പപാത പാദയോസ്തസ്യാ വേപമാനാഖിലാംഗകഃ । ഉത്ഥാപിതസ്തയാ ദേവ്യാ പ്രീതിവിഹ്വലയാ സ ച
അവളുടെ കാലുകളിൽ വീണു, ശരീരം മുഴുവൻ വിറയച്ചു; സ്നേഹത്തിൽ തുളുമ്പിയ ദേവി അവനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു.
കിമര്ഥമാഗതഃ സൌമ്യ വനം മുനിജനപ്രിയമ് । ആസ്തേ സ കുശലീ ദേവഃ കൌസല്യാശുക്തിമൌക്തികഃ
സൗമ്യ, നീ ഈ മുനിസന്മാർക്ക് പ്രിയമായ വനത്തിലേക്ക് എന്തിനാണ് വന്നത്? കൗസല്യയുടെ മുത്ത് പോലെയുള്ള രാജാവ് സുഖമായിരിക്കുന്നു എന്നോ?
അരോഷോ മയി കശ്ചിത്സ കീര്ത്യാ കേവലയാദൃതഃ । കീര്ത്യതേ സര്വലോകൈശ്ച കല്യാണഗുണസാഗരഃ
അവനിൽ എനിക്കെതിരെ യാതൊരു കോപവുമുണ്ടോ, അല്ലെങ്കിൽ അവൻ വെറും കീർത്തിക്ക് വേണ്ടി മാത്രമാണോ ആദരിക്കപ്പെടുന്നത്? സകല ലോകങ്ങളിലും പുണ്യഗുണസാഗരനായ അവൻ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
അകീര്തിഭീതിമാപന്നസ്ത്യക്തും മാം ത്വാം നിയുക്തവാന് । യദി തതശ്ച ലോകേഷു കീര്തിസ്തസ്യാമലാഭവത്
കീർത്തി നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന ഭയത്തിൽ അവൻ നിന്നെ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ കല്പിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ലോകങ്ങളിൽ അവന്റെ കീർത്തി കറപാടില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നു.
മൃത്വാപി പതിസത്കീര്തിം കുര്വംത്യാ മേ ഹി സുസ്ഥിരാ । പതിസാമീപ്യമേവാശു ഭൂയാദേവ ഹി ദേവര
മരിച്ചാലും ഭർത്താവിന്റെ നല്ല പേര് നിലനിർത്താൻ ഭർത്താവിനോട് സ്ഥിരമായ ഭാര്യക്ക് കഴിയും; ദേവരേ, ഞാൻ വേഗത്തിൽ ഭർത്താവിന്റെ സമീപം എത്താൻ കഴിയട്ടെ.
ത്യക്തയാപി മയാ തേന നാസൌ ത്യക്തോ മനാഗപി । ഫലം ഹി സാധനായത്തം ഹേതുഃ ഫലവശോ ന തു
അവൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചെങ്കിലും, ഞാൻ ഒരിക്കലും അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടില്ല; ഫലം ശ്രമത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, ഫലത്തിൽ അല്ല.
കൌസല്യാശല്യശൂന്യാസൌ കൃപാപൂര്ണാ സദാ മയി । ആസ്തേ കുശലിനീ യസ്യാഃ പുത്രസ്ത്രൈലോക്യപാലകഃ
കൗസല്യക്ക് ഇനി ദുഃഖമില്ല, എപ്പോഴും എനിക്കായി കരുണയോടെ ജീവിക്കുന്നു; അവളുടെ മകനാണ് മൂന്നു ലോകവും കാത്തിരിക്കുന്നത്.
സര്വേ കുശലിനഃ സംതി ഭരതാദ്യാശ്ച ബാംധവാഃ । സുമിത്രാ ച മഹാഭാഗാ യസ്യാഃ പ്രാണാദഹം പ്രിയാ
ഭരതനും മറ്റു ബന്ധുക്കളും എല്ലാവരും സുഖമായിരിക്കുന്നു; ഞാൻ ആത്മാവിനേക്കാൾ പ്രിയമായ മഹാഭാഗ്യവതിയായ സുമിത്രയും സന്തോഷത്തോടെയാണ്.
മദ്വത്കിം ത്വമപി ത്യക്തഃ സര്വലോകേഷു കീര്തയേ । രാജ്ഞഃ കിം ദുസ്ത്യജം തസ്യ സ്വാത്മാപി യസ്യ ന പ്രിയഃ
എന്നെപോലെ, ലോകത്തിലെ നല്ല പേര് വേണ്ടി നിന്നെയും രാജാവ് ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ടോ? അവനു സ്വന്തം ജീവനും പ്രിയമല്ലെങ്കിൽ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ എന്താണ് ദുഷ്കരം?
ഇത്യേവം ബഹുധാ പൃഷ്ടസ്തയാ രാമാനുജഃ സതാമ് । ഉവാച കുശലീ ദേവഃ കുശലം ത്വയി പൃച്ഛതി
ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ അവൾ ചോദിച്ചപ്പോൾ, രാമന്റെ സഹോദരൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: 'പ്രഭു സുഖമായിരിക്കുന്നു, അവൻ നിന്റെ സുഖം അന്വേഷിക്കുന്നു.'
കൌസല്യാ ച സുമിത്രാ ച യാശ്ചാന്യാ രാജയോഷിതഃ । പപ്രച്ഛുഃ കുശലം ദേവി പ്രീത്യാ ത്വാമാശിഷാ സഹ
കൗസല്യയും സുമിത്രയും മറ്റു രാജവധൂമാരും, ദേവി, സ്നേഹപൂർവ്വം ആശംസകളും അനുഗ്രഹവും നൽകി നിന്റെ സുഖം ചോദിച്ചു.
കുശലപ്രശ്നപൂര്വം ഹി തവ പാദാഭിവംദനമ് । നിവേദയാമി ശത്രുഘ്ന ഭരതാഭ്യാം കൃതം ശുഭേ
ആദ്യം നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദനം അർപ്പിച്ച്, ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും നിന്നോടു പറഞ്ഞ സുഖാശംസകൾ ഞാൻ അറിയിക്കുന്നു, ശുഭേ.
ഗുരുഭിര്ഗുരുപത്നീഭിഃ സര്വാഭിരപി തേ ശുഭേ । ദത്താശീഃ കുശലപ്രശ്നഃ കൃതശ്ച ത്വയി ജാനകി
ഗുരുക്കന്മാരും അവരുടെ ഭാര്യമാരും, ശുഭേ, എല്ലാവരും നിന്നെ അനുഗ്രഹിച്ച്, സുഖം ചോദിച്ചു, ജനകാതനയേ.
ആകാരയതി ദേവസ്ത്വാം നിര്വ്യലീകേന ചാത്മവാന് । അലഭ്യാന്യരതിസ്ത്വത്തോഽന്യത്ര സര്വത്ര ഭാമിനി
പ്രഭു തുറന്നും സത്യസന്ധമായും നിന്നെ വിളിക്കുന്നു; ഭാമിനി, നിന്നെ ഒഴികെ എവിടെയും അവനു സന്തോഷം ഇല്ല.
ശൂന്യാ ഏവ ദിശഃ സര്വാസ്ത്വാം വിനാ ജനകാത്മജേ । പശ്യന്രോദിതി നാഥോ നോ രോദയന്നിതരാനപി
ജനകന്റെ മകളായ നിന്നില്ലാതെ എല്ലാ ദിക്കുകളും ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു; നിന്നെ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ട് ഭഗവാൻ ദുഃഖത്തോടെ കരയുന്നു, എന്നാൽ മറ്റുള്ളവരെ കരയിപ്പിക്കാറില്ല.
യത്ര ദേവി സ്ഥിതാസി ത്വം നിത്യം സ്മരതി രാഘവഃ । അശൂന്യം തു തമേവാസൌ മന്യമാനോ വിദേഹജേ
ദേവി, നീ എവിടെയായാലും സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്നുവോ, രാഘവൻ അവിടം എന്നും ഓർക്കുന്നു; അതിനാൽ, വിദേഹരാജന്റെ മകളേ, ശൂന്യമല്ലാത്തത് ആ സ്ഥലം മാത്രമാണെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു.
ധന്യോഽയമാശ്രമോ ജാതോ വാല്മീകേര്യത്ര ജാനകീ । കാലം ക്ഷപതി വാര്താഭിര്മദീയാഭിര്വദന്നിതി
വാൽമീകിയുടെ ഈ ആശ്രമം ഭാഗ്യവാൻ ആയി, കാരണം ഇവിടെ ജാനകി വസിക്കുന്നു; എന്റെ കാര്യങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൻ സമയം കഴിക്കുന്നു.
ഉക്തവാന്യദ്രുദന്കിംചിത്സ്വാമീ നസ്ത്വയി തച്ഛൃണു । വ്യക്തീഭവതി വക്തുര്യദ്ധൃദ്ഗതം തദസംശയമ്
സ്വാമി നിന്നെ കുറിച്ച് ദുഃഖത്തിൽ മറ്റൊന്ന് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതു നീ കേൾക്കണം. സംസാരിക്കുന്നവന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് സംശയമില്ലാതെ വ്യക്തമായി പുറത്തുവരും.
ലോകാ വദംതി മാമേവ സര്വേഷാമീശ്വരേശ്വരമ് । അഹം ത്വദൃഷ്ടമേവൈഷാം സ്വതംത്രം കാരണം ബ്രുവേ
ലോകത്തിലെ എല്ലാ ദൈവങ്ങളുടെയും ദൈവം ഞാൻ മാത്രമാണെന്ന് എല്ലാവരും പറയുന്നു; എന്നാൽ, നിങ്ങൾ കാണാത്തതെന്തോ അതാണ് അവർക്കുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് കാരണം എന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു.
അദൃഷ്ടമേവ കാര്യേഷു സര്വേശോഽപ്യനുഗച്ഛതി । ഈശനീയാഃ കുതോ നൈതദന്വീയുഃ സുഖദുഃഖയോഃ
സകല കാര്യങ്ങളിലും ലോകത്തിലെ അധിപൻ പോലും കാണാത്തതിനെ പിന്തുടരുന്നു; എങ്കിൽ, ഭരിക്കപ്പെടേണ്ടവർ സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും അതിനെ പിന്തുടരാതിരിക്കാൻ എങ്ങനെ കഴിയും?
ധനുര്ഭംഗേ മതിഭ്രംശേ കൈകയ്യാ മരണേ പിതുഃ । അരണ്യഗമനേ തത്ര ഹരണേ തവ വാരിധേഃ
വില്ല് പൊട്ടിയത്, ബുദ്ധിഭ്രാന്ത്, കൈകേയിയുടെ കയ്യാൽ അച്ഛന്റെ മരണം, വനത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര, സമുദ്രവാസിയുടെ കയ്യിൽ നിന്നെ അപഹരിച്ചത്—
തരണേ രക്ഷസാം ഭര്തുര്മാരണേഽപി രണേരണേ । സഹായീഭവനേ മഹ്യമൃക്ഷവാനരരക്ഷസാമ്
സമുദ്രം കടന്നത്, യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസാധിപനെ കൊല്ലിയത്, കരടികളും വാനരരും രാക്ഷസരും എന്നെ സഹായികളായി ലഭിച്ചത്—
ലാഭേ തവ പ്രതിജ്ഞായാഃ സത്യത്വേ ച സതീമണേ । പുനഃ സ്വബംധുസംബംധേ രാജ്യപ്രാപ്തൌ ച ഭാമിനി
നിന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ചത്, അതിന്റെ സത്യത, ബന്ധുക്കളുമായി വീണ്ടും ബന്ധം സ്ഥാപിച്ചത്, രാജ്യം വീണ്ടും ലഭിച്ചത്—
പുനഃ പ്രിയാവിയോഗേ ച കാരണം യദവാരണമ് । പ്രസീദതി തദേവാദ്യ സംയോഗേ പുനരാവയോഃ
വീണ്ടും പ്രിയപ്പെട്ടവരെ വിട്ടു നിൽക്കേണ്ടി വന്നത്, അതിന് കാരണമാകുന്നത്, ഇന്നിതാ നമ്മളെ വീണ്ടും ഒന്നിപ്പിക്കുന്നത് അതേ കാരണമാണ്.
വേദോഽന്യഥാ കൃതോ യേന ലോകോത്പത്തി ലയൌ യതഃ । ലോകാനനുഗതസ്തസ്മാത്കാരണം പ്രഥമം ത്വഹമ്
വേദം മാറ്റിയതും, ലോകങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിയും ലയവും ഉണ്ടാക്കുന്നതും ആരാണോ, ലോകങ്ങൾ എന്നെ പിന്തുടരുന്നതിനാൽ ആദികാരണം ഞാൻ തന്നെയാണ്.
അദൃഷ്ടമനുവര്തംതേ ലോകാഃ സംപ്രതിബോധകാഃ । ഭോഗേന ജീര്യതേഽദൃഷ്ടം തത്തദ്ഭുക്തം ത്വയാ വനേ
ലോകങ്ങൾ കാണാത്തതിനെ പിന്തുടരുന്നു, അതാണ് ഉണർത്തുന്നത്; അനുഭവത്തിലൂടെ കാണാത്തത് ക്ഷയിക്കുന്നു, നീ വനത്തിൽ അനുഭവിച്ചതെല്ലാം അങ്ങനെ തീർന്നു.
സ്നേഹോഽകാരണകഃ സീതേ വര്ധമാനോ മമ ത്വയി । ലോകാദൃഷ്ടേ തിരസ്കൃത്യ ത്വാമാഹ്വയത ആദരാത്
സീതേ, നിന്നിലേക്കുള്ള എന്റെ സ്നേഹം കാരണമില്ലാതെ തന്നെ വളരുന്നു; ലോകത്തിന്റെ കാണാത്തതിനെ അവഗണിച്ച് ഞാൻ നിന്നെ ആദരവോടെ വിളിക്കുന്നു.
ശങ്കിതേനാപി ദോഷേണ സ്നേഹനൈര്മല്യമജ്ജനമ് । ഭവതീതി സ വൈ ശുദ്ധ ആസ്വാദ്യോ വിബുധൈഃ സദാ
ദോഷം സംശയിച്ചാലും സ്നേഹത്തിന്റെ വിശുദ്ധി കൂടുതൽ ശുദ്ധമാകുന്നു; അതിനാൽ, അത് എപ്പോഴും ശുദ്ധവും ജ്ഞാനികൾക്ക് ആസ്വാദ്യവുമാണ്.
സ്നേഹശുദ്ധിരിയം ഭദ്രേ കൃതാ മേ ത്വയി നാന്യഥാ । മംതവ്യം രക്ഷിതോഽപ്യേഷ ലോകഃ ശിഷ്ടാനുവര്തിനാ
ഭദ്രേ, ഈ സ്നേഹശുദ്ധി ഞാൻ നിന്നിലേക്കാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്, മറ്റൊന്നുമല്ല; നല്ലവരെ പിന്തുടരുന്നവരാൽ ലോകം പോലും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് കരുതണം.
ആവയോര്നിംദയാ ദേവി സര്വാവസ്ഥാ സുശുദ്ധയേ । ലോകോ നശ്യേദ്ധി സംമൂഢശ്ചരിതൈര്മഹതാമയമ്
ദേവി, നമ്മളെ കുറ്റം പറയുമ്പോൾ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും വിശുദ്ധി ലഭിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ, മഹാന്മാരുടെ പ്രവർത്തികളാൽ ലോകം സംശയത്തിൽ പെട്ട് നശിച്ചുപോകും.