വൃംദാവനരജോവൃംദേ തത്ര സ്യുര്വിഷ്ണുകോടയഃ । ആനംദകിരണേ വൃംദവ്യാപ്തവിശ്വകലാനിധിഃ
വൃന്ദാവനത്തിലെ പൊടിയിൽ അനേകം വിഷ്ണുമൂർത്തികൾ ഉണ്ട്; ആനന്ദത്തിന്റെ കിരണങ്ങളിൽ വൃന്ദാ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, ലോകകലകളുടെ നിധിയാണ് അവൾ.
ഗുണാത്മതാത്മനി യഥാ ജീവാസ്തത്കിരണാംഗകാഃ । ഭുജദ്വയവൃതഃ കൃഷ്ണോ ന കദാചിച്ചതുര്ഭുജഃ
ഗുണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആത്മാവിൽ ജീവികൾ കിരണങ്ങൾ പോലെ ഉള്ളതുപോലെ, കൃഷ്ണൻ രണ്ട് കൈകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനാണ്, ഒരിക്കലും നാലു കൈകളുള്ളവനല്ല.
ഗോപ്യൈകയാ വൃതസ്തത്ര പരിക്രീഡതി സര്വദാ । ഗോവിംദ ഏവ പുരുഷോ ബ്രഹ്മാദ്യാഃ സ്ത്രിയ ഏവ ച
അവിടെ ഒരു ഗോപിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ എപ്പോഴും ക്രീഡിക്കുന്നു; ഗോവിന്ദൻ മാത്രമാണ് പുരുഷൻ, ബ്രഹ്മാദികൾ പോലും സ്ത്രീകളാണ്.
തത ഏവ സ്വഭാവോയംഽപ്രകൃതേര്ഭാവ ഈശ്വരഃ । പുരുഷഃ പ്രകൃതിശ്ചാദ്യൌ രാധാവൃംദാവനേശ്വരൌ
അത് തന്നെയായ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നാണ് ഈശ്വരൻ, പ്രകൃതിക്ക് അതീതനായവൻ, ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; ആദിപുരുഷനും പ്രകൃതിയും രാധയും വൃന്ദാവനേശ്വരനുമാണ്.
പ്രകൃതേര്വികൃതം സര്വം വിനാ വൃംദാവനേശ്വരമ്
പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളും വൃന്ദാവനേശ്വരനില്ലാതെ ഉണ്ടാകില്ല.
സമുദ്ഭവേനൈവ സമുദ്ഭവേദിദം ഭേദം ഗതം തസ്യ വിനാശതോ ഹി । സ്വര്ണസ്യ നാശോ ന ഹി വിദ്യതേ തഥാ മത്സ്യാദിനാശേഽപി ന കൃഷ്ണവിച്യുതിഃ
ഈ ലോകം അതിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്; അവന്റെ ഇല്ലായ്മയിൽ വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകും. പൊന്നിന്റെ നാശം ഉണ്ടാകില്ല, അതുപോലെ മത്സ്യാദികളുടെ നാശത്തിലും കൃഷ്ണൻ അകന്നു പോകുന്നില്ല.
ത്രിഗുണാദിപ്രപംചോഽയം വൃംദാവനവിഹാരിണഃ । ഊര്മ്മീവാബ്ധേസ്തരംഗസ്യ യഥാബ്ധിര്നൈവ ജായതേ
മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ ഉള്ള ഈ ലോകം വൃന്ദാവനത്തിൽ സുഖിക്കുന്നവന്റേതാണ്; തിരമാല സമുദ്രത്തിൽ നിന്നു ഉയരുന്നതുപോലെ, തിരമാലയിൽ നിന്ന് സമുദ്രം ജനിക്കുന്നില്ല.
ന രാധികാ സമാ നാരീ ന കൃഷ്ണസദൃശഃ പുമാന് । വയഃ പരം ന കൈശോരാത്സ്വഭാവഃ പ്രകൃതേഃ പരഃ
രാധികക്ക് തുല്യമായ സ്ത്രീയില്ല, കൃഷ്ണനോട് സമാനനായ പുരുഷനുമില്ല; അവരുടെ പ്രായം ഏറ്റവും ഉന്നതം, ബാല്യത്തിൽ നിന്നല്ല, സ്വഭാവം പ്രകൃതിക്ക് അതീതമാണ്.
ധ്യേയം കൈശോരകം ധ്യേയം വനം വൃംദാവനം വനമ് । ശ്യാമമേവ പരം രൂപമാദിദേവം പരോ രസഃ
കൈശോറരൂപത്തെയും, വനത്തെയും, വൃന്ദാവനത്തെയും ധ്യാനിക്കണം; ഉന്നതമായ രൂപം ശ്യാമവർണ്ണമാണ്, ആദിദേവൻ, പരമരസം.
ബാല്യം പംചമവര്ഷാംതം പൌഗംഡം ദശമാവധി । അഷ്ടപംചകകൈശോരം സീമാ പംചദശാവധി
ബാല്യം അഞ്ചാം വയസ്സുവരെ, ബാല്യാവസ്ഥ പത്താം വയസ്സുവരെ; എട്ടും അഞ്ചും ചേർന്ന പതിനഞ്ചാം വയസ്സുവരെ കൈശോറം അതിന്റെ പരിധിയാണ്.
യൌവനോദ്ഭിന്നകൈശോരം നവയൌവനമുച്യതേ । തദ്വയസ്തസ്യ സര്വസ്വം പ്രപംചമിതരദ്വയഃ
യൗവനം കൈശോറത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതിനെ നവയൗവനം എന്ന് പറയുന്നു; ആ പ്രായമാണ് അവന്റെ എല്ലാം, ലോകവും മറ്റുള്ള രണ്ടും.
ബാല്യപൌഗംഡകൈശോരം വയോ വംദേ മനോഹരമ് । ബാലഗോപാലഗോപാലം സ്മരഗോപാലരൂപിണമ്
ബാല്യം, ബാല്യാവസ്ഥ, കൈശോറം എന്നിങ്ങനെ മനോഹരമായ പ്രായങ്ങളെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു; ബാലഗോപാലൻ, ഗോപാലൻ, മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്ന ഗോപാലൻ എന്ന രൂപം.
വംദേ മദനഗോപാലം കൈശോരാകാരമദ്ഭുതമ് । യമാഹുര്യൌവനോദ്ഭിന്ന ശ്രീമന്മദനമോഹനമ്
മദനഗോപാലൻ എന്ന അത്ഭുതമായ കൈശോറരൂപത്തെയും ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു; യൗവനത്തിൽ ഉദിച്ച മഹത്വമുള്ള മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നവനെന്ന് അവനെ പറയുന്നു.
അഖംഡാതുലപീയൂഷ രസാനംദമഹാര്ണവമ് । ജയതി ശ്രീപതേര്ഗൂഢം വപുഃ കൈശോരരൂപിണഃ
തുടർച്ചയില്ലാത്ത, ഉപമയില്ലാത്ത അമൃതം, ആനന്ദസമുദ്രം, ജയിക്കുന്നു; ശ്രീപതിയുടെ മറഞ്ഞ കൈശോറരൂപം.
ഏകമപ്യവ്യയം പൂര്വം ബല്ലവീവൃംദമധ്യഗമ് । ധ്യാനഗമ്യം പ്രപശ്യംതി രുചിഭേദാത്പൃഥഗ്ധിയഃ
ഒരുവൻ മാത്രമായും, മാറ്റമില്ലാത്തവനും, പുരാതനവനും ആയിട്ടും, വൃന്ദാവനത്തിലെ ഗോപന്മാരുടെ ഇടയിൽ വസിക്കുന്നവനാണ്; വ്യത്യസ്തമായ മനസ്സുകളും ഇഷ്ടങ്ങളും ഉള്ളവർ ധ്യാനത്തിലൂടെ അവനെ കാണുന്നു.
യന്നഖേംദുരുചിര്ബ്രഹ്മ ധ്യേയം ബ്രഹ്മാദിഭിഃ സുരൈഃ । ഗുണത്രയമതീതം തം വംദേ വൃംദാവനേശ്വരമ്
കാന്തിയുള്ള നഖചന്ദ്രം ബ്രഹ്മമാണ്, ബ്രഹ്മാവും മറ്റ് ദേവന്മാരും അതിനെ ധ്യാനിക്കണം; മൂന്നു ഗുണങ്ങൾക്കുമപ്പുറം ഉള്ള വൃന്ദാവനേശ്വരനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു.
വൃംദാവനപരിത്യാഗോ ഗോവിംദസ്യ ന വിദ്യതേ । അന്യത്ര യദ്വപുസ്തത്തു കൃത്രിമം തന്ന സംശയഃ
വൃന്ദാവനത്തെ ഒരിക്കലും ഗോവിന്ദൻ വിട്ടുപോകുന്നില്ല; അവിടത്തെല്ലാം കാണുന്ന രൂപം യാഥാർത്ഥ്യമല്ല, അതു കൃത്രിമം തന്നെയാണ്.
സുലഭം വ്രജനാരീണാം ദുര്ല്ലഭം തന്മുമുക്ഷുണാമ് । തം ഭജേ നംദസൂനും യന്നഖതേജഃ പരം മനുഃ
വ്രജയിലെ സ്ത്രീകൾക്ക് അവനെ എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കും, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് അത്ര എളുപ്പമല്ല. മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും ഉജ്ജ്വലമായ നഖപ്രഭയുള്ള നന്ദസുതനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു.
പാര്വത്യുവാച। ഭുക്തിമുക്തിസ്പൃഹാ യാവത്പിശാചീ ഹൃദി വര്ത്തതേ । താവത്പ്രേമസുഖസ്യാത്ര കഥമഭ്യുദയോ ഭവേത്
പാർവതി പറഞ്ഞു: ഭോഗത്തിനും മോക്ഷത്തിനുമുള്ള ആഗ്രഹം എന്ന പിശാച് മനസ്സിൽ ഉണ്ടാവുമ്പോൾ പ്രേമസുഖം എങ്ങനെ ഉദിക്കാനാകും?
ഈശ്വര ഉവാച- സാധുപൃഷ്ടം ത്വയാ ഭദ്രേ യന്മേ മനസി വര്ത്തതേ । തത്സര്വം കഥയിഷ്യാമി സാവധാനാ നിശാമയ
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: ഭദ്രേ, നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം എന്റെ മനസ്സിലുള്ളതായിരുന്നു. അതെല്ലാം ഞാൻ പറയാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കു.
സ്മൃത്വാ ഗുണാന്സ്മരന്നാമ ഗാനം വാ മനരംജനമ് । ബോധയത്യാത്മനാത്മാനം സതതം പ്രേമ്ണി ലീയതേ
അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഓർക്കുകയും, നാമം ജപിക്കുകയും, മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന ഗാനങ്ങൾ പാടുകയും ചെയ്താൽ, ആത്മാവ് സ്വയം ഉണരുകയും പ്രേമത്തിൽ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇതി ശ്രീപദ്മപുരാണേ പാതാലഖംഡേ വൃംദാവനമാഹാത്മ്യേ പാര്വതീശിവസംവാദേ ശ്രീകൃഷ്ണരൂപവര്ണനംനാമ സപ്തസപ്തതിതമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ ശ്രീപദ്മപുരാണത്തിലെ പാതാളഖണ്ഡത്തിൽ വൃന്ദാവനത്തിന്റെ മഹത്വം വിവരിക്കുന്ന പാർവതി-ശിവസംഭാഷണത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ രൂപം വിശദീകരിക്കുന്ന എഴുപത്തിയേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
പാര്വത്യുവാച- വൈഷ്ണവാനാം ച യദ്ധര്മം സര്വം തഥ്യം ച മേ വദ । യത്കൃത്വാ മാനവാഃ സര്വേ ഭവാംഭോധിം തരംതി ഹി
പാർവതി പറഞ്ഞു: വൈഷ്ണവരുടെ എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളും യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെ എന്നെ അറിയിക്കണം. അതു ചെയ്താൽ എല്ലാവരും ഭവസമുദ്രം കടക്കുമല്ലോ.
ഈശ്വര ഉവാച- അഥ ദ്വാദശധാ ശുദ്ധിര്വൈഷ്ണവാനാമിഹോച്യതേ । ഗൃഹോപലേപനം ചൈവ തഥാനുഗമനം ഹരേഃ
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: വൈഷ്ണവരുടെ പന്ത്രണ്ടു വിധമായ ശുദ്ധി ഇവിടെ വിശദീകരിക്കുന്നു: വീടു വൃത്തിയാക്കൽ, ഹരിയുടെ വഴിയിൽ നടക്കൽ എന്നിവയാണ്.
ഭക്ത്യാ പ്രദക്ഷിണാ ചൈവ പാദയോഃ ശോധനം പുനഃ । പൂജാര്ഥം പത്രപുഷ്പാണാം ഭക്ത്യൈവോത്തോലനം ഹരേഃ
ഭക്തിയോടെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുക, കാലുകൾ വീണ്ടും കഴുകുക, ഹരിയുടെ പൂജയ്ക്ക് ഭക്തിയോടെ ഇലകളും പൂവുകളും ശേഖരിക്കുക എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.
കരയോഃ സര്വശുദ്ധീനാമിയം ശുദ്ധിര്വിശിഷ്യതേ । തന്നാമകീര്തനം ചൈവ ഗുണാനാമപി കീര്ത്തനമ്
കൈകളുടെ എല്ലാ ശുദ്ധികളിലും ഏറ്റവും ഉത്തമം അവന്റെ നാമം ജപിക്കുകയും ഗുണങ്ങൾ പാടുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.
ഭക്ത്യാ ശ്രീകൃഷ്ണദേവസ്യ വചസഃ ശുദ്ധിരിഷ്യതേ । തത്കഥാശ്രവണം ചൈവ തസ്യോത്സവനിരീക്ഷണമ്
ഭക്തിയോടെ ശ്രീകൃഷ്ണദേവന്റെ വാക്കുകൾ ശുദ്ധമാക്കണം; അവന്റെ കഥകൾ കേൾക്കുകയും ഉത്സവങ്ങൾ കാണുകയും വേണം.
ശ്രോത്രയോര്നേത്രയോശ്ചൈവ ശുദ്ധിഃ സമ്യഗിഹോച്യതേ । പാദോദകം ച നിര്മാല്യം മാലാനാമപി ധാരണമ്
കാതിന്റെയും കണ്ണിന്റെയും ശുദ്ധി ഇവിടെ വ്യക്തമാക്കുന്നു: അവന്റെ പാദജലം, അവശിഷ്ടങ്ങൾ, മാലകൾ ധരിക്കൽ എന്നിവയിലൂടെ.
ഉച്യതേ ശിരസഃ ശുദ്ധിഃ പ്രണതസ്യ ഹരേഃ പുരഃ । ആഘ്രാണം തസ്യ പുഷ്പാദേര്നിര്മാല്യസ്യ തഥാ പ്രിയേ
തലയുടെ ശുദ്ധി ഹരിയുടെ മുന്നിൽ നമസ്കരിക്കുന്നതിലാണെന്ന് പറയുന്നു; പ്രിയേ, അവനു സമർപ്പിച്ച പൂക്കളും അവശിഷ്ടങ്ങളും നക്കുക കൂടിയാണു ശുദ്ധി.
വിശുദ്ധിഃ സ്യാദംതരസ്യ ഘ്രാണസ്യാപി വിധീയതേ । യത്ര പുഷ്പാദികം യച്ച കൃഷ്ണപാദയുഗാര്പിതമ്
അന്തരംഗത്തിന്റെ ശുദ്ധിയും മൂക്കിന്റെയും ശുദ്ധിയും കൃഷ്ണന്റെ പാദങ്ങളിൽ സമർപ്പിച്ച പൂക്കൾക്കിടയിൽ ലഭിക്കുന്നു.