സംമുഖേ ലലിതാ ദേവീ ശ്യാമലാ വായുകോണകേ । ഉത്തരേ ശ്രീമതീ ധന്യാ ഐശാന്യാം ശ്രീഹരിപ്രിയാ
മുന്നിൽ ലളിതാദേവി, വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് ശ്യാമല, വടക്കോട്ട് ശ്രിമതി ധന്യ, ഈശാന്യത്തിൽ ശ്രീഹരിപ്രിയ—അവരിങ്ങനെയാണ്.
വിശാഖാ ച തഥാ പൂര്വേ ശൈബ്യാ ചാഗ്നൌ തതഃ പരമ് । പദ്മാ ച ദക്ഷിണേ പശ്ചാന്നൈര്ഋതേ ക്രമശഃ സ്ഥിതാഃ
വിശാഖ പൂർവ്വഭാഗത്ത്, ശൈബ്യ അഗ്നികോണിൽ, പത്മ ദക്ഷിണയിൽ, പിന്നിൽ നായൃത്തിയിലായാണ് ഇവർ ക്രമത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
യോഗപീഠേ കേസരാഗ്രേ ചാരു ചംദ്രാവതീ പ്രിയാ । അഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ പുണ്യാഃ പ്രധാനാഃ കൃഷ്ണവല്ലഭാഃ
യോഗപീഠത്തിൽ, സിംഹത്തിന്റെ കേശഭാഗത്ത് മനോഹരിയായ ചന്ദ്രാവതിപ്രിയ ഇരിക്കുന്നു; ഇവർ എട്ടുപേരും പുണ്യമായ പ്രകൃതികൾ, കൃഷ്ണന്റെ പ്രധാന പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്.
പ്രധാനപ്രകൃതിസ്ത്വാദ്യാ രാധാ ചംദ്രാവതീ സമാ । ചംദ്രാവലീ ചിത്രരേഖാ ചംദ്രാ മദനസുംദരീ
പ്രധാനപ്രകൃതിയായ രാധയും, ചന്ദ്രാവതിയുമായി തുല്യവുമാണ്; ചന്ദ്രാവലി, ചിത്രരേഖ, ചന്ദ്ര, മദനസുന്ദരി—ഇവരും അവരാണ്.
പ്രിയാ ച ശ്രീമധുമതീ ചംദ്രരേഖാ ഹരിപ്രിയാ । ഷോഡശാദ്യാഃ പ്രകൃതയഃ പ്രധാനാഃ കൃഷ്ണവല്ലഭാഃ
പ്രിയ, ശ്രീമധുമതി, ചന്ദ്രരേഖ, ഹരിപ്രിയ എന്നിവരും മറ്റു പതിനാറു പ്രധാന സ്വഭാവങ്ങളും കൃഷ്ണന് ഏറ്റവും ഇഷ്ടപ്പെട്ടവരാണ്.
വൃംദാവനേശ്വരീ രാധാ തഥാ ചംദ്രാവലീ പ്രിയാ । അഭിന്നഗുണലാവണ്യ സൌംദര്യാശ്ചാരുലോചനാഃ
വൃന്ദാവനേശ്വരി രാധയും ചന്ദ്രാവലി പ്രിയയും ഒരുപോലെ ഗുണസമ്പന്നികളും, ആകര്ഷകശരീരവും, സൗന്ദര്യവും മനോഹരമായ കണ്ണുകളും ഉള്ളവരാണ്.
മനോഹരാ മുഗ്ധവേഷാഃ കിശോരീവയസോജ്ജ്വലാഃ । അഗ്രേതനാസ്തഥാ ചാന്യാ ഗോപകന്യാഃ സഹസ്രശഃ
അവരൊക്കെയും മനോഹരികളും, ബാല്യത്തിന്റെ ലാളിത്യവും കുസുമിതവയസ്സിന്റെ പ്രഭയും ഉള്ളവരും, അവരോടൊപ്പം അനേകം ഗോപികകളും ഉണ്ട്.
ശുദ്ധകാംചനപുംജാഭാഃ സുപ്രസന്നാഃ സുലോചനാഃ । തദ്രൂപഹൃദയാരൂഢാസ്തദാശ്ലേഷ സമുത്സുകാഃ
ശുദ്ധമായ പൊന്നുപോലെയുള്ള കാന്തിയോടെ, സന്തോഷഭാവവും മനോഹരമായ കണ്ണുകളും, കൃഷ്ണന്റെ രൂപത്തില് ഹൃദയം മുഴുവനും ലയിച്ചവരും, അവന്റെ അങ്കലാപ്പിന് ആഗ്രഹമുള്ളവരുമാണ്.
ശ്യാമാമൃതരസേ മഗ്നാഃ സ്ഫുരത്തദ്ഭാവമാനസാഃ । നേത്രോത്പലാര്ചിതേ കൃഷ്ണപാദാബ്ജേഽപിതചേതസഃ
കൃഷ്ണന്റെ ശ്യാമസുന്ദര രൂപത്തിന്റെ അമൃതത്തില് മുഴുകി, അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തില് മനസ്സ് ഉണര്ന്നവരും, കൃഷ്ണന്റെ കമലപാദങ്ങളില് ഹൃദയം സമര്പ്പിച്ചവരും, കണികൊണ്ടു ആരാധിക്കുന്നവരുമാണ്.
ശ്രുതികന്യാസ്തതോ ദക്ഷേ സഹസ്രായുതസംയുതാഃ । ജഗന്മുഗ്ധീകൃതാകാരാ ഹൃദ്വര്തികൃഷ്ണലാലസാഃ
അതിനുശേഷം ദക്ഷിണഭാഗത്ത്, ആയിരക്കണക്കിന് ശ്രുതി കന്യകള്, ലോകത്തെ ആകര്ഷിക്കുന്ന രൂപവും, ഹൃദയത്തില് കൃഷ്ണനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുമായവരും ഉണ്ട്.
നാനാസത്വസ്വരാലാപമുഗ്ധീകൃതജഗത്ത്രയാഃ । തത്ര ഗൂഢരഹസ്യാനി ഗായംത്യഃ പ്രേമവിഹ്വലാഃ
വിവിധ സ്വരങ്ങളിലും ഗീതങ്ങളിലും മൂന്നു ലോകത്തെയും ആകര്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, അവിടെ പ്രണയഭാവത്തില് മുങ്ങി രഹസ്യങ്ങള് പാടുന്നവരാണ്.
ദേവകന്യാസ്തതഃ സവ്യേ ദിവ്യവേഷാരസോജ്ജ്വലാഃ । നാനാവൈദിഗ്ധ്യനിപുണാ ദിവ്യഭാവഭരാന്വിതാഃ
അതിനുശേഷം ഇടതുവശത്ത് ദിവ്യവേഷവും ദിവ്യഭാവവും നിറഞ്ഞ ദേവകന്യകള്, പലകലകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും ഉണ്ട്.
സൌംദര്യാതിശയേനാഢ്യാഃ കടാക്ഷാതിമനോഹരാഃ । നിര്ലജ്ജാസ്തത്ര ഗോവിംദേ തദംഗസ്പര്ശനോദ്യതാഃ
അവരെല്ലാം അത്യന്തം മനോഹരവും, കാഴ്ച്ചയില് ആകര്ഷകവുമാണ്. ലജ്ജയില്ലാതെ, അവര് ഗോവിന്ദന്റെ ശരീരസ്പര്ശത്തിന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
തദ്ഭാവമഗ്നമനസഃ സ്മിതസാചി നിരീക്ഷണാഃ । മംദിരസ്യ തതോ ബാഹ്യേ പ്രിയയാ വിശദാവൃതേ
കൃഷ്ണഭാവത്തില് മനസ്സ് ലയിച്ചവരും, പുഞ്ചിരിയോടെ ചോരിയുള്ള കണികകളോടെ നോക്കുന്നവരും, ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്തു പ്രിയയാല് വലയംചെയ്യപ്പെട്ട് നിലകൊള്ളുന്നു.
സമാനവേഷവയസഃ സമാനബലപൌരുഷാഃ । സമാനഗുണകര്മാണഃ സമാനാഭരണപ്രിയാഃ
വേഷവും വയസ്സും ഒരുപോലെയും, ശക്തിയും ധൈര്യവും ഒരുപോലെയും, ഗുണങ്ങളിലും പ്രവൃത്തികളിലും ഒരുപോലെയും, അലങ്കാരങ്ങള് ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതിലും ഒരുപോലെയാണ്.
സമാനസ്വരസംഗീത വേണുവാദനതത്പരാഃ । ശ്രീദാമാ പശ്ചിമേ ദ്വാരേ വസുദാമാ തഥോത്തരേ
ഗാനത്തിലും സ്വരത്തിലും ഒരുപോലെയും, വംശി വായിക്കുന്നതില് താല്പര്യവും ഉള്ളവരാണ്. പടിഞ്ഞാറ് വാതിലില് ശ്രീദാമയും, വടക്കേ വാതിലില് വസുദാമയും നിലകൊള്ളുന്നു.
സുദാമാ ച തഥാ പൂര്വേ കിംകിണീ ചാപി ദക്ഷിണേ । തദ്ബാഹ്യേ സ്വര്ണപീഠേ ച സുവര്ണമംദിരാവൃതേ
കിഴക്കേ വാതിലില് സുദാമയും, തെക്കേ വാതിലില് കിങ്കിണിയും ഉണ്ട്. പുറത്തു പൊന്നിന്റെ പീഠങ്ങളിലും പൊന്നിന്റെ മന്ദിരങ്ങളില് ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
സ്വര്ണവേദ്യംതരസ്ഥേ തു സ്വര്ണാഭരണഭൂഷിതേ । സ്തോകകൃഷ്ണം സുഭദ്രാദ്യൈര്ഗോപാലൈരയുതായുതൈഃ
പൊന്നിന്റെ മുറ്റത്ത്, പൊന്നാലങ്കാരങ്ങളോടെ, സ്റ്റോകകൃഷ്ണനും സുഭദ്രയും അനേകം ഗോപാലരും ഉണ്ട്.
ശൃംഗവീണാവേണുവേത്രവയോവേഷാകൃതിസ്വരൈഃ । തദ്ഗുണധ്യാനസംയുക്തൈര്ഗായദ്ഭിരപി വിഹ്വലൈഃ
കുരുവിനയും വീണയും വംശിയും ദണ്ഡും, യൗവനവും വേഷവും രൂപവും സ്വരവും, കൃഷ്ണന്റെ ഗുണങ്ങള് ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, ഭാവപൂര്വ്വം പാടുന്നവരും അവിടെ ഉണ്ട്.
ചിത്രാര്പിതൈശ്ചിത്രരൂപൈഃ സദാനംദാശ്രുവര്ഷിഭിഃ । പുലകാകുലസര്വാംഗൈര്യോഗീംദ്രൈരിവ വിസ്മിതൈഃ
വിവിധ ഭക്തിസമര്പ്പണങ്ങളോടും അത്ഭുതരൂപങ്ങളോടും, എപ്പോഴും ആനന്ദാശ്രു വര്ഷിച്ചുകൊണ്ടും, ശരീരമൊക്കെയും രോമാഞ്ചം നിറഞ്ഞവരും, മഹായോഗിമാരെപ്പോലെ അത്ഭുതപ്പെട്ടവരുമാണ്.
ക്ഷരത്യയോഭിര്ഗോവിംദൈരസംഖ്യാതൈരുപാവൃതമ് । തദ്ബാഹ്യേ സ്വര്ണപ്രാകാരേ കോടിസൂര്യസമുജ്ജവലേ
അവിടെ അനേകം ഗോവിന്ദന്മാരാല് നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പുറത്തു, കോടിയോളം സൂര്യന്റെ പ്രകാശം പോലെ ദീപ്തമായ പൊന്നിന്റെ മതിലുണ്ട്.
ചതുര്ദിക്ഷുമഹോദ്യാനം മംജുസൌരഭമോഹിതേ । പശ്ചിമേ സംമുഖേ ശ്രീമത്പാരിജാതദ്രുമാശ്രയേ
നാലു ദിശകളിലും വലിയ തോട്ടങ്ങള് മനോഹരമായ സുഗന്ധത്തോടെ ആകര്ഷിക്കുന്നു. പടിഞ്ഞാറ് നേരെ, മഹത്വമുള്ള പാരിജാതവൃക്ഷത്തിന്റെ തണലിലാണ്.
തദധസ്തു സ്വര്ണപീഠേ സ്വര്ണമംഡനമംഡിതേ । തന്മധ്യേ മണിമാണിക്യ ദിവ്യസിംഹാസനോജ്ജ്വലേ
അതിനടിയിൽ പൊന്നാൽ നിർമ്മിച്ചിരുന്ന പീഠത്തിൽ, പൊന്നിൻ അലങ്കാരങ്ങൾകൊണ്ട് ഭംഗിയായി അലങ്കരിച്ചിരുന്നതും, അതിന്റെ നടുവിൽ മണികളും മാനിക്യങ്ങളും കൊണ്ട് ദീപ്തമായ ദിവ്യമായ സിംഹാസനം പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
തത്രോപരി പരാനംദം വാസുദേവം ജഗത്പ്രഭുമ് । ത്രിഗുണാതീതചിദ്രൂപം സര്വകാരണകാരണമ്
അതിന്മേൽ പരമാനന്ദസ്വരൂപനായ വാസുദേവൻ, ലോകത്തിന്റെ പ്രഭു, മൂന്നു ഗുണങ്ങൾക്കപ്പുറമായ ചൈതന്യരൂപൻ, എല്ലാത്തിനും കാരണം ആയവൻ, ഇരുന്നു.
ഇംദ്രനീലഘനശ്യാമം നീലകുംചിതകുംതലമ് । പദ്മപത്രവിശാലാക്ഷം മകരാകൃതികുംഡലമ്
ഇന്ദ്രനീലക്കല്ലുപോലെയുള്ള കനല്പോലെയുള്ള നീലനിറം, കുരുളായ കറുത്ത മുടി, താമരയിലുപോലെയുള്ള വിശാലമായ കണ്ണുകൾ, മകരത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള കുണ്ഡലങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയായിരുന്നു അവന്റെ ഭംഗി.
ചതുര്ഭുജം തു ചക്രാസിഗദാശംഖാംബുജായുധമ് । ആദ്യംതരഹിതം നിത്യം പ്രധാനം പുരുഷോത്തമമ്
നാലു കൈകളിൽ ചക്രം, വാൾ, ഗദ, ശംഖം, താമരപ്പൂ—ഇവ ആയുധങ്ങളായി പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ആദിയും അന്തവുമില്ലാത്തവൻ, ശാശ്വതൻ, പ്രധാനമായ പുരുഷോത്തമൻ.
ജ്യോതീരൂപം മഹദ്ധാമ പുരാണം വനമാലിനമ് । പീതാംബരധരം സ്നിഗ്ധം ദിവ്യഭൂഷണഭൂഷിതമ്
പ്രകാശമുള്ള ദിവ്യരൂപം, മഹത്തായ തേജസ്സോടെ, അനാദിയായവൻ, വനപൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച മാല ധരിച്ചിരിക്കുന്നു, മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, സ്നിഗ്ധനും ദിവ്യാഭരണങ്ങൾകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചവനും ആയിരുന്നു.
ദിവ്യാനുലേപനം രാജച്ചിത്രിതാംഗ മനോഹരമ് । രുക്മിണീ സത്യഭാമാ ച നാഗ്നജിതീ സുലക്ഷണാ
ദിവ്യമായ സുഗന്ധതൈലം പുരട്ടിയ, രമണീയമായ ശരീരഭാഗങ്ങൾ അലങ്കരിച്ച, മനോഹരൻ; കൂടെ രുക്മിണി, സത്യഭാമ, നാഗ്നജിതി, സുലക്ഷണാ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
മിത്രവിംദാനുവിംദാ സുനംദാ ജാംബവതീ പ്രിയാ । സുശീലാ ചാഷ്ടമഹിലാ വാസുദേവപ്രിയാസ്തതഃ
മിത്രവിന്ദ, അനുവിന്ദ, സുനന്ദ, പ്രിയയായ ജാംബവതി, സുശീല—ഇവരൊക്കെ ആറ് സ്ത്രീകൾ കൂടി, ആഷ്ടമഹിളകൾ, വാസുദേവനു ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവരായിരുന്നു.
ഉദ്ഭ്രാജിതാഃ പാരിഷദാ വൃതയോര്ഭക്തിതത്പരാഃ । ഉത്തരേ സുമഹോദ്യാനേ ഹരിചംദനസംശ്രയേ
അവിടെ ഭക്തിയോടെ സേവനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന പ്രകാശമുള്ള പരിചാരകർ ഒത്തുചേർന്നിരുന്നു; വടക്കേ ഭാഗത്തുള്ള വലിയ തോട്ടത്തിൽ, ഹരിച്ചന്ദനവൃക്ഷങ്ങളുടെ സുഗന്ധത്തിൽ ആകയായിരുന്നു.