യോഗയുക്താ മഹാത്മാനഃ പരമാര്ഥപരായണാഃ । യം ന പശ്യംതി മുഗ്ധാസ്തു സര്വജ്ഞം സര്വദര്ശകമ്
യോഗശക്തിയുള്ള മഹാത്മാക്കൾ, പരമാർത്ഥത്തിൽ ലയിച്ചവർ, എല്ലാം അറിയുന്നവനെയും എല്ലാം കാണുന്നവനെയും കാണുന്നു; ഭ്രമിച്ചവർക്കോ അതു കാണാൻ കഴിയില്ല.
ഹസ്തപാദവിഹീനശ്ച സര്വത്ര പരിഗച്ഛതി । സര്വം ഗൃഹ്ണാതി ത്രൈലോക്യം സ്ഥാവരം ജംഗമം പുനഃ
കൈകളും കാലുകളും ഇല്ലെങ്കിലും അവൻ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു; മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും, ചലനമില്ലാത്തതും ചലിക്കുന്നതുമായ എല്ലാം അവൻ കൈവശമാക്കുന്നു.
നാസാമുഖവിഹീനസ്തു ഘ്രാതി ഭക്ഷതി ഭൂപതേ । അകര്ണഃ ശൃണുതേ സര്വം സര്വസാക്ഷീ ജഗത്പതിഃ
മൂക്കും വായും ഇല്ലെങ്കിലും, രാജാവേ, അവൻ വാസനയറിയുകയും ഭക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ചെവിയില്ലെങ്കിലും എല്ലാം കേൾക്കുന്നു; ലോകത്തിന്റെ അധിപനും സാക്ഷിയും ആകുന്നു.
അരൂപോ രൂപസംബദ്ധഃ പംചവര്ഗവശം ഗതഃ । സര്വലോകസ്യ യഃ പ്രാണഃ പൂജ്യതേ സചരാചരൈഃ
രൂപമില്ലാത്തവനെങ്കിലും രൂപങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു, അഞ്ചു വിഭാഗങ്ങൾക്കു വിധേയനായി, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ജീവൻ ആയവൻ, ചലനമുള്ളവരും ചലനമില്ലാത്തവരും അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.
അജിഹ്വോ വദതേ സര്വം വേദശാസ്ത്രാനുഗം തഥാ । അത്വചഃ സ്പര്ശമേവാപി സര്വേഷാമേവ വിംദതി
നാവില്ലാതെയും, വേദശാസ്ത്രങ്ങളോട് ഒത്തുപോകുന്നവയെല്ലാം അവൻ സംസാരിക്കുന്നു; ചർമ്മമില്ലാതെയും, എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും സ്പർശം അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു.
സദാനംദോ വിവിക്താക്ഷ ഏകരൂപോ നിരാശ്രയഃ । നിര്ഗുണോ നിര്മമോ വ്യാപീ സഗുണോ നിര്മലോഽനഘഃ
എപ്പോഴും ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിട്ടുനിൽക്കുന്നവൻ, ഏകരൂപൻ, ആശ്രയമില്ലാത്തവൻ, ഗുണങ്ങളില്ലാത്തവൻ, മമതയില്ലാത്തവൻ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചവൻ, ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയവൻ, നിർമലൻ, പാപരഹിതൻ.
അവശ്യഃ സര്വവശ്യാത്മാ സര്വദഃ സര്വവിത്തമഃ । തസ്യ മാതാ ന ചൈവാസ്തി സ വൈ സര്വമയോ വിഭുഃ
ആളുകളെല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ, എല്ലാം നൽകുന്നവൻ, എല്ലാം അറിയുന്നവൻ, അവനു അമ്മയില്ല; കാരണം അവൻ സകലത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന പരമേശ്വരൻ തന്നെയാണ്.
ഏവം സര്വമയം ധ്യാനം യശ്ച പശ്യത്യനന്യധീഃ । സ യാതി പരമം സ്ഥാനമമൂര്ത്തമമൃതോപമമ്
ഇങ്ങനെ സകലത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ധ്യാനം മനസ്സിൽ അന്യചിന്തയില്ലാതെ ആരെങ്കിലും കാണുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ പരമമായ, രൂപരഹിതമായ, മരണമില്ലാത്ത അവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നു.
ദ്വിതീയം തു പ്രവക്ഷ്യാമി തച്ഛൃണുഷ്വ മഹാമതേ । മൂര്ത്താകാരം തു സാകാരം നിരാകാരം നിരാമയമ്
ഇനി രണ്ടാമത്തേത് ഞാൻ പറയാം, മഹാമതിയുള്ളവനേ, നീ കേൾക്കൂ; അതിന് രൂപമുണ്ട്, ആകൃതിയുണ്ട്, എന്നാൽ അതു രൂപരഹിതവും രോഗരഹിതവുമാണ്.
ബ്രഹ്മാംഡം സര്വമതുലം വാസിതം യസ്യ വാസനാത് । സ തസ്മാദ്വാസുദേവസ്തു പ്രോച്യതേ നൃപനംദന
അസമാനമായ ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡം മുഴുവൻ അവന്റെ സുഗന്ധം കൊണ്ടു നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് രാജകുമാരനേ, അവനെ വാസുദേവൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
വര്ഷമാണസ്യ മേഘസ്യ യദ്ഭാസാ തസ്യ തദ്ഭവേത് । സൂര്യതേജഃപ്രതീകാശം ചതുര്ബാഹും സുരേശ്വരമ്
മഴപെയ്യുന്ന മേഘത്തിന്റെ പ്രകാശം അതിന് തന്നെയാണ് ഉള്ളത് പോലെ, അവന്റെയും അതുപോലെയാണ്; സൂര്യന്റെ തേജസ്സുപോലെയുള്ളവൻ, നാലു കൈകളുള്ളവൻ, ദേവന്മാരുടെ അധിപൻ.
ദക്ഷിണേ ശോഭതേ ശംഖോ ഹേമരത്നവിഭൂഷിതഃ । കൌമോദകീ ഗദാ തസ്യ മഹാസുരവിനാശിനീ
അവന്റെ വലത്തുഭാഗത്ത് പൊൻമണികൾകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച ശംഖം തിളങ്ങുന്നു; കൗമോദകി എന്ന ഗദയും അവനുടേതാണ്, അതു മഹാസുരന്മാരെ നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്.
വാമേ ച ശോഭതേ വീര ഹസ്തേ തസ്യ മഹാത്മനഃ । മഹാപദ്മം സുഗംധാഢ്യം തസ്യ ദക്ഷിണഹസ്തഗമ്
അവൻ മഹാത്മാവിന്റെ ഇടതുകൈയിൽ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ വലിയ താമര തിളങ്ങുന്നു; വലതുകൈയിൽ താമരയും ഉണ്ട്.
ശോഭമാനം സദൈവാസ്തേ സായുധം കമലശ്രിയമ് । കംബുഗ്രീവം സുവൃത്താസ്യം പദ്മപത്രനിഭേക്ഷണമ്
എപ്പോഴും ഭംഗിയോടെ, ആയുധങ്ങളുമായി, താമരയുടെ സൗന്ദര്യത്തോടെ അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; ശംഖത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള കഴുത്ത്, മനോഹരമായ മുഖം, താമരയിലുപമമായ കണ്ണുകൾ.
രാജമാനം ഹൃഷീകേശം ദശനൈഃ കുംദസംനിഭൈഃ । ഗുഡാകേശസ്യ യസ്യാസ്തേ അധരോ വിദ്രുമാകൃതിഃ
മഹത്വത്തോടെ നിറഞ്ഞ ഹൃഷീകേശൻ, കുന്ദപുഷ്പംപോലെയുള്ള പല്ലുകൾ; ഗുഡാകേശൻ, അവന്റെ താഴത്തെ അധരം വിദ്യുല്ലതപോലെയാണ്.
ശോഭതേ പുംഡരീകാക്ഷഃ കിരീടേനാപി ഭാസ്വതാ । വിശാലേനാപി രൂപേണ കേശവസ്തു സുവക്ഷസാ
പുണ്ഡരികാക്ഷൻ പ്രകാശമുള്ള കിരീടം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; വിശാലരൂപവും മനോഹരമായ വക്ഷസ്സുമുള്ള കേശവൻ തിളങ്ങുന്നു.
കൌസ്തുഭേനാംകിതേനൈവ രാജമാനോ ജനാര്ദനഃ । സൂര്യതേജഃപ്രതീകാശ കുംഡലാഭ്യാം പ്രഭാതി ച
കൗസ്തുഭമണിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ജനാർദ്ദനൻ മഹത്വത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; സൂര്യന്റെ തേജസ്സുപോലെയുള്ളവൻ, കുണ്ഡലങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഹരിഃ കേയൂരകംകണൈര്ഹാരൈര്മൌക്തികൈര്ഋക്ഷസന്നിഭൈഃ
ഹരി കൈവളകളും കങ്കണങ്ങളും മാലകളും നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള മുത്തുമാലകളും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വപുഷാ ഭ്രാജമാനസ്തു വിജയോ ജയതാം വരഃ । ഭ്രാജതേസോഽപി ഗോവിംദോ ഹേമവര്ണേന വാസസാ
അവന്റെ രൂപം പ്രകാശമാനമാണ്; വിജയൻ, വിജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, തിളങ്ങുന്നു. ഗോവിന്ദനും പൊൻനിറമുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച് പ്രകാശിക്കുന്നു.
മുദ്രികാഭിസ്തു യുക്താഭിരംഗുലീഷു വിരാജതേ । സര്വായുധൈഃ സുസംപൂര്ണൈര്ദ്ദിവ്യൈരാഭരണൈര്ഹരിഃ
അവന്റെ വിരലുകളിൽ മനോഹരമായ മുദ്രികകൾ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഹരി എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ദിവ്യാഭരണങ്ങളും ധരിച്ച് ഭംഗിയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
വൈനതേയസമാരൂഢോ ലോകകര്ത്താ ജഗത്പതിഃ । ഏവം യോ ധ്യായതേ നിത്യമനന്യമനസാ നരഃ
വൈനതേയനിൽ (ഗരുഡൻ) കയറി ഇരിക്കുന്ന ലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവും ജഗത്പതിയും ആയവനെയാണ്, ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ എപ്പോഴും അനന്യചിത്തത്തോടെ ധ്യാനിച്ചാൽ—
മുച്യതേ സര്വപാപേഭ്യോ വിഷ്ണുലോകം സ ഗച്ഛതി । ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം ധ്യാനഭേദം ജഗത്പതേഃ
അവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി വിഷ്ണുലോകത്തിൽ എത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ലോകനാഥന്റെ ധ്യാനഭേദങ്ങൾ മുഴുവൻ ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു.
അംബരീഷ ഉവാച- സാധുസാധു മുനിശ്രേഷ്ഠ ലോകാനുഗ്രഹകാരക । വിഷ്ണോര്ധ്യാനം ത്വയാ പ്രോക്തം സഗുണം നിര്ഗുണം ച യത്
അംബരീഷൻ പറഞ്ഞു: മഹാമുനീശ്വരനേ, ലോകത്തിന് ഉപകാരമാകുന്ന സദ്ഗുണശാലിയായോ, നീ വിഷ്ണുവിന്റെ ധ്യാനം ഗുണങ്ങളോടെയും ഗുണരഹിതമായും വിശദമായി പറഞ്ഞുതന്നു.
അധുനാ ലക്ഷണം ബ്രൂഹി ഭക്തേഃ സാധു കൃപാകര । യാദൃശീ ക്രിയതേ യേന യഥാ യത്ര യദാ തഥാ
ദയാനിധിയായ സദ്ഗുരുവേ, ഭക്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ്, ആരാണ് അതു ചെയ്യുന്നത്, എങ്ങനെ, എവിടെ, എപ്പോഴാണ് അതു നടക്കുന്നത് എന്നതും ദയവായി വിശദമായി പറഞ്ഞുതരണമേ.
സൂത ഉവാച- ഇത്യുക്തമാകര്ണ്യ നൃപോത്തമസ്യ മുനിഃ പ്രഹൃഷ്ടോ നിജഗാദ ഭൂപമ് । ശൃണുഷ്വ രാജന്നിഖിലാഘഹാരിണീം ഭക്തിം ഹരേസ്തേ പ്രവദാമി സമ്യക്
സൂതൻ പറഞ്ഞു: മഹാരാജാവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട മുനി സന്തോഷത്തോടെ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: രാജാവേ, എല്ലാ പാപങ്ങളും നീക്കുന്ന ഹരിയുടെ ഭക്തിയെ ഞാൻ നന്നായി വിശദീകരിക്കാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
അഥ ഭക്തിം പ്രവക്ഷ്യാമി വിവിധാം പാപനാശിനീമ് । വിവിധാ ഭക്തിരുദ്ദിഷ്ടാ മനോവാക്കായസംഭവാ
ഇനി ഞാൻ വിവിധതരത്തിലുള്ള, പാപനാശിനിയായ ഭക്തിയെ വിശദീകരിക്കാം. മനസ്സിൽ, വാക്കിൽ, ശരീരത്തിൽ നിന്നുമാണ് ഭക്തി പലവിധങ്ങളായി ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന് പറയുന്നു.
ലൌകികീ വൈദികീ ചാപി ഭവേദാധ്യാത്മികീ തഥാ । ധ്യാനധാരണയാ ബുദ്ധ്യാ വേദാനാം സ്മരണം ഹി യത്
ഭക്തി ലോകികമായോ, വേദപരമായോ, ആത്മീയമായോ ആകാം. ധ്യാനവും ഏകാഗ്രതയും ബുദ്ധിയുംകൊണ്ട് വേദങ്ങളെ ഓർക്കുന്നതും ഇതിലുണ്ട്.
വിഷ്ണുപ്രീതികരീ ചൈഷാ മാനസീ ഭക്തിരുച്യതേ । മംത്രവേദസമുച്ചാരൈരവിശ്രാംതവിചിംതനൈഃ
വിഷ്ണുവിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതാണിത്; ഇതിനെ മാനസിക ഭക്തി എന്ന് പറയുന്നു. മന്ത്രങ്ങളും വേദപാഠങ്ങളും നിരന്തരം ചിന്തിക്കുകയും ജപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ഇതിന്റെ രൂപം.
ജാപ്യൈശ്ചാരണ്യകൈശ്ചൈവ വാചികീ ഭക്തിരുച്യതേ । വ്രതോപവാസനിയമൈഃ പഞ്ചേംദ്രിയജയേന ച
ജപവും ആരണ്യകപാഠവും തുടർച്ചയായ ഉച്ചാരണവും വാചിക ഭക്തി എന്ന് പറയുന്നു. വ്രതം, ഉപവാസം, നിയന്ത്രണം, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കൽ എന്നിവയിലൂടെ—
കായികീ സൈവ നിര്ദിഷ്ടാ ഭക്തിഃ സര്വാര്ഥസാധിനീ । ഭൂഷണൈര്ഹേമരത്നാംകൈശ്ചിത്രാഭിര്വാഗ്ഭിരേവ ച
ഇത് ശരീരഭക്തി എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും നേടാൻ ഇതിന് കഴിയും. പൊന്നും രത്നങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങൾ, മനോഹരമായ വാക്കുകൾ—