വര്ഷമാണസ്യ മേഘസ്യ യദ്ഭാസാ തസ്യ തദ്ഭവേത് । സൂര്യതേജഃപ്രതീകാശം ചതുര്ബാഹും സുരേശ്വരമ്
മഴപെയ്യുന്ന മേഘത്തിന്റെ പ്രകാശം അതിന് തന്നെയാണ് ഉള്ളത് പോലെ, അവന്റെയും അതുപോലെയാണ്; സൂര്യന്റെ തേജസ്സുപോലെയുള്ളവൻ, നാലു കൈകളുള്ളവൻ, ദേവന്മാരുടെ അധിപൻ.
ദക്ഷിണേ ശോഭതേ ശംഖോ ഹേമരത്നവിഭൂഷിതഃ । കൌമോദകീ ഗദാ തസ്യ മഹാസുരവിനാശിനീ
അവന്റെ വലത്തുഭാഗത്ത് പൊൻമണികൾകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച ശംഖം തിളങ്ങുന്നു; കൗമോദകി എന്ന ഗദയും അവനുടേതാണ്, അതു മഹാസുരന്മാരെ നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്.
വാമേ ച ശോഭതേ വീര ഹസ്തേ തസ്യ മഹാത്മനഃ । മഹാപദ്മം സുഗംധാഢ്യം തസ്യ ദക്ഷിണഹസ്തഗമ്
അവൻ മഹാത്മാവിന്റെ ഇടതുകൈയിൽ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ വലിയ താമര തിളങ്ങുന്നു; വലതുകൈയിൽ താമരയും ഉണ്ട്.
ശോഭമാനം സദൈവാസ്തേ സായുധം കമലശ്രിയമ് । കംബുഗ്രീവം സുവൃത്താസ്യം പദ്മപത്രനിഭേക്ഷണമ്
എപ്പോഴും ഭംഗിയോടെ, ആയുധങ്ങളുമായി, താമരയുടെ സൗന്ദര്യത്തോടെ അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; ശംഖത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള കഴുത്ത്, മനോഹരമായ മുഖം, താമരയിലുപമമായ കണ്ണുകൾ.
രാജമാനം ഹൃഷീകേശം ദശനൈഃ കുംദസംനിഭൈഃ । ഗുഡാകേശസ്യ യസ്യാസ്തേ അധരോ വിദ്രുമാകൃതിഃ
മഹത്വത്തോടെ നിറഞ്ഞ ഹൃഷീകേശൻ, കുന്ദപുഷ്പംപോലെയുള്ള പല്ലുകൾ; ഗുഡാകേശൻ, അവന്റെ താഴത്തെ അധരം വിദ്യുല്ലതപോലെയാണ്.
ശോഭതേ പുംഡരീകാക്ഷഃ കിരീടേനാപി ഭാസ്വതാ । വിശാലേനാപി രൂപേണ കേശവസ്തു സുവക്ഷസാ
പുണ്ഡരികാക്ഷൻ പ്രകാശമുള്ള കിരീടം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; വിശാലരൂപവും മനോഹരമായ വക്ഷസ്സുമുള്ള കേശവൻ തിളങ്ങുന്നു.
കൌസ്തുഭേനാംകിതേനൈവ രാജമാനോ ജനാര്ദനഃ । സൂര്യതേജഃപ്രതീകാശ കുംഡലാഭ്യാം പ്രഭാതി ച
കൗസ്തുഭമണിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ജനാർദ്ദനൻ മഹത്വത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; സൂര്യന്റെ തേജസ്സുപോലെയുള്ളവൻ, കുണ്ഡലങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഹരിഃ കേയൂരകംകണൈര്ഹാരൈര്മൌക്തികൈര്ഋക്ഷസന്നിഭൈഃ
ഹരി കൈവളകളും കങ്കണങ്ങളും മാലകളും നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള മുത്തുമാലകളും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വപുഷാ ഭ്രാജമാനസ്തു വിജയോ ജയതാം വരഃ । ഭ്രാജതേസോഽപി ഗോവിംദോ ഹേമവര്ണേന വാസസാ
അവന്റെ രൂപം പ്രകാശമാനമാണ്; വിജയൻ, വിജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, തിളങ്ങുന്നു. ഗോവിന്ദനും പൊൻനിറമുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച് പ്രകാശിക്കുന്നു.
മുദ്രികാഭിസ്തു യുക്താഭിരംഗുലീഷു വിരാജതേ । സര്വായുധൈഃ സുസംപൂര്ണൈര്ദ്ദിവ്യൈരാഭരണൈര്ഹരിഃ
അവന്റെ വിരലുകളിൽ മനോഹരമായ മുദ്രികകൾ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഹരി എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ദിവ്യാഭരണങ്ങളും ധരിച്ച് ഭംഗിയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
വൈനതേയസമാരൂഢോ ലോകകര്ത്താ ജഗത്പതിഃ । ഏവം യോ ധ്യായതേ നിത്യമനന്യമനസാ നരഃ
വൈനതേയനിൽ (ഗരുഡൻ) കയറി ഇരിക്കുന്ന ലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവും ജഗത്പതിയും ആയവനെയാണ്, ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ എപ്പോഴും അനന്യചിത്തത്തോടെ ധ്യാനിച്ചാൽ—
മുച്യതേ സര്വപാപേഭ്യോ വിഷ്ണുലോകം സ ഗച്ഛതി । ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം ധ്യാനഭേദം ജഗത്പതേഃ
അവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി വിഷ്ണുലോകത്തിൽ എത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ലോകനാഥന്റെ ധ്യാനഭേദങ്ങൾ മുഴുവൻ ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു.
അംബരീഷ ഉവാച- സാധുസാധു മുനിശ്രേഷ്ഠ ലോകാനുഗ്രഹകാരക । വിഷ്ണോര്ധ്യാനം ത്വയാ പ്രോക്തം സഗുണം നിര്ഗുണം ച യത്
അംബരീഷൻ പറഞ്ഞു: മഹാമുനീശ്വരനേ, ലോകത്തിന് ഉപകാരമാകുന്ന സദ്ഗുണശാലിയായോ, നീ വിഷ്ണുവിന്റെ ധ്യാനം ഗുണങ്ങളോടെയും ഗുണരഹിതമായും വിശദമായി പറഞ്ഞുതന്നു.
അധുനാ ലക്ഷണം ബ്രൂഹി ഭക്തേഃ സാധു കൃപാകര । യാദൃശീ ക്രിയതേ യേന യഥാ യത്ര യദാ തഥാ
ദയാനിധിയായ സദ്ഗുരുവേ, ഭക്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ്, ആരാണ് അതു ചെയ്യുന്നത്, എങ്ങനെ, എവിടെ, എപ്പോഴാണ് അതു നടക്കുന്നത് എന്നതും ദയവായി വിശദമായി പറഞ്ഞുതരണമേ.
സൂത ഉവാച- ഇത്യുക്തമാകര്ണ്യ നൃപോത്തമസ്യ മുനിഃ പ്രഹൃഷ്ടോ നിജഗാദ ഭൂപമ് । ശൃണുഷ്വ രാജന്നിഖിലാഘഹാരിണീം ഭക്തിം ഹരേസ്തേ പ്രവദാമി സമ്യക്
സൂതൻ പറഞ്ഞു: മഹാരാജാവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട മുനി സന്തോഷത്തോടെ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: രാജാവേ, എല്ലാ പാപങ്ങളും നീക്കുന്ന ഹരിയുടെ ഭക്തിയെ ഞാൻ നന്നായി വിശദീകരിക്കാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
അഥ ഭക്തിം പ്രവക്ഷ്യാമി വിവിധാം പാപനാശിനീമ് । വിവിധാ ഭക്തിരുദ്ദിഷ്ടാ മനോവാക്കായസംഭവാ
ഇനി ഞാൻ വിവിധതരത്തിലുള്ള, പാപനാശിനിയായ ഭക്തിയെ വിശദീകരിക്കാം. മനസ്സിൽ, വാക്കിൽ, ശരീരത്തിൽ നിന്നുമാണ് ഭക്തി പലവിധങ്ങളായി ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന് പറയുന്നു.
ലൌകികീ വൈദികീ ചാപി ഭവേദാധ്യാത്മികീ തഥാ । ധ്യാനധാരണയാ ബുദ്ധ്യാ വേദാനാം സ്മരണം ഹി യത്
ഭക്തി ലോകികമായോ, വേദപരമായോ, ആത്മീയമായോ ആകാം. ധ്യാനവും ഏകാഗ്രതയും ബുദ്ധിയുംകൊണ്ട് വേദങ്ങളെ ഓർക്കുന്നതും ഇതിലുണ്ട്.
വിഷ്ണുപ്രീതികരീ ചൈഷാ മാനസീ ഭക്തിരുച്യതേ । മംത്രവേദസമുച്ചാരൈരവിശ്രാംതവിചിംതനൈഃ
വിഷ്ണുവിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതാണിത്; ഇതിനെ മാനസിക ഭക്തി എന്ന് പറയുന്നു. മന്ത്രങ്ങളും വേദപാഠങ്ങളും നിരന്തരം ചിന്തിക്കുകയും ജപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ഇതിന്റെ രൂപം.
ജാപ്യൈശ്ചാരണ്യകൈശ്ചൈവ വാചികീ ഭക്തിരുച്യതേ । വ്രതോപവാസനിയമൈഃ പഞ്ചേംദ്രിയജയേന ച
ജപവും ആരണ്യകപാഠവും തുടർച്ചയായ ഉച്ചാരണവും വാചിക ഭക്തി എന്ന് പറയുന്നു. വ്രതം, ഉപവാസം, നിയന്ത്രണം, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കൽ എന്നിവയിലൂടെ—
കായികീ സൈവ നിര്ദിഷ്ടാ ഭക്തിഃ സര്വാര്ഥസാധിനീ । ഭൂഷണൈര്ഹേമരത്നാംകൈശ്ചിത്രാഭിര്വാഗ്ഭിരേവ ച
ഇത് ശരീരഭക്തി എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും നേടാൻ ഇതിന് കഴിയും. പൊന്നും രത്നങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങൾ, മനോഹരമായ വാക്കുകൾ—
വാസഃ പ്രതിസരൈഃ സൂത്രൈഃ പാവകവ്യജനോച്ഛ്രിതൈഃ । നൃത്യവാദിത്രഗീതൈശ്ച സര്വബല്യുപഹാരകൈഃ
വസ്ത്രങ്ങൾ, പ്രതിസരം, സൂത്രങ്ങൾ, അഗ്നിക്ക് അർപ്പണങ്ങൾ, കുതിരപ്പങ്കിലങ്ങൾ, നൃത്തം, വാദ്യം, പാട്ട്, എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ബലികൾ, ഉപഹാരങ്ങൾ—
ഭക്ഷ്യഭോജ്യാന്നപാനൈശ്ച യാ പൂജാ ക്രിയതേ നരൈഃ । നാരായണം സമുദ്ദിശ്യ ഭക്തിഃ സാ ലൌകികീ മതാ
ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, ഭക്ഷണങ്ങൾ, പാനീയങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് മനുഷ്യർ നാരായണനെ ഉദ്ദേശിച്ച് ചെയ്യുന്ന പൂജയാണ് ലോകികഭക്തി എന്ന് കരുതുന്നു.
കായികീ സൈവ നിര്ദിഷ്ടാ ഭക്തിഃ സര്വാര്ഥസാധികീ । ഋഗ്യജുഃസാമജാപ്യാനി സംഹിതാധ്യയനാനി ച
ഇത് ശരീരഭക്തി എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും നേടാൻ ഇതിന് കഴിയും. ഋഗ്, യജുർ, സാമവേദങ്ങളിലെ ജപവും സംഹിതകളുടെ പഠനവും—
ക്രിയംതേ വിഷ്ണുമുദ്ദിശ്യ സാ ഭക്തിര്വൈദികോച്യതേ । വേദമംത്രഹവിര്യാഗൈഃ ക്രിയായാ വൈദികീ മതാ
ഇവയെല്ലാം വിഷ്ണുവിനെ ഉദ്ദേശിച്ച് ചെയ്യുമ്പോൾ അതാണ് വേദഭക്തി എന്ന് പറയുന്നു. വേദമന്ത്രങ്ങളാൽ ഹവിയും യാഗവും ചെയ്യുന്ന കർമ്മങ്ങൾ വേദപരമായ ഭക്തി ആകുന്നു.
ദര്ശേ ച പൌര്ണമാസ്യാം ച കര്ത്തവ്യം ചാഗ്നിഹോത്രകമ് । പ്രാശനം ദക്ഷിണാദാനം പുരോഡാശം ചരു ക്രിയാ
അമാവാസ്യയിലും പൗർണമിയിലും അഗ്നിഹോത്രം നിർബന്ധമായും ചെയ്യണം; പ്രാശനം, ദക്ഷിണാദാനം, പുരോഡാശം, ചരു എന്നിവയും ചെയ്യണം.
ഇഷ്ടിര്ധൃതിഃ സോമപാനം യാജ്ഞിയം കര്മ സര്വശഃ । അഗ്നിഭൂമ്യനിലാകാശ ദ്യുതി ശംകര ഭാസ്കരമ്
യാഗങ്ങൾ, ദൃഢത, സോമപാനം, അഗ്നി, ഭൂമി, വായു, ആകാശം, പ്രകാശം, ശംഭു, സൂര്യൻ എന്നിവയ്ക്കുള്ള എല്ലാ യാഗകർമ്മങ്ങളും—
തമുദ്ദിശ്യകൃതം കര്മ തത്സര്വം വിഷ്ണുദൈവതമ് । ആധ്യാത്മികീതി വിവിധാ ബ്രഹ്മഭക്തിസ്ഥിതാ നൃപ
അവയെല്ലാം ചെയ്യുന്നത് വിഷ്ണുവിനെയാണ് ഉദ്ദേശിച്ച്; വിവിധതരത്തിലുള്ള ആത്മീയഭക്തികൾ ബ്രഹ്മഭക്തിയിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, രാജാവേ.
സാംഖ്യാഖ്യാം യോഗസംജാതാം ശൃണു ഭൂപ യഥോദിതാമ് । ചതുര്വിംശതി തത്ത്വാനി പ്രധാനാദീനി സംഖ്യയാ
യോഗത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച സാംഖ്യഭക്തിയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം, രാജാവേ. പ്രധാനം മുതലായ ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയപ്പെടുന്നു—
അചേതനാനി ഭോഗ്യാനി പുരുഷഃ പംചവിംശകഃ । ചേതനഃ സ സമുദ്ദിഷ്ടോ കര്താ ഭോക്താ ച കര്മണാമ്
അവയെല്ലാം ജഡവും അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്; ഇരുപത്തിയഞ്ചാമത്തേത്, അതായത് പുരുഷൻ, ചൈതന്യമുള്ളവനാണ്; സകലകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുകയും അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ.
ആത്മാ നിത്യോവ്യയശ്ചൈവ അധിഷ്ഠാതാ പ്രയോജകഃ । പുരുഷോഽവ്യക്ത നിത്യഃ സ്യാത്കാരണം ച മഹേശ്വരഃ
ആത്മാവ് ശാശ്വതനും നശിക്കാത്തതും ആകുന്നു; എല്ലാറ്റിനും അധിഷ്ഠാനവും പ്രേരകനുമാണ്. പുരുഷൻ അവ്യക്തനും ശാശ്വതനുമാണ്; കാരണവും മഹേശ്വരനുമാണ്.