സുമതേ മംത്രിണാം ശ്രേഷ്ഠ ശംശ മേ വാഗ്മിനാം വര । ക ഏതേ ഭൂമിപാഃ സര്വേ കഥമത്ര സമാഗതാഃ
സുമതിയേ, മന്ത്രിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, വാഗ്മികളിൽ പ്രധാനനേ, ഈ രാജാക്കന്മാർ ആരൊക്കെയാണ്? ഇവർ എങ്ങനെ ഇവിടെ ഒന്നിച്ചു വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് പറയൂ.
കുത്രകുത്ര ഹയഃ പ്രാപ്തഃ കേനകേന നിയംത്രിതഃ । കഥം വൈ മോചിതോ ഭ്രാത്രാ മഹാബലസുശാലിനാ
ആ കുതിര എവിടെയാണ് ലഭിച്ചത്? ആരാണ് അതിനെ നിയന്ത്രിച്ചത്? നിന്റെ ശക്തിയുള്ള സഹോദരൻ എങ്ങനെ അതിനെ മോചിപ്പിച്ചു?
ശേഷ ഉവാച। ഇത്യുക്തോ മംത്രിണാം ശ്രേഷ്ഠഃ സുമതിഃ പ്രാഹ രാഘവമ് । പ്രഹസന്മേഘഗംഭീര നാദേന ച സുബുദ്ധിമാന്
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, മന്ത്രിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സുമതി, രാഘവനോടു ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, മേഘഗംഭീരമായ ശബ്ദത്തിൽ, വിവേകത്തോടെ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
സുമതിരുവാച। സര്വജ്ഞസ്യ പുരസ്തേഽദ്യ മയാ കഥമുദീര്യതേ । പൃച്ഛസി ത്വം ലോകരീത്യാ സര്വം ജാനാസി സര്വദൃക്
സുമതി പറഞ്ഞു: സർവ്വജ്ഞനായ നിങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ ഞാൻ എന്ത് പറയാൻ കഴിയും? ലോകരീതി അനുസരിച്ച് നിങ്ങൾ ചോദിച്ചാലും, നിങ്ങൾ എല്ലാം അറിയുന്നവനാണ്.
തഥാപി തവ നിര്ദേശം ശിരസ്യാധായ സര്വദാ । ബ്രവീമി തച്ഛൃണുഷ്വാദ്യ സര്വരാജശിരോമണേ
എങ്കിലും, നിങ്ങളുടെ കല്പന എപ്പോഴും എന്റെ തലയിൽ വച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ പറയുന്നു; രാജാക്കന്മാരിൽ മുത്തുമാണിക്യമായോ, ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.
ത്വത്പ്രസാദാദഹോ സ്വാമിന്സര്വത്ര ജഗതീതലേ । പരിബഭ്രാമ തേ വാഹോ ഭാലപത്രസുശോഭിതഃ
സ്വാമി, നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ, ഭാലത്തിൽ തിളങ്ങുന്ന അലങ്കാരമുള്ള നിങ്ങളുടെ കുതിര ഭൂമിയിലെ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിച്ചു.
ന കശ്ചിത്തം നിജഗ്രാഹ സ്വനാമബലദര്പിതഃ । സ്വം സ്വം രാജ്യം സമര്പ്യാഥ പ്രണേമുസ്തേ പദാംബുജമ്
തന്റെ പേരിലും ശക്തിയിലും അഭിമാനിച്ചൊരുവനും ആ കുതിരയെ പിടിച്ചില്ല; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ രാജ്യം സമർപ്പിച്ച്, നിങ്ങളുടെ പാദപദ്മത്തിൽ നമസ്കരിച്ചു.
കോ വാ രാവണ ദൈത്യേംദ്ര നിഹംതുര്വാജിസത്തമമ് । ഗൃഹ്ണാതി വിജയാകാംക്ഷീ ജരാമരണവര്ജിതഃ
രാവണൻ എന്ന അസുരരാജാവിനെ സംഹരിച്ച ആ ഉത്തമകുതിരയെ, ജയാഗ്രഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നതും, വൃദ്ധിയും മരണവും ഇല്ലാത്തവനും, ആരാണ് പിടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുക?
അഹിച്ഛത്രാം ഗതസ്താവത്തവ വാജീ മനോരമഃ । തദ്രാജാ സുമദഃ ശ്രുത്വാ ഹയം പ്രാപ്തം തവ പ്രഭോ
നിന്റെ മനോഹരമായ കുതിര അഹിച്ചത്രയിലേക്കെത്തി; അപ്പോൾ, നിന്റെ കുതിര എത്തിയതായി അറിഞ്ഞ രാജാവ് സുമദ, സ്വാമിയേ,
സപുത്രഃ പ്രബലഃ സര്വസൈന്യേന ബലിനാ വൃതഃ । സര്വം സമര്പയാമാസ രാജ്യം നിഹതകംടകമ്
തന്റെ പുത്രനോടൊപ്പം, ശക്തിയുള്ളവനും, മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും കൂടി, എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും നീക്കം ചെയ്തതിനു ശേഷം, രാജ്യം മുഴുവൻ സമർപ്പിച്ചു.
യോ രാജാ ജഗതാം നേത്രീം മാതരം ജഗദംബികാമ് । പ്രസാദ്യ ചിരമായുഷ്യം ലേഭേ രാജ്യമകംടകമ്
ലോകത്തിന്റെ നേതാവായ മാതാവിനെയും, ജഗദംബയെ പ്രസാദിപ്പിച്ച ആ രാജാവ്, ദീർഘായുസ്സും കഷ്ടതകളില്ലാത്ത രാജ്യവും നേടി.
സ ഏഷ ത്വാം പ്രണമതി സുമദഃ പ്രഭുസേവിതമ് । തം ഗൃഹാണ കൃപാദൃഷ്ട്യാ ചിരാദ്ദര്ശനകാംക്ഷകമ്
നിനക്ക് ഭക്തിയോടെ സേവനം ചെയ്ത സുമദ, ഇപ്പോൾ നിനക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു; ദയാപൂർവ്വം അവനെ കാഴ്ചനൽകി സ്വീകരിക്കണം, ദീർഘകാലമായി നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചവനാണ്.
തതഃ സുബാഹുഭൂപസ്യ നഗരേ ബലപൂരിതേ । ദമനസ്തസ്യ വൈ പുത്രഃ പ്രജഗ്രാഹ ഹയോത്തമമ്
ശേഷം, ശക്തിയാൽ നിറഞ്ഞ സുബാഹുവിന്റെ നഗരത്തിൽ, അവന്റെ പുത്രനായ ദമൻ ആ ഉത്തമകുതിരയെ പിടിച്ചു.
തേന സാകം മഹദ്യുദ്ധം ബഭൂവ ദമനേന ച । പുഷ്കലോ ജയമാപേദേ സംമൂര്ഛ്യ സുഭുജാത്മജമ്
അവനും ദമനും തമ്മിൽ വലിയൊരു യുദ്ധം നടന്നു; പുഷ്കലൻ, സുബാഹുവിന്റെ പുത്രനെ കീഴടക്കി വിജയിച്ചു.
തതഃ സുബാഹുഃ സംക്രുദ്ധോ രണേ പവനജം ബലാത് । യുയുധേ തവ പാദാബ്ജസേവകം ബലിനാം വരമ്
അപ്പോൾ സുബാഹു ഭയങ്കരമായി കോപിച്ച്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ വായുപുത്രനെയും, നിന്റെ കമലപാദസേവകനുമായ ശക്തന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനെയും ശക്തിയായി നേരിട്ടു പോരാടിച്ചു.
തസ്യ പാദാഹതോ ജ്ഞാനം പ്രാപ്യ ശാപതിരസ്കൃതമ് । തുഭ്യം സമര്പ്യ സകലം വാജിനഃ പാലകോഽഭവത്
അവന്റെ കാലിൽ പ്രഹാരം ലഭിച്ചപ്പോൾ, ശാപം മൂലം മറഞ്ഞിരുന്ന ജ്ഞാനം അവനിൽ തിരിച്ചുവന്നു. പിന്നെ അവൻ എല്ലാം നിനക്കു സമർപ്പിച്ച്, കുതിരയുടെ രക്ഷകനായി.
ഏഷ ത്വാം സുഭുജോ രാജാ പ്രണമത്യുന്നതാംഗകഃ । കൃപാദൃഷ്ട്യാഭിഷിംച ത്വം സുബാഹും നയകോവിദമ്
ഇപ്പോൾ ഈ ബലവാനായ രാജാവ്, കൈകൾ ഉയർത്തി വിനയത്തോടെ നിനക്കു നമസ്കരിക്കുന്നു; ദയാഭാവത്തോടെ നോക്കി, നയത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള സുബാഹുവിനെ അനുഗ്രഹിക്കണമേ.
തതോ മുക്തോ ഹയോ രേവാഹ്രദേ സ നിമമജ്ജ ഹ । തത്ര പ്രാപ്തം മോഹനാസ്ത്രം ശത്രുഘ്നേന ബലീയസാ
അതിനുശേഷം മോചിതനായ കുതിര രേവാനദിയിലെ വെള്ളത്തിൽ ചാടിപ്പോയി; അവിടെ ശക്തനായ ശത്രുഘ്നൻ മോഹിപ്പിക്കുന്ന അസ്ത്രം നേടി.
തതോ ദേവപുരേ പ്രാഗാച്ഛിവവാസവിഭൂഷിതേ । തത്രത്യം തു വിജാനാസി യതസ്ത്വം തത്ര ചാഗതഃ
പിന്നീട് അവൻ ശിവന്റെ വാസസ്ഥലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ദേവപുരിയിൽ എത്തി; അവിടെ സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങൾ നീയറിയുന്നു, കാരണം നീയും അവിടെ എത്തിയിരുന്നു.
വിദ്യുന്മാലീ ഹതോ ദൈത്യഃ സത്യവാന്സംഗതസ്തതഃ । സുരഥേന സമം യുദ്ധം ജാനാസി ത്വം മഹാമതേ
വിദ്യുന്മാലി എന്ന അസുരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, സത്യവാൻ ചേർന്നു; അവിടെ സുരഥനോടൊപ്പം നടന്ന യുദ്ധം നീയറിയുന്നവനാണ്, മഹാമനസുള്ളവനേ.
തതഃ കുംഡലകാന്മുക്തോ ഹയോ ബഭ്രാമ സര്വതഃ । ന കശ്ചിത്തം നിജഗ്രാഹ സ്വവീര്യബലദര്പിതഃ
അതിനുശേഷം കുണ്ടലങ്ങൾ വിട്ട കുതിര എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിച്ചു; സ്വന്തം ശക്തിയിലും ബലത്തിലും അഹങ്കരിച്ച ആരും അതിനെ പിടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
വാല്മീകേരാശ്രമേ രമ്യേ ഹയഃ പ്രാപ്തോ മനോരമഃ । തത്ര യത്കുതുകം ജാതം തച്ഛൃണുഷ്വ നരോത്തമ
വളരെ മനോഹരമായ വാൽമീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ആ കുതിര എത്തി; അവിടെ സംഭവിച്ച അത്ഭുതങ്ങൾ നീ കേൾക്കണം, മനുഷ്യന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ.
തത്രാര്ഭസ്തവ സാരൂപ്യം ബിഭ്രത്ഷോഡശവാര്ഷികഃ । ജഗ്രാഹ വീക്ഷ്യ പത്രാംകം വാജിനം ബലവത്തമഃ
അവിടെ, നിന്റെ രൂപം ധരിച്ച പതിനാറു വയസ്സുള്ള ഒരു ബാലൻ, അക്ഷരമുദ്രയുള്ള ആ ശക്തമായ കുതിരയെ കണ്ടു പിടിച്ചു.
തത്ര കാലജിതാ യുദ്ധം മഹജ്ജാതം നരോത്തമ । നിഹതസ്തേന വീരേണ ശിതധാരേണ ഹേതിനാ
അവിടെ കാലജിതുമായി വലിയൊരു യുദ്ധം ഉണ്ടായി, മനുഷ്യന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ; ആ ധീരനായ ബാലൻ, മൂർച്ചയുള്ള ആയുധം ഉപയോഗിച്ച്, പലരെയും സംഹരിച്ചു.
അനേകേ നിഹതാഃ സംഖ്യേ പുഷ്കലാദ്യാ മഹാബലാഃ । മൂര്ച്ഛിതം ചാപി ശത്രുഘ്നം ചക്രേ വീരശിരോമണിഃ
അങ്ങോട്ട് പുഷ്കലനും മറ്റു മഹാബലന്മാരും ഉൾപ്പെടെ അനേകം വീരന്മാർ അപ്പോൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു; ധീരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ ശത്രുഘ്നനെ അചേതനനാക്കി.
തദാ രാജാ മഹദ്ദുഃഖം വിചാര്യ ഹൃദിസംയുഗേ । കോപേന മൂര്ച്ഛിതം ചക്രേ വീരോ ഹി ബലിനാം വരഃ
അപ്പോൾ രാജാവ് ഹൃദയത്തിൽ വലിയ ദുഃഖം അനുഭവിച്ച് ആലോചിച്ചു; കോപത്തോടെ ശക്തന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ ധീരനെ അചേതനനാക്കി.
സ യാവന്മൂര്ച്ഛിതോ രാജ്ഞാ താവദന്യഃ സമാഗതഃ । തേനൈതേന ച സംജീവ്യ നാശിതം കടകം തവ
അവൻ രാജാവിന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ അചേതനനായി കിടക്കുമ്പോൾ, മറ്റൊരാൾ അവിടെ എത്തി; അവൻ ശത്രുഘ്നനെ ജീവിപ്പിച്ചു, നിന്റെ സൈന്യം നശിപ്പിച്ചു.
സര്വേഷാം മൂര്ച്ഛിതാനാം തു ശസ്ത്രാണ്യാഭരണാനി ച । ഗൃഹീത്വാ വാനരൌ ബദ്ധൌ ജഗ്മതുഃ സ്വാശ്രമം പ്രതി
അചേതനരായവരുടെ ആയുധങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങളും എടുത്ത്, വായുപുത്രന്മാർ ഇരുവരും വാനരന്മാരെ കെട്ടി തങ്ങളുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു.
കൃപാം കൃത്വാ പുനസ്തേന ദത്തോഽശ്വോ യജ്ഞിയോ മഹാന് । ജീവനം പ്രാപിതം സര്വം കടകം നഷ്ടജീവിതമ്
കരുണയോടെ, ആ മഹാ യാഗകുതിര അവൻ തിരിച്ചു നൽകി; ജീവനൊടുങ്ങിയ നിന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും ജീവൻ തിരിച്ചു ലഭിച്ചു.
വയം ഗൃഹീത്വാ തം വാഹം പ്രാപ്താസ്തവ സമീപതഃ । ഏതദേവ മയാ ജ്ഞാതം തദുക്തം തേ പുരോവചഃ
അങ്ങനെ ആ കുതിര പിടിച്ചു ഞങ്ങൾ നിന്റെ അടുത്തെത്തി; ഇതുവരെ ഞാൻ അറിഞ്ഞതെല്ലാം നിനക്കു നേരെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.