ശേഷ ഉവാച। ശത്രുഘ്നം പതിതം വീക്ഷ്യ സുരഥഃ പ്രവരോ നൃപഃ । പ്രയയൌ മണിനാ സൃഷ്ടേ രഥേ തിഷ്ഠന്മഹാദ്ഭുതേ
ശത്രുഘ്നൻ വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടു, ഏറ്റവും പ്രഭാവശാലിയായ രാജാവ് സുരഥൻ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അത്ഭുതമായ രഥത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
പുഷ്കലസ്തു രണേ പൂര്വം പാതിതഃ സ വിചാരയന് । ലവം യയൌ തദാ യോദ്ധും മഹാവീരബലോന്നതമ്
പുഷ്കലൻ മുമ്പ് യുദ്ധത്തിൽ വീണതിന്റെ ഓർമ്മയിൽ ആലോചിച്ച്, അതിവീര്യശാലിയായ ലവനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അവിടേക്ക് പോയി.
സുരഥഃ കുശമാസാദ്യ ബാണാന്മുംചന്നനേകധാ । വ്യഥയാമാസ സമരേ മഹാവീരശിരോമണിഃ
സുരഥൻ കുശനോടു സമീപിച്ച് പലതരം അമ്പുകൾ വിട്ടു, മഹാവീരന്മാരിൽ ഉത്തമനായ കുശയ്ക്ക് യുദ്ധത്തിൽ വേദന ഉണ്ടാക്കി.
സുരഥം വിരഥം ചക്രേ ബാണൈര്ദശഭിരുച്ഛിഖൈഃ । ധനുശ്ചിച്ഛേദ തരസാ സുദൃഢം ഗുണപൂരിതമ്
കുശൻ പത്ത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ ഉപയോഗിച്ച് സുരഥനെ രഥം ഇല്ലാത്തവനാക്കി, അതിവേഗത്തിൽ ശക്തമായ വില്ലും മുറിച്ചു കളഞ്ഞു.
അസ്ത്രപ്രത്യസ്ത്രസംഹാരൈഃ ക്ഷൈപണൈഃ പ്രതിക്ഷേപണൈഃ । അഭവത്തുമുലം യുദ്ധം വീരാണാം രോമഹര്ഷണമ്
അസ്ത്രങ്ങൾക്കും പ്രത്യസ്ത്രങ്ങൾക്കും ഇടയിൽ നടന്ന അമ്പ് പോരാട്ടത്തിൽ വീരന്മാരുടെ രോമാഞ്ചം ഉണർത്തുന്ന ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം ഉണ്ടായി.
അത്യംതം സമരോദ്യുക്തേ സുരഥേ ദുര്ജയേ നൃപേ । കുശഃ സംചിംതയാമാസ കിംകര്തവ്യം രണേ മയാ
യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ഉത്സുകനും ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള രാജാവുമായ സുരഥനെ കണ്ടപ്പോൾ, കുശൻ യുദ്ധത്തിൽ താൻ ചെയ്യേണ്ടത് എന്താണെന്ന് ആലോചിച്ചു.
വിചാര്യ നിശിതം ഘോരം സായകം സമുപാദദേ । ഹനനായ നൃപസ്യാസ്യ മഹാബലസമന്വിതഃ
കുശൻ ആലോചിച്ച്, ഭയങ്കരവും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പ് എടുത്തു, അതി ശക്തിയുള്ള ഈ രാജാവിനെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിച്ചു.
തമാഗതം ശരം ദൃഷ്ട്വാ കാലാനലസമപ്രഭമ് । ഛേത്തും മതിം ചകാരാശു താവല്ലഗ്നോ മഹാശരഃ
കാലാഗ്നിപോല ദഹിക്കുന്ന ആ അമ്പ് വരുന്നത് കണ്ടു, സുരഥൻ അതിനെ വെട്ടിക്കളയാൻ ഉടൻ തീരുമാനിച്ചെങ്കിലും, അതിനിടയിൽ ആ മഹത്തായ അമ്പ് ലക്ഷ്യത്തിലെത്തി.
മുമൂര്ച്ഛ സമരേ വീരോ മഹാവീരബലസ്തതഃ । പപാത സ്യംദനോപസ്ഥേ സാരഥിസ്തമുപാഹരത്
അപ്പോൾ അതിവീര്യശാലിയായ വീരൻ യുദ്ധത്തിൽ ബോധംകെട്ട് രഥത്തിലെ ഇരിപ്പിടത്തിലേക്ക് വീണു; അവന്റെ സാരഥി അവനെ മാറ്റി കൊണ്ടുപോയി.
സുരഥേ പതിതേ ദൃഷ്ട്വാ കുശം ജയസമന്വിതമ് । ത്രാസയംതം വീരഗണാനിയായ പവനാത്മജഃ
സുരഥൻ വീണതും കുശൻ ജയിച്ചതും കണ്ടു, വീരന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി വായുവിന്റെ പുത്രനായ ഹനുമാൻ അവിടെ എത്തി.
സമീരസൂനും പ്രബലമായാംതം വീക്ഷ്യ വാനരമ് । ജഹാസ ദര്ശയന്ദംതാന്കോപയന്നിവ തം ക്രുധാ
ശക്തിയുള്ള വായുപുത്രനായ വാനരൻ അടുത്തുവരുന്നത് കണ്ടു, കുശൻ പല്ലുകൾ കാണിച്ചുകൊണ്ട് ചിരിച്ചു, കോപത്തോടെ അവനെ ഉല്ലാസിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
ഉവാച ച ഹനൂമംതമേഹി ത്വം മമ സംമുഖമ് । ഭേത്സ്യേ ബാണസഹസ്രേണ മൃതോ യാസ്യസി യാമിനീമ്
കുശൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു: 'നീ എന്റെ മുന്നിൽ വാ. ഞാൻ നിന്നെ ആയിരം അമ്പുകൾകൊണ്ട് തകർക്കും; കൊല്ലപ്പെട്ട് നീ രാത്രിയുടെ ലോകത്തേക്ക് പോകും.'
ഇത്യുക്തോ ഹനുമാഞ്ജ്ഞാത്വാ രാമസൂനും മഹാബലമ് । സ്വാമികാര്യം പ്രകര്തവ്യമിതി കൃത്വാ പ്രധാവിതഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഹനുമാൻ രാമപുത്രനായ മഹാബലശാലിയെന്നു മനസ്സിലാക്കി, തന്റെ സ്വാമിയുടെ കാര്യമാണ് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് തീരുമാനിച്ച് മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു.
ശാലമുത്പാട്യ തരസാ വിശാലം ശതശാഖിനമ് । കുശം വക്ഷസി സംലക്ഷ്യ യയൌ യോദ്ധും മഹാബലഃ
ശതശാഖകളുള്ള വലിയ ശാലവൃക്ഷം വേഗത്തിൽ പിഴുതെടുത്ത്, അതി ശക്തിയുള്ള ഹനുമാൻ കുശന്റെ നെഞ്ച് ലക്ഷ്യമാക്കി യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് പോയി.
ശാലഹസ്തം സമായാംതം ഹനൂമംതം മഹാബലമ് । ത്രിഭിഃ ക്ഷുരപ്രൈര്വിവ്യാധ ഹൃദി ചംദ്രോപമൈര്ബലീ
ശാലവൃക്ഷം കൈയിൽ പിടിച്ച് ശക്തിയോടെ അടുത്തുവരുന്ന ഹനുമാന്റെ ഹൃദയത്തിൽ, കുശൻ മൂന്നു മൂർച്ചയുള്ള, ചന്ദ്രനുപമമായ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തുളച്ചു.
സ ബാണവിദ്ധസ്തരസാ കുശേന ബലശാലിനാ । ശാലേന ഹൃദി സംജഘ്നേ ദംതാന്നിഷ്പിഷ്യ മാരുതിഃ
ശക്തിയുള്ള കുശൻ വേഗത്തിൽ അമ്പുകൊണ്ട് തുളച്ചപ്പോൾ, ഹനുമാൻ പല്ലുകൾ പിഴുതുപിടിച്ച് ശാലവൃക്ഷം കൊണ്ട് കുശന്റെ നെഞ്ചിൽ അടിച്ചു.
ശാലാഹതസ്തദാ ബാലഃ കിംചിന്നാകംപത സ്മയാത് । തദാ വീരാഃ പ്രശംസാം തു പ്രചക്രുസ്തസ്യ ബാല്യതഃ
ശാലവൃക്ഷം കൊണ്ടു അടിച്ചിട്ടും ആ ബാലൻ അല്പം പോലും കുലുങ്ങാതെ പുഞ്ചിരിയോടെ നിന്നു; അപ്പോൾ വീരന്മാർ അവന്റെ ബാല്യശക്തിയെ പ്രശംസിച്ചു.
സ ശാലേന ഹതോ വീരഃ സംഹാരാസ്ത്രം സമാദദേ । സംഹന്തും വൈരിണം കോപാത്കുശഃ സ പരമാസ്ത്രവിത്
ശാലവൃക്ഷം കൊണ്ടു അടിയേറ്റ കുശൻ, പരമാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണനായ വീരൻ, ശത്രുവിനെ നശിപ്പിക്കാൻ കോപത്തോടെ സംഹാരാസ്ത്രം എടുത്തു.
സംഹാരാസ്ത്രം സമാലോക്യ ദുര്ജയം കുശമോചിതമ് । ദധ്യൌ രാമം സ്വമനസാ ഭക്തവിഘ്നവിനാശകമ്
കുഷൻ വിട്ടുവിട്ട അതികഠിനമായ സംഹാരായുധം കണ്ടപ്പോൾ, ആൾ മനസ്സിൽ ഭക്തരുടെ തടസ്സങ്ങൾ നീക്കുന്ന രാമനെ ധ്യാനിച്ചു.
തദാ മുക്തം കുശേനാശു തദസ്ത്രം ഹൃദി മാരുതേഃ । ലഗ്നം മഹാവ്യഥാകാരി തേന മൂര്ച്ഛാമിതഃ പുനഃ
അപ്പോൾ കുഷൻ വേഗത്തിൽ വിട്ട ആ ആയുധം വായുദേവപുത്രന്റെ ഹൃദയത്ത് തട്ടി, അതീവ വേദനയുണ്ടാക്കി, അതിനാൽ അവൻ വീണ്ടും ബോധംകെട്ടുവീണു.
മൂര്ച്ഛാം പ്രാപ്തം തു തം ദൃഷ്ട്വാ പ്ലവംഗം ബലസംയുതഃ । വിവ്യാധ സായകൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ സൈന്യം തത്സകലം മഹത്
ശക്തിയുള്ള ആ കുരങ്ങൻ ബോധംകെട്ടുവീണതറിഞ്ഞ്, അവൻ കൂര്മ്മമായ അമ്പുകൾകൊണ്ട് ആ വലിയ സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ ആക്രമിച്ചു.
തസ്യ ബാണായുതൈര്ഭഗ്നം ബലം സര്വം രണാംഗണേ । പലായനപരം ജാതം ചതുരംഗസമന്വിതമ്
അവന്റെ അനേകം അമ്പുകൾകൊണ്ട് ആ സൈന്യം യുദ്ധഭൂമിയിൽ പൂർണ്ണമായും തകർന്നു, നാലുഭാഗങ്ങളായ സൈന്യവും ഓടിപ്പോവാൻ തുടങ്ങി.
തദാ കപിപതിഃ കോപാത്സുഗ്രീവോ രക്ഷകോ മഹാന് । അഭ്യധാവന്നഗാന്നൈകാനുത്പാട്യ കുശമുദ്ഭടമ്
അപ്പോൾ കുരങ്ങന്മാരുടെ രാജാവായ സൂഗ്രീവൻ, വലിയ രക്ഷകൻ, കോപത്തോടെ അനേകം മരങ്ങൾ പിഴുതെടുത്തു, ഭയങ്കരനായ കുഷനെ നേരിടാൻ ഓടിയെത്തി.
കുശഃ സര്വാന്പ്രചിച്ഛേദ ലീലയാ പ്രഹസന്നഗാന് । പുനരപ്യാഗതാന്വൃക്ഷാംശ്ചിച്ഛേദ തരസാ ബലീ
കുഷൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ലാളിത്യത്തോടെ ആ മരങ്ങൾ എല്ലാം വെട്ടിമുറിച്ചുകളഞ്ഞു; വീണ്ടും തിരിച്ചുവന്ന മരങ്ങളും അവൻ ശക്തിയോടെ വെട്ടി തകർത്തു.
അനേകബാണവ്യഥിതഃ സുഗ്രീവഃ സമരാംഗണേ । ജഗ്രാഹ പര്വതം ഘോരം കുശമസ്തകമധ്യതഃ
യുദ്ധഭൂമിയിൽ അനേകം അമ്പുകൾകൊണ്ട് വേദനിച്ച സൂഗ്രീവൻ, ഭയങ്കരമായ ഒരു പർവ്വതം എടുത്ത് കുഷന്റെ തലയിൽ എറിയാൻ ശ്രമിച്ചു.
കുശസ്തം നഗമായാംതം വീക്ഷ്യ ബാണൈരനേകധാ । നിഷ്പിപേഷ ചകാരാശു മഹാരുദ്രാംഗയോഗ്യതാമ്
ആ പർവ്വതം വരുന്നത് കണ്ട കുഷൻ, അനേകം അമ്പുകൾകൊണ്ട് അതിനെ ഉടനടി തകർത്തു, മഹാരുദ്രന് അർപ്പിക്കാൻ അനുയോജ്യമായതാക്കി മാറ്റി.
സുഗ്രീവസ്തന്മഹത്കര്മ ദൃഷ്ട്വാ ബാലേന നിര്മിതമ് । ജയാശാപ്രതിനിര്വൃത്തോ ബഭൂവ സമരാംഗണേ
കുഷ എന്ന ബാലൻ ചെയ്ത ആ മഹത്തായ പ്രവൃത്തി കണ്ട സൂഗ്രീവൻ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ജയിക്കാമെന്ന പ്രതീക്ഷ മുഴുവൻ നഷ്ടപ്പെടുത്തി.
രണമധ്യേ ദുരാക്രാംതം കുശം ലാംഗൂലതാഡകമ് । അത്യമര്ഷീരുഷാക്രാംതസ്തം ഹംതും നഗമാദദേ
യുദ്ധത്തിനിടയിൽ സമീപിക്കാനാവാത്തതും വാലുകൊണ്ടടിക്കുന്നതുമായ കുഷനെ കണ്ട സൂഗ്രീവൻ, അത്യന്തം കോപത്തിലും ക്ഷമയില്ലായ്മയിലും ആകി, അവനെ കൊല്ലാൻ ഒരു പർവ്വതം എടുത്തു.
ആത്മാനം ഹംതുമുദ്യുക്തം വീക്ഷ്യ സുഗ്രീവമാദരാത് । താഡയാമാസ ബഹുഭിഃ സായകൈഃ ശിതപര്വഭിഃ
സ്വയം കൊല്ലാൻ തയ്യാറാവുന്ന സൂഗ്രീവനെ ആദരവോടെ കണ്ട കുഷൻ, അനേകം മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് അവനെ അടിച്ചു.
സ താഡിതോ ബഹുവിധൈഃ ശരൈഃ പീഡാസമന്വിതഃ । കുശം ഹംതും സമാരബ്ധോ യയൌ ശാലം സമാദദേ
അനവധി തരത്തിലുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് വേദനിച്ച സൂഗ്രീവൻ, കുഷനെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് ഒരു ശാലമരം പിടിച്ചു.