ഇത്ഥം കല്പതരോര്മൂലേ രത്നസിംഹാസനോപരി । വൃംദാരണ്യേ സ്മരേത്കൃഷ്ണം സംസ്ഥിതം പ്രിയയാ സഹ
ഇങ്ങനെ, ആഗ്രഹവൃക്ഷത്തിന്റെ അടിയിലൊരു രത്നസിംഹാസനത്തിൽ, വൃന്ദാവനത്തിൽ, പ്രിയയോടൊപ്പം നില്ക്കുന്ന കൃഷ്ണനെ മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കണം.
വാമപാര്ശ്വേ സ്ഥിതാം തസ്യ രാധികാം ച സ്മരേത്തതഃ । നീലചോലകസംവീതാം തപ്തഹേമസമപ്രഭാമ്
അതിനുശേഷം, കൃഷ്ണന്റെ ഇടത് വശത്ത് നില്ക്കുന്ന രാധികയെ ഓർക്കണം. അവൾ നീലനിറത്തിലുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച് ഉരുകിയ പൊന്നുപോലെയുള്ള കാന്തിയോടെ തിളങ്ങുന്നു.
പട്ടാംചലേനാവൃതാര്ദ്ധ സുസ്മേരാനനപംകജാമ് । കാംതവക്ത്രേ ന്യസ്തനേത്രാം ചകോരീ ചംചലേക്ഷണാമ്
പട്ടുവസ്ത്രത്തിന്റെ അറ്റം അർദ്ധശരീരത്തിൽ ചുറ്റിയ, മൃദുവായ പുഞ്ചിരിയോടെ ഉള്ളിയ മുഖം, പ്രിയന്റെ മുഖത്തേക്ക് കണ്ണുകൾ നിക്ഷേപിച്ച്, ചഞ്ചലമായ ചകോറപ്പക്ഷിയെപ്പോലെയുള്ള ദൃഷ്ടിയോടെ അവൾ നില്ക്കുന്നു.
അംഗുഷ്ഠതര്ജനീഭ്യാം ച നിജകാംതമുഖാംബുജേ । അര്പയംതീം പൂഗഫലം പര്ണചൂര്ണസമന്വിതമ്
തന്റെ അങ്കുഷ്ഠവും തർജ്ജനിയും ഉപയോഗിച്ച്, തൻ്റെ പ്രിയന്റെ മുഖത്ത്, ഇലപ്പൊടിയോടൊപ്പം ചേർത്ത പൂഗഫലം അർപ്പിക്കുന്നു.
മുക്താഹാരസ്ഫുരച്ചാരു പീനോന്നതപയോധരാമ് । ക്ഷീണമധ്യാം പൃഥുശ്രോണീം കിംകിണീജാലമംഡിതാമ്
മുത്തുമാലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, നിറഞ്ഞ ഉയർന്ന വക്ഷസ്സും, സുഷിരമായ നടിയും, വീതിയുള്ള കമരും, മണിക്കെട്ടുകളാൽ അലങ്കരിച്ച അരയും അവള്ക്കുണ്ട്.
രത്നതാടംകകേയൂരമുദ്രാ വലയധാരിണീമ് । രണത്കടകമംജീര രത്നപാദാംഗുലീയകാമ്
രത്നങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ കാത് തൂക്കുകളും കൈവളകളും മോതിരങ്ങളും, ശബ്ദമുള്ള കങ്കണങ്ങളും പാദസരങ്ങളും, രത്നപാദാംഗുലീയങ്ങളും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ലാവണ്യസാരമുഗ്ധാംഗീം സര്വാവയവസുംദരീമ് । ആനംദരസസംമഗ്നാം പ്രസന്നാം നവയൌവനാമ്
ലാവണ്യത്തിന്റെ സാരമായ, എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും സുന്ദരിയായ, ആനന്ദത്തിന്റെ അമൃതത്തിൽ മുഴുകിയ, ഉല്ലാസവും പുതുമയുമുള്ള യൗവനത്തിൽ അവൾ നില്ക്കുന്നു.
സഖ്യശ്ച തസ്യാ വിപ്രേംദ്ര തത്സമാനവയോഗുണാഃ । തത്സേവനപരാഭാവ്യാശ്ചാമരവ്യജനാദിഭിഃ
ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, അവളുടെ സഖികൾ അവളെപ്പോലെയുള്ള പ്രായവും ഗുണങ്ങളും ഉള്ളവരാണ്. അവർ അവളുടെ സേവനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട്, ചാമരം, വീശൽ തുടങ്ങിയവ കൈവശം വഹിക്കുന്നു.
അഥ തുഭ്യം പ്രവക്ഷ്യാമി മംത്രാര്ഥം ശൃണു നാരദ । ബഹിരംഗൈഃ പ്രപംചസ്യ സ്വാംശൈര്മായാദി ശക്തിഭിഃ
ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിനക്കു മന്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം വിശദീകരിക്കാം, നാരദാ, ശ്രദ്ധിക്കൂ. അവളുടെ ബാഹ്യശക്തികളാൽ, മായാദി ശക്തികൾകൊണ്ട് ഈ ലോകം പ്രകടമാകുന്നു.
അംതരംഗൈസ്തഥാ നിത്യവിഭൂതൈസ്തൈശ്ചിദാദിഭിഃ । ഗോപനാദുച്യതേ ഗോപീ രാധികാ കൃഷ്ണവല്ലഭാ । ദേവീ കൃഷ്ണമയീ പ്രോക്താ രാധികാ പരദേവതാ
അവളുടെ അന്തർഗ്ഗതമായ, ശാശ്വതമായ ചൈതന്യാദി ഗുണങ്ങളാൽ അവളെ ഗോപിയും, രാധികയും, കൃഷ്ണപ്രിയയും എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ദേവി കൃഷ്ണത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നവളാണ്; രാധികയാണ് പരമദേവി.
സര്വലക്ഷ്മീസ്വരൂപാ സാ കൃഷ്ണാഹ്ലാദസ്വരൂപിണീ । തതഃ സാ പ്രോച്യതേ വിപ്ര ഹ്ലാദിനീതി മനീഷിഭിഃ
സകല ലക്ഷ്മികളുടെ സ്വരൂപവും, കൃഷ്ണാനന്ദത്തിന്റെ സാക്ഷാത് രൂപവും അവളാണ്. അതുകൊണ്ടു തന്നെ, ബ്രാഹ്മണാ, ജ്ഞാനികൾ അവളെ ഹ്ലാദിനി എന്നു വിളിക്കുന്നു.
തത്കലാകോടികോട്യംശ ദുര്ഗാദ്യാസ്ത്രിഗുണാത്മികാഃ । സാ തു സാക്ഷാന്മഹാലക്ഷ്മീഃ കൃഷ്ണോ നാരായണഃ പ്രഭുഃ
അവളിൽ നിന്ന് അനേകം ഭാഗങ്ങളായി ദുർഗാദി മൂന്നു ഗുണങ്ങളുള്ള ദേവതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അവളാണ് മഹാലക്ഷ്മി സ്വയം; കൃഷ്ണൻ ആണ് നാരായണൻ, പരമേശ്വരൻ.
നൈതയോര്വിദ്യതേ ഭേദഃ സ്വല്പോഽപി മുനിസത്തമ । ഇയം ദുര്ഗാ ഹരീ രുദ്രഃ കൃഷ്ണഃ ശക്ര ഇയം ശചീ
മഹർഷേ, ഇവർക്കിടയിൽ ചെറിയൊരു വ്യത്യാസം പോലും ഇല്ല. ഇവളാണ് ദുർഗ, ഹരി, രുദ്രൻ; കൃഷ്ണൻ ആണ് ഇന്ദ്രൻ, ഇവളാണ് ശചി.
സാവിത്രീയം ഹരിര്ബ്രഹ്മാ ധൂമോര്ണാസൌ യമോ ഹരിഃ । ബഹുനാ കിം മുനിശ്രേഷ്ഠ വിനാ താഭ്യാം ന കിംചന
ഇവളാണ് സാവിത്രി, ഹരിയാണ് ബ്രഹ്മാവ്; ഇവളാണ് ധൂമോർണ, യമൻ ഹരിയാണ്. കൂടുതൽ എന്ത് പറയണം, മഹർഷേ, ഇവരില്ലാതെ ഒന്നും ഇല്ല.
ചിദചില്ലക്ഷണം സര്വം രാധാകൃഷ്ണമയം ജഗത് । ഇത്ഥം സര്വം തയോരേവ വിഭൂതിം വിദ്ധി നാരദ
ചൈതന്യവും അചൈതന്യവും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം രാധാകൃഷ്ണന്മാരാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ, നാരദാ, എല്ലാ ഭാവങ്ങളും അവർക്കാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കുക.
ന ശക്യതേ മയാ വക്തും വര്ഷകോടിശതൈരപി । ത്രൈലോക്യേ പൃഥിവീ മാന്യാ ജംബൂദ്വീപം തതോവരമ്
നൂറുകോടി വർഷങ്ങൾക്കു പോലും ഞാൻ ഇതിന്റെ മുഴുവൻ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും ഭൂമി ആദരണീയമാണ്, അതിൽ ജംബൂദ്വീപം അതിലും ശ്രേഷ്ഠമാണ്.
തത്രാപി ഭാരതം വര്ഷം തത്രാപി മഥുരാപുരീ । തത്ര വൃംദാവനം നാമ തത്ര ഗോപീകദംബകമ്
അത് കൊണ്ടു ഭാരതം എന്ന ദേശം, അതിൽ മഥുരാപുരി, അതിൽ വൃന്ദാവനം, അവിടെ ഗോപികകളുടെ കൂട്ടം എന്നിങ്ങനെയാണ്.
തത്ര രാധാസഖീവര്ഗസ്തത്രാപി രാധികാ വരാ । സാംനിധ്യാധിക്യതസ്തസ്യാ ആധിക്യം സ്യാദ്യഥോത്തരമ്
അവിടെ രാധയുടെ സഖികളുടെ സംഘം ഉണ്ട്; അവരിൽ രാധികയാണ് ശ്രേഷ്ഠ. അവളുടെ സാന്നിധ്യത്തിന്റെ മഹത്വം അനുസരിച്ച് അവളുടെ ശ്രേഷ്ഠത ക്രമം കൂടുന്നു.
പൃഥിവീ പ്രഭൃതീനാം തു നാന്യത്കിംചിദിഹോദിതമ് । സൈഷാ ഹി രാധികാ ഗോപീ ജനസ്തസ്യാഃ സഖീഗണഃ
ഭൂമി മുതലായവയെക്കുറിച്ച് ഇവിടെ മറ്റൊന്നും പറഞ്ഞിട്ടില്ല; അവൾ തന്നെയാണ് രാധികാ എന്ന ഗോപി, അവളുടെ കൂട്ടുകാരികൾ ആണ് സഖികൾ.
തസ്യാഃ സഖീസമൂഹസ്യ വല്ലഭൌ പ്രാണനായകൌ । രാധാകൃഷ്ണൌ തയോഃ പാദാഃ ശരണം സ്യാദിഹാശ്രയേ
അവളുടെ സഖികൾക്കിടയിൽ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട നേതാക്കളാണ് രാധയും കൃഷ്ണനും; അവരുടെ പാദങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഞാൻ ഇവിടെ ആശ്രയിക്കുന്ന ശരണം.
പ്രപദ്യേ ഗതവാനസ്മി ജീവോഽഹം ഭൃശദുഃഖിതഃ । സോഽഹം യഃ ശരണം പ്രാപ്തോ മമ തസ്യ യദസ്തി ച
ഞാൻ സമർപ്പിക്കുന്നു, ഞാൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഞാൻ അതിയായി ദുഃഖിതനായ ഒരു ജീവൻ ആണ്; ആരെങ്കിലും ഈ ശരണം നേടിയാൽ, എനിക്ക് ഉള്ളതെല്ലാം അവനു സമർപ്പിതമാണ്.
സര്വം താഭ്യാം തദര്ഥം ഹി തദ്ഭോഗ്യം ന ഹ്യഹം മമ । ഇത്യസൌ കഥിതോ വിപ്ര മംത്രസ്യാര്ഥഃ സമാസതഃ
എല്ലാം അവർക്കുവേണ്ടിയാണ്, അവർക്കുള്ള അനുഭവത്തിനാണ്; എനിക്ക് വേണ്ടി അല്ല, എന്റെതായും അല്ല. ഇതാണ്, ബ്രാഹ്മണാ, ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞത്.
യുഗലാര്ഥസ്തഥാ ന്യാസഃ പ്രപത്തിഃ ശരണാഗതിഃ । ആത്മാര്പണമിമേ പംച പര്യായാസ്തേ മയോദിതാഃ
ഈ ദമ്പതികൾക്കുവേണ്ടി സമർപ്പണം, ശരണം, ആശ്രയം, ആത്മനിവേദനം—ഈ അഞ്ച് പദങ്ങൾ ഞാൻ സമാനമായ അർത്ഥത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
അയമേവ ചിംതനീയോ ദിവാനക്തമതംദ്രിതൈഃ
ഇതേ ആശയം തന്നെയാണ് ദിനവും രാത്രിയും ക്ഷീണമില്ലാതെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്.
ഇതി ശ്രീപദ്മപുരാണേ പാതാലഖംഡേ വൃംദാവനമാഹാത്മ്യേ ഏകാശീതിതമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ ശ്രീപദ്മപുരാണത്തിൽ പാതാളഖണ്ഡത്തിലെ വൃന്ദാവനമാഹാത്മ്യത്തിൽ എൺപത്തൊന്നാമത്തെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
ശിവ ഉവാച- അഥ ദീക്ഷാവിധിം വക്ഷ്യേ ശൃണു നാരദ തത്ത്വതഃ । ശ്രവണാദേവ മുച്യേത വിനാ തസ്യ വിധാനതഃ
ശിവൻ പറഞ്ഞു: ഇനി ദീക്ഷാവിധി ഞാൻ വിശദീകരിക്കും; നാരദാ, നീ സത്യമായി കേൾക്കു. അതിന്റെ നിയമങ്ങൾ ഇല്ലാതിരുന്നാലും കേൾവിയിലൂടെ തന്നെ മോചനം ലഭിക്കും.
ആവിരംച്യാജ്ജഗത്സര്വം വിജ്ഞായ നശ്വരം ബുധഃ । ആധ്യാത്മികാദി ത്രിവിധ ദുഃഖമേവാനുഭൂയ ച
ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഈ ലോകം മുഴുവൻ നശ്വരമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, ആത്മികം മുതലായ മൂന്ന് വിധത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്, ജ്ഞാനിയാകുന്നു.
അനിത്യത്വാച്ച സര്വേഷാം സുഖാനാം മുനിസത്തമ । ദുഃഖപക്ഷേ വിനിക്ഷിപ്യ താനി തേഭ്യോ വിവര്ജിതഃ
എല്ലാ സുഖങ്ങളും നിത്യമായതല്ലെന്ന്, മഹാമുനീ, മനസ്സിലാക്കി, അവയെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഭാഗത്തേക്ക് മാറ്റി, അവയിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്നു.
വിരജ്യ സംസൃതേര്ഹാനൌ സാധനാനി വിചിംതയേത് । അനുത്തമസുഖസ്യാപി സംപ്രാപ്തൌ ഭൃശനിര്വൃതഃ
സംസാരത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കാൻ ഉപായങ്ങൾ ആലോചിക്കണം; പരമസുഖം ലഭിച്ചാലും അതിൽ തൃപ്തനാവണം.
നരാണാം ദുഷ്കരത്വം ഹി വിജ്ഞായ ച മഹാമതിഃ । ഭൃശമാര്ത്തസ്തതോ വിപ്ര മാം ഗുരും ശരണം വ്രജേത്
മനുഷ്യർക്കു അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, മഹാജ്ഞാനി, അതിയായി ദുഃഖിതനായി, ബ്രാഹ്മണാ, ഗുരുവായ എന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കണം.