കേചിദ്വദംതി തസ്യാംശം ബ്രഹ്മചിദ്രൂപമദ്വയമ് । തദ്ദശാംശം മഹാവിഷ്ണും പ്രവദംതി മനീഷിണഃ
ചിലർ അവന്റെ ഭാഗം ബ്രഹ്മസ്വരൂപമായ അദ്വിതീയ ചൈതന്യമാണ് എന്ന് പറയുന്നു; പണ്ഡിതന്മാർ അതിന്റെ പത്തിലൊന്ന് ഭാഗം മഹാവിഷ്ണുവാണെന്ന് പറയുന്നു.
യോഗീംദ്രൈഃ സനകാദ്യൈശ്ച തദേവ ഹൃദി ചിംത്യതേ । ത്രിഭംഗം ലലിതാശേഷ നിര്മാണസാരനിര്മിതമ്
സനകാദി മഹായോഗിമാർ ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിക്കുന്നത് അതേ രൂപമാണ്; ത്രിഭംഗിയായ ലളിതമായ ഭാവത്തിൽ, സകല സൃഷ്ടിയുടെ സാരമായ രൂപം.
തിര്യഗ്ഗ്രീവജിതാനംതകോടികംദര്പസുംദരമ് । വാമാംസാര്പിത സദ്ഗണ്ഡസ്ഫുരത്കാംചനകുംഡലമ്
കുറുകെ വളഞ്ഞ കഴുത്ത്, അനന്തസർപ്പങ്ങളുടെ അഭിമാനത്തെയും മറികടക്കുന്ന സൗന്ദര്യം, ഇടതുഭാഗത്ത് തിളങ്ങുന്ന പൊന്നിന്റെ കുണ്ഡലം കവിളിൽ അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
സഹാപാംഗേക്ഷണസ്മേരം കോടിമന്മഥസുംദരമ് । കുംചിതാധരവിന്യസ്ത വംശീമംജുകലസ്വനൈഃ
പാർശ്വദൃഷ്ടിയോടെ പുഞ്ചിരിയോടെ, കോടിയോളം മന്മഥന്മാരെക്കാൾ മനോഹരൻ, വളഞ്ഞ അധരത്തിൽ വംശി വയ്ക്കുകയും അതിൽ നിന്നു മധുരമായ സംഗീതം പുറപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
ജഗത്ത്രയം മോഹയംതം മഗ്നം പ്രേമസുധാര്ണവേ । ശ്രീപാര്വത്യുവാച-। പരമം കാരണം കൃഷ്ണം ഗോവിംദാഖ്യം മഹത്പദമ്
മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും മോഹിപ്പിച്ച്, പ്രേമാമൃതസമുദ്രത്തിൽ മുഴുകി. ശ്രീപാർവതി പറഞ്ഞു: പരമകാരണം കൃഷ്ണൻ, ഗോവിന്ദൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മഹത്തായ സ്ഥാനം.
വൃംദാവനേശ്വരം നിത്യം നിര്ഗുണസ്യൈകകാരണമ് । തത്തദ്രഹസ്യമാഹാത്മ്യം കിമാശ്ചര്യം ച സുംദരമ്
വൃന്ദാവനത്തിലെ ശാശ്വതനായ പ്രഭു, ഗുണരഹിതന്റെ ഏക കാരണമാകുന്നു; അതിന്റെ രഹസ്യമായ മഹത്വവും അതിമനോഹരമായ അത്ഭുതവും എന്താണെന്ന്.
തദ്ബ്രൂഹി ദേവദേവേശ ശ്രോതുമിച്ഛാമ്യഹം പ്രഭോ । ഈശ്വര ഉവാച-। യദംഘ്രിനഖചംദ്രാംശു മഹിമാംതോ ന ഗമ്യതേ
ദേവദേവനേ, അതിനെക്കുറിച്ച് പറയൂ; ഞാൻ അതു കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: അവന്റെ പാദനഖങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ചന്ദ്രപ്രഭയുടെ മഹത്വം മനസ്സിലാക്കാൻ ആരാലും കഴിയില്ല.
തന്മാഹാത്മ്യം കിയദ്ദേവി പ്രോച്യതേ ത്വം മുദാ ശൃണു । അനംതകോടിബ്രഹ്മാംഡേ അനംതത്രിഗുണോച്ഛ്രയേ
അവളുടെ മഹത്വം മുഴുവനും പറയാൻ കഴിയില്ല, ദേവി; സന്തോഷത്തോടെ കേൾക്കൂ. അനന്തമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളിലും, അനന്തമായ ത്രിഗുണങ്ങളിലുമാണ് അതിന്റെ പ്രഭാവം.
തത്കലാകോടികോട്യംശാ ബ്രഹ്മവിഷ്ണുമഹേശ്വരാഃ । സൃഷ്ടിസ്ഥിത്യാദിനാ യുക്താസ്തിഷ്ഠംതി തസ്യ വൈഭവാഃ
ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും മഹേശ്വരനും അവന്റെ അനേകം ശക്തികളിൽ ചെറിയൊരു ഭാഗം മാത്രമാണ്; സൃഷ്ടി, നിലനിൽപ്പ് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ അവർ അവന്റെ മഹത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
തദ്രൂപകോടികോട്യംശാഃ കലാഃ കംദര്പവിഗ്രഹാഃ । ജഗന്മോഹം പ്രകുര്വംതി തദംഡാംതരസംസ്ഥിതാഃ
അവന്റെ രൂപത്തിന്റെ അനേകം ഭാഗങ്ങൾ, കോടിക്കണക്കിന് രൂപങ്ങൾ, കാമദേവന്റെ രൂപങ്ങളായി ഓരോ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിനുള്ളിലും നിലകൊണ്ട് ലോകത്തെ ആകർഷിക്കുന്നു.
തദ്ദേഹവിലസത്കാംതികോടികോട്യംശകോ വിഭുഃ । തത്പ്രകാശസ്യ കോട്യംശ രശ്മയോ രവിവിഗ്രഹാഃ
അവന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രകാശം അനന്തമായ സൗന്ദര്യങ്ങളായി തിളങ്ങുന്നു; സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ അവന്റെ പ്രകാശത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമാണ്.
തസ്യ സ്വദേഹകിരണൈഃ പരാനംദ രസാമൃതൈഃ । പരമാമോദചിദ്രൂപൈര്നിര്ഗുണസ്യൈകകാരണൈഃ
അവന്റെ സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ നിന്നുള്ള കിരണങ്ങൾ പരമാനന്ദം, അമൃതം, പരമസുഖം, ശുദ്ധമായ ബോധം എന്നിവയായി, ഗുണരഹിതന്റെ ഏകകാരണമാകുന്നു.
തദംശകോടികോട്യംശാ ജീവംതി കിരണാത്മകാഃ । തദംഘ്രിപംകജദ്വംദ്വ നഖചംദ്ര മണിപ്രഭാഃ
അവന്റെ അനേകം ഭാഗങ്ങൾ, കോടിക്കണക്കിന് കിരണങ്ങളായി ജീവിക്കുന്നു; അവന്റെ ഇരട്ട പാദപദ്മങ്ങൾ, നഖചന്ദ്രമണികളുടെ പ്രകാശം—
ആഹുഃ പൂര്ണബ്രഹ്മണോഽപി കാരണം വേദദുര്ഗമമ് । തദംശസൌരഭാനംതകോട്യംശോ വിശ്വമോഹനഃ
പൂർണ്ണബ്രഹ്മാവിന്റെ കാരണമെന്നു പറയപ്പെടുന്നതും വേദങ്ങൾക്കു പിടികിട്ടാത്തതുമാണ്; അവന്റെ സുഗന്ധത്തിന്റെ അനേകം ഭാഗങ്ങൾ ലോകത്തെ ആകർഷിക്കുന്നു.
തത്സ്പര്ശപുഷ്പഗംധാദി നാനാസൌരഭസംഭവഃ । തത്പ്രിയാ പ്രകൃതിസ്ത്വാദ്യാ രാധികാ കൃഷ്ണവല്ലഭാ
അവന്റെ സ്പർശത്തിൽ നിന്നാണ് പുഷ്പങ്ങളും സുഗന്ധവും മറ്റു പലവിധ വാസനകളും ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; അവന്റെ പ്രിയയായ ആദിപ്രകൃതിയാണ് രാധ, കൃഷ്ണന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവൾ.
തത്കലാകോടികോട്യംശാ ദുര്ഗാദ്യാസ്ത്രിഗുണാത്മികാഃ । തസ്യാ അംഘ്രിരജഃ സ്പര്ശാത്കോടിവിഷ്ണുഃ പ്രജായതേ
അവന്റെ അനേകം ശക്തികളുടെ ഭാഗങ്ങൾ, ദുർഗാദി ദേവികൾ, ത്രിഗുണങ്ങളുള്ളവരാണ്; അവളുടെ പാദത്തിന്റെ പൊടിയിൽ നിന്ന്, ഒരു സ്പർശംകൊണ്ട്, കോടിയോളം വിഷ്ണുമാർ ജനിക്കുന്നു.
പാര്വത്യുവാച- യദാകര്ണനമേതസ്യ യേ വാ പാരിഷദാഃ പ്രഭോഃ । തദഹം ശ്രോതുമിച്ഛാമി കഥയസ്വ ദയാനിധേ
പാർവതി പറഞ്ഞു: ഇതു കേൾക്കുന്നവരും, പ്രഭുവിന്റെ സേവകരുമാണ്—അവരെക്കുറിച്ച് ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ദയാസാഗരാ, ദയവായി പറയൂ.
ഈശ്വര ഉവാച। രാധയാ സഹ ഗോവിംദം സ്വര്ണസിംഹാസനേസ്ഥിതമ് । പൂര്വോക്തരൂപലാവണ്യം ദിവ്യഭൂഷാംബരസ്രജമ്
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: രാധയോടൊപ്പം ഗോവിന്ദൻ പൊന്നിന്റെ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു; മുമ്പ് പറഞ്ഞ സൗന്ദര്യത്തോടും ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, മാലകൾ എന്നിവയോടും അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ത്രിഭംഗീ മംജു സുസ്നിഗ്ധം ഗോപീലോചനതാരകമ് । തദ്ബാഹ്യേ യോഗപീഠേ ച സ്വര്ണസിംഹാസനാവൃതേ
ത്രിഭംഗി ഭാവത്തിൽ, മനോഹരവും സ്നേഹപൂർവവുമാണ്; ഗോപികളുടെ കണ്ണുകളിൽ നക്ഷത്രംപോലെയാണ്; പുറത്തു യോഗപീഠത്തിൽ പൊൻസിംഹാസനം ചുറ്റി ഇരിക്കുന്നു.
പ്രത്യംഗരഭസാവേശാഃ പ്രധാനാഃ കൃഷ്ണവല്ലഭാഃ । ലലിതാദ്യാഃ പ്രകൃത്യംശാ മൂലപ്രകൃതിരാധികാ
ഓരോ അവയവത്തിലും അടുത്ത് ലയിച്ചിരിക്കുന്നവർ കൃഷ്ണന്റെ പ്രധാന പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്; ലളിതയും മറ്റു പ്രഭാവങ്ങളും പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്, രാധയാണ് മൂലപ്രകൃതി.
സംമുഖേ ലലിതാ ദേവീ ശ്യാമലാ വായുകോണകേ । ഉത്തരേ ശ്രീമതീ ധന്യാ ഐശാന്യാം ശ്രീഹരിപ്രിയാ
മുന്നിൽ ലളിതാദേവി, വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് ശ്യാമല, വടക്കോട്ട് ശ്രിമതി ധന്യ, ഈശാന്യത്തിൽ ശ്രീഹരിപ്രിയ—അവരിങ്ങനെയാണ്.
വിശാഖാ ച തഥാ പൂര്വേ ശൈബ്യാ ചാഗ്നൌ തതഃ പരമ് । പദ്മാ ച ദക്ഷിണേ പശ്ചാന്നൈര്ഋതേ ക്രമശഃ സ്ഥിതാഃ
വിശാഖ പൂർവ്വഭാഗത്ത്, ശൈബ്യ അഗ്നികോണിൽ, പത്മ ദക്ഷിണയിൽ, പിന്നിൽ നായൃത്തിയിലായാണ് ഇവർ ക്രമത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
യോഗപീഠേ കേസരാഗ്രേ ചാരു ചംദ്രാവതീ പ്രിയാ । അഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ പുണ്യാഃ പ്രധാനാഃ കൃഷ്ണവല്ലഭാഃ
യോഗപീഠത്തിൽ, സിംഹത്തിന്റെ കേശഭാഗത്ത് മനോഹരിയായ ചന്ദ്രാവതിപ്രിയ ഇരിക്കുന്നു; ഇവർ എട്ടുപേരും പുണ്യമായ പ്രകൃതികൾ, കൃഷ്ണന്റെ പ്രധാന പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്.
പ്രധാനപ്രകൃതിസ്ത്വാദ്യാ രാധാ ചംദ്രാവതീ സമാ । ചംദ്രാവലീ ചിത്രരേഖാ ചംദ്രാ മദനസുംദരീ
പ്രധാനപ്രകൃതിയായ രാധയും, ചന്ദ്രാവതിയുമായി തുല്യവുമാണ്; ചന്ദ്രാവലി, ചിത്രരേഖ, ചന്ദ്ര, മദനസുന്ദരി—ഇവരും അവരാണ്.
പ്രിയാ ച ശ്രീമധുമതീ ചംദ്രരേഖാ ഹരിപ്രിയാ । ഷോഡശാദ്യാഃ പ്രകൃതയഃ പ്രധാനാഃ കൃഷ്ണവല്ലഭാഃ
പ്രിയ, ശ്രീമധുമതി, ചന്ദ്രരേഖ, ഹരിപ്രിയ എന്നിവരും മറ്റു പതിനാറു പ്രധാന സ്വഭാവങ്ങളും കൃഷ്ണന് ഏറ്റവും ഇഷ്ടപ്പെട്ടവരാണ്.
വൃംദാവനേശ്വരീ രാധാ തഥാ ചംദ്രാവലീ പ്രിയാ । അഭിന്നഗുണലാവണ്യ സൌംദര്യാശ്ചാരുലോചനാഃ
വൃന്ദാവനേശ്വരി രാധയും ചന്ദ്രാവലി പ്രിയയും ഒരുപോലെ ഗുണസമ്പന്നികളും, ആകര്ഷകശരീരവും, സൗന്ദര്യവും മനോഹരമായ കണ്ണുകളും ഉള്ളവരാണ്.
മനോഹരാ മുഗ്ധവേഷാഃ കിശോരീവയസോജ്ജ്വലാഃ । അഗ്രേതനാസ്തഥാ ചാന്യാ ഗോപകന്യാഃ സഹസ്രശഃ
അവരൊക്കെയും മനോഹരികളും, ബാല്യത്തിന്റെ ലാളിത്യവും കുസുമിതവയസ്സിന്റെ പ്രഭയും ഉള്ളവരും, അവരോടൊപ്പം അനേകം ഗോപികകളും ഉണ്ട്.
ശുദ്ധകാംചനപുംജാഭാഃ സുപ്രസന്നാഃ സുലോചനാഃ । തദ്രൂപഹൃദയാരൂഢാസ്തദാശ്ലേഷ സമുത്സുകാഃ
ശുദ്ധമായ പൊന്നുപോലെയുള്ള കാന്തിയോടെ, സന്തോഷഭാവവും മനോഹരമായ കണ്ണുകളും, കൃഷ്ണന്റെ രൂപത്തില് ഹൃദയം മുഴുവനും ലയിച്ചവരും, അവന്റെ അങ്കലാപ്പിന് ആഗ്രഹമുള്ളവരുമാണ്.
ശ്യാമാമൃതരസേ മഗ്നാഃ സ്ഫുരത്തദ്ഭാവമാനസാഃ । നേത്രോത്പലാര്ചിതേ കൃഷ്ണപാദാബ്ജേഽപിതചേതസഃ
കൃഷ്ണന്റെ ശ്യാമസുന്ദര രൂപത്തിന്റെ അമൃതത്തില് മുഴുകി, അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തില് മനസ്സ് ഉണര്ന്നവരും, കൃഷ്ണന്റെ കമലപാദങ്ങളില് ഹൃദയം സമര്പ്പിച്ചവരും, കണികൊണ്ടു ആരാധിക്കുന്നവരുമാണ്.
ശ്രുതികന്യാസ്തതോ ദക്ഷേ സഹസ്രായുതസംയുതാഃ । ജഗന്മുഗ്ധീകൃതാകാരാ ഹൃദ്വര്തികൃഷ്ണലാലസാഃ
അതിനുശേഷം ദക്ഷിണഭാഗത്ത്, ആയിരക്കണക്കിന് ശ്രുതി കന്യകള്, ലോകത്തെ ആകര്ഷിക്കുന്ന രൂപവും, ഹൃദയത്തില് കൃഷ്ണനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുമായവരും ഉണ്ട്.