീര്തിഃ
നരപതിയേ, ഹരിനാഥാ, ശുദ്ധവും സത്യവുമാണ് ആ കഥകൾ. പവിത്രസ്വരൂപം പാടപ്പെടുന്നിടത്തും, നല്ലവരുടെ കീർത്തി കേൾക്കപ്പെടുന്നിടത്തും അവ സത്യമായും ഹിതകരമാണ്.
ധന്യോസി ധീരധരണീധര ധര്മധുര്യ്യ ധ്യാനൈകതാന ഹൃദയഃ പുരുഷോത്തമസ്യ । യന്നൈഷ്ഠികീമതിരസൌ തവ സൌഭഗശ്രീഃ ശ്രീകൃഷ്ണനാഥസുകൃതഃ ശ്രവണേ പ്രവൃത്താ
ഭൂമിയെ ധൈര്യത്തോടെ ചുമക്കുന്നവനേ, ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനായവനേ, ഉത്തമപുരുഷനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെ ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകിയ മനസ്സുള്ളവനേ, നിന്റെ അചഞ്ചലമായ ഭക്തിയും ഭാഗ്യവും പുണ്യഫലവും കൊണ്ടാണ് നീ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മഹത്വം കേൾക്കാൻ യോഗ്യനായത്. നീ ഭാഗ്യവാനാണ്.
അനാരാധ്യ ഹരിം ഭക്ത്യാ വരദം വിഷ്ണുമവ്യയമ് । കുതഃ ശ്രേയോ ഭവേദ്ഭൂപ പുരുഷസ്യാത്മമാനിനഃ
രാജാവേ, ഹരിയെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കാതെ, അനുഗ്രഹം നൽകുന്ന, അക്ഷരനായ വിഷ്ണുവിനെ സ്നേഹത്തോടെ സേവിക്കാതെ, ആത്മഗർവമുള്ള മനുഷ്യന് എങ്ങനെയെങ്കിലും സത്യമായുള്ള ക്ഷേമം ലഭിക്കും?