ദാനധൂലിവിനോദാ ച രാസധ്വനി മഹാനടീ । ശശിരേഖാ ച വിജ്ഞേയാ ഗോപാലപ്രേയസീ സദാ
ദാനത്തിന്റെ പൊടിയിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്നവളാണ് അവൾ, രാസനൃത്തത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിൽ വലിയ നർത്തകി. ശശിരേഖ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, എപ്പോഴും ഗോപാലന്റെ പ്രിയയാണ്.
കൃഷ്ണാത്മാ സോത്തമാ ശ്യാമാ മധുപിംഗലലോചനാ । തത്പാദപ്രേമസംമോഹാത്ക്വചിത്പുലകചുംബിതാ
കൃഷ്ണന്റെ ആത്മാവാണ് അവൾ, ഉത്തമയും കറുത്ത നിറവുമാണ് അവൾക്കുള്ളത്, തേൻപോലുള്ള മഞ്ഞുനിറം കണ്ണുകളിൽ. അവളുടെ പാദസ്നേഹത്തിൽ നിന്നുള്ള മോഹത്തിൽ ചിലപ്പോൾ രോമാഞ്ചം തൊട്ടുപോകുന്നു.
ശിവകുംഡേ ശിവാനംദാ നംദിനീ ദേഹികാതടേ । രുക്മിണീ ദ്വാരവത്യാം തു രാധാ വൃംദാവനേ വനേ
ശിവകുണ്ടത്തിൽ ശിവാനന്ദ, ദേഹികയുടെ തീരത്ത് നന്ദിനി, ദ്വാരവതിയിൽ രുക്മിണി, വൃന്ദാവനവനത്തിൽ രാധയായി അവൾ നിലകൊള്ളുന്നു.
ദേവകീ മഥുരായാം തു ജാതാ മേ പരമേശ്വരീ । ചംദ്രകൂടേ തഥാ സീതാ വിംധ്യേ വിംധ്യനിവാസിനീ
മഥുരയിൽ ദേവകിയായി ജനിച്ച പരമേശ്വരിയാണ് അവൾ. ചന്ദ്രകൂട്ടത്തിൽ സീതയും, വിന്ധ്യപർവതത്തിൽ അവളാണ് വിന്ധ്യനിവാസിനി.
വാരാണസ്യാം വിശാലാക്ഷീ വിമലാ പുരുഷോത്തമേ । വൃംദാവനാധിപത്യം ച ദത്തം തസ്യൈ പ്രസീദതാ
വാരാണസിയിൽ വിശാലാക്ഷി, പുരുഷോത്തമക്ഷേത്രത്തിൽ വിമല, വൃന്ദാവനത്തിന്റെ അധിപത്യം അവള്ക്ക് പ്രസാദമായി ലഭിച്ചു.
കൃഷ്ണേനാന്യത്ര ദേവീ തു രാധാ വൃംദാവനേ വനേ । നിത്യാനംദതനുഃ ശൌരിര്യോഽശരീരീതി ഭാഷ്യതേ
മറ്റിടങ്ങളിൽ കൃഷ്ണന്റെ ദേവി വൃന്ദാവനവനത്തിൽ രാധയാണ്. ശൗരിയുടെ നിത്യാനന്ദരൂപം, ശരീരമില്ലാത്തവൻ എന്നാണവനെ വിളിക്കുന്നത്.
വായ്വഗ്നിനാകഭൂമീനാമംഗാധിഷ്ഠിതദേവതാ । നിരൂപ്യതേ ബ്രഹ്മണോഽപി തഥാ ഗോവിംദവിഗ്രഹഃ
വായു, അഗ്നി, ആകാശം, ഭൂമി എന്നിവയുടെ അംശങ്ങളിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായ ദേവതയാണ് അവൾ. ബ്രഹ്മാവിനെയും ഗോവിന്ദന്റെ രൂപത്തെയും ഇങ്ങനെ തന്നെ വിവരണം ചെയ്യുന്നു.
സേംദ്രിയോഽപി യഥാ സൂര്യസ്തേജസാ നോപലക്ഷ്യതേ । തഥാ കാംതിയുതഃ കൃഷ്ണഃ കാലം മോഹയതി ധ്രുവമ്
സൂര്യൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉള്ളവൻ ആയിട്ടും പ്രകാശത്തിൽ കാണാനാവാത്തതുപോലെ, കൃഷ്ണൻ കാന്തിയോടെ കാലത്തെ നിർഭ്രാന്തനാക്കുന്നു.
ന തസ്യ പ്രാകൃതീ മൂര്തിര്മേദോമാംസാസ്ഥിസംഭവാ । യോഗീ ചൈവേശ്വരശ്ചാന്യഃ സര്വാത്മാ നിത്യവിഗ്രഹഃ
അവനു കൊഴുപ്പ്, മാംസം, അസ്ഥി എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള സാധാരണ ശരീരമില്ല; യോഗിയും ഈശ്വരനും വേറിട്ടവരാണ്, എല്ലാം ആകുന്നവനും ശാശ്വതമായ രൂപമുള്ളവനും ആണവൻ.
കാഠിന്യം ദേവയോഗേന കരകാഘൃതയോരിവ । കൃഷ്ണസ്യാമിതതത്ത്വസ്യ പാദപൃഷ്ഠം ന ദേവതാ
ദൈവികമായ യോഗശക്തിയാൽ, കൈയുടെ കഠിനതയും നെയ്യിന്റെ മൃദുതയും പോലെ കഠിനത ഉണ്ടാകുന്നു; അനന്തസ്വരൂപനായ കൃഷ്ണന്റെ കാലുതല ദേവന്മാർക്കില്ല.
വൃംദാവനരജോവൃംദേ തത്ര സ്യുര്വിഷ്ണുകോടയഃ । ആനംദകിരണേ വൃംദവ്യാപ്തവിശ്വകലാനിധിഃ
വൃന്ദാവനത്തിലെ പൊടിയിൽ അനേകം വിഷ്ണുമൂർത്തികൾ ഉണ്ട്; ആനന്ദത്തിന്റെ കിരണങ്ങളിൽ വൃന്ദാ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, ലോകകലകളുടെ നിധിയാണ് അവൾ.
ഗുണാത്മതാത്മനി യഥാ ജീവാസ്തത്കിരണാംഗകാഃ । ഭുജദ്വയവൃതഃ കൃഷ്ണോ ന കദാചിച്ചതുര്ഭുജഃ
ഗുണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആത്മാവിൽ ജീവികൾ കിരണങ്ങൾ പോലെ ഉള്ളതുപോലെ, കൃഷ്ണൻ രണ്ട് കൈകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനാണ്, ഒരിക്കലും നാലു കൈകളുള്ളവനല്ല.
ഗോപ്യൈകയാ വൃതസ്തത്ര പരിക്രീഡതി സര്വദാ । ഗോവിംദ ഏവ പുരുഷോ ബ്രഹ്മാദ്യാഃ സ്ത്രിയ ഏവ ച
അവിടെ ഒരു ഗോപിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ എപ്പോഴും ക്രീഡിക്കുന്നു; ഗോവിന്ദൻ മാത്രമാണ് പുരുഷൻ, ബ്രഹ്മാദികൾ പോലും സ്ത്രീകളാണ്.
തത ഏവ സ്വഭാവോയംഽപ്രകൃതേര്ഭാവ ഈശ്വരഃ । പുരുഷഃ പ്രകൃതിശ്ചാദ്യൌ രാധാവൃംദാവനേശ്വരൌ
അത് തന്നെയായ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നാണ് ഈശ്വരൻ, പ്രകൃതിക്ക് അതീതനായവൻ, ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; ആദിപുരുഷനും പ്രകൃതിയും രാധയും വൃന്ദാവനേശ്വരനുമാണ്.
പ്രകൃതേര്വികൃതം സര്വം വിനാ വൃംദാവനേശ്വരമ്
പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളും വൃന്ദാവനേശ്വരനില്ലാതെ ഉണ്ടാകില്ല.
സമുദ്ഭവേനൈവ സമുദ്ഭവേദിദം ഭേദം ഗതം തസ്യ വിനാശതോ ഹി । സ്വര്ണസ്യ നാശോ ന ഹി വിദ്യതേ തഥാ മത്സ്യാദിനാശേഽപി ന കൃഷ്ണവിച്യുതിഃ
ഈ ലോകം അതിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്; അവന്റെ ഇല്ലായ്മയിൽ വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകും. പൊന്നിന്റെ നാശം ഉണ്ടാകില്ല, അതുപോലെ മത്സ്യാദികളുടെ നാശത്തിലും കൃഷ്ണൻ അകന്നു പോകുന്നില്ല.
ത്രിഗുണാദിപ്രപംചോഽയം വൃംദാവനവിഹാരിണഃ । ഊര്മ്മീവാബ്ധേസ്തരംഗസ്യ യഥാബ്ധിര്നൈവ ജായതേ
മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ ഉള്ള ഈ ലോകം വൃന്ദാവനത്തിൽ സുഖിക്കുന്നവന്റേതാണ്; തിരമാല സമുദ്രത്തിൽ നിന്നു ഉയരുന്നതുപോലെ, തിരമാലയിൽ നിന്ന് സമുദ്രം ജനിക്കുന്നില്ല.
ന രാധികാ സമാ നാരീ ന കൃഷ്ണസദൃശഃ പുമാന് । വയഃ പരം ന കൈശോരാത്സ്വഭാവഃ പ്രകൃതേഃ പരഃ
രാധികക്ക് തുല്യമായ സ്ത്രീയില്ല, കൃഷ്ണനോട് സമാനനായ പുരുഷനുമില്ല; അവരുടെ പ്രായം ഏറ്റവും ഉന്നതം, ബാല്യത്തിൽ നിന്നല്ല, സ്വഭാവം പ്രകൃതിക്ക് അതീതമാണ്.
ധ്യേയം കൈശോരകം ധ്യേയം വനം വൃംദാവനം വനമ് । ശ്യാമമേവ പരം രൂപമാദിദേവം പരോ രസഃ
കൈശോറരൂപത്തെയും, വനത്തെയും, വൃന്ദാവനത്തെയും ധ്യാനിക്കണം; ഉന്നതമായ രൂപം ശ്യാമവർണ്ണമാണ്, ആദിദേവൻ, പരമരസം.
ബാല്യം പംചമവര്ഷാംതം പൌഗംഡം ദശമാവധി । അഷ്ടപംചകകൈശോരം സീമാ പംചദശാവധി
ബാല്യം അഞ്ചാം വയസ്സുവരെ, ബാല്യാവസ്ഥ പത്താം വയസ്സുവരെ; എട്ടും അഞ്ചും ചേർന്ന പതിനഞ്ചാം വയസ്സുവരെ കൈശോറം അതിന്റെ പരിധിയാണ്.
യൌവനോദ്ഭിന്നകൈശോരം നവയൌവനമുച്യതേ । തദ്വയസ്തസ്യ സര്വസ്വം പ്രപംചമിതരദ്വയഃ
യൗവനം കൈശോറത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതിനെ നവയൗവനം എന്ന് പറയുന്നു; ആ പ്രായമാണ് അവന്റെ എല്ലാം, ലോകവും മറ്റുള്ള രണ്ടും.
ബാല്യപൌഗംഡകൈശോരം വയോ വംദേ മനോഹരമ് । ബാലഗോപാലഗോപാലം സ്മരഗോപാലരൂപിണമ്
ബാല്യം, ബാല്യാവസ്ഥ, കൈശോറം എന്നിങ്ങനെ മനോഹരമായ പ്രായങ്ങളെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു; ബാലഗോപാലൻ, ഗോപാലൻ, മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്ന ഗോപാലൻ എന്ന രൂപം.
വംദേ മദനഗോപാലം കൈശോരാകാരമദ്ഭുതമ് । യമാഹുര്യൌവനോദ്ഭിന്ന ശ്രീമന്മദനമോഹനമ്
മദനഗോപാലൻ എന്ന അത്ഭുതമായ കൈശോറരൂപത്തെയും ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു; യൗവനത്തിൽ ഉദിച്ച മഹത്വമുള്ള മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നവനെന്ന് അവനെ പറയുന്നു.
അഖംഡാതുലപീയൂഷ രസാനംദമഹാര്ണവമ് । ജയതി ശ്രീപതേര്ഗൂഢം വപുഃ കൈശോരരൂപിണഃ
തുടർച്ചയില്ലാത്ത, ഉപമയില്ലാത്ത അമൃതം, ആനന്ദസമുദ്രം, ജയിക്കുന്നു; ശ്രീപതിയുടെ മറഞ്ഞ കൈശോറരൂപം.
ഏകമപ്യവ്യയം പൂര്വം ബല്ലവീവൃംദമധ്യഗമ് । ധ്യാനഗമ്യം പ്രപശ്യംതി രുചിഭേദാത്പൃഥഗ്ധിയഃ
ഒരുവൻ മാത്രമായും, മാറ്റമില്ലാത്തവനും, പുരാതനവനും ആയിട്ടും, വൃന്ദാവനത്തിലെ ഗോപന്മാരുടെ ഇടയിൽ വസിക്കുന്നവനാണ്; വ്യത്യസ്തമായ മനസ്സുകളും ഇഷ്ടങ്ങളും ഉള്ളവർ ധ്യാനത്തിലൂടെ അവനെ കാണുന്നു.
യന്നഖേംദുരുചിര്ബ്രഹ്മ ധ്യേയം ബ്രഹ്മാദിഭിഃ സുരൈഃ । ഗുണത്രയമതീതം തം വംദേ വൃംദാവനേശ്വരമ്
കാന്തിയുള്ള നഖചന്ദ്രം ബ്രഹ്മമാണ്, ബ്രഹ്മാവും മറ്റ് ദേവന്മാരും അതിനെ ധ്യാനിക്കണം; മൂന്നു ഗുണങ്ങൾക്കുമപ്പുറം ഉള്ള വൃന്ദാവനേശ്വരനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു.
വൃംദാവനപരിത്യാഗോ ഗോവിംദസ്യ ന വിദ്യതേ । അന്യത്ര യദ്വപുസ്തത്തു കൃത്രിമം തന്ന സംശയഃ
വൃന്ദാവനത്തെ ഒരിക്കലും ഗോവിന്ദൻ വിട്ടുപോകുന്നില്ല; അവിടത്തെല്ലാം കാണുന്ന രൂപം യാഥാർത്ഥ്യമല്ല, അതു കൃത്രിമം തന്നെയാണ്.
സുലഭം വ്രജനാരീണാം ദുര്ല്ലഭം തന്മുമുക്ഷുണാമ് । തം ഭജേ നംദസൂനും യന്നഖതേജഃ പരം മനുഃ
വ്രജയിലെ സ്ത്രീകൾക്ക് അവനെ എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കും, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് അത്ര എളുപ്പമല്ല. മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും ഉജ്ജ്വലമായ നഖപ്രഭയുള്ള നന്ദസുതനെ ഞാൻ ഭജിക്കുന്നു.
പാര്വത്യുവാച। ഭുക്തിമുക്തിസ്പൃഹാ യാവത്പിശാചീ ഹൃദി വര്ത്തതേ । താവത്പ്രേമസുഖസ്യാത്ര കഥമഭ്യുദയോ ഭവേത്
പാർവതി പറഞ്ഞു: ഭോഗത്തിനും മോക്ഷത്തിനുമുള്ള ആഗ്രഹം എന്ന പിശാച് മനസ്സിൽ ഉണ്ടാവുമ്പോൾ പ്രേമസുഖം എങ്ങനെ ഉദിക്കാനാകും?
ഈശ്വര ഉവാച- സാധുപൃഷ്ടം ത്വയാ ഭദ്രേ യന്മേ മനസി വര്ത്തതേ । തത്സര്വം കഥയിഷ്യാമി സാവധാനാ നിശാമയ
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: ഭദ്രേ, നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം എന്റെ മനസ്സിലുള്ളതായിരുന്നു. അതെല്ലാം ഞാൻ പറയാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കു.