ഇതി വാക്യം വദത്യേഷാ ജാനകീ പതിദേവതാ । താവത്കുശസ്തു സംപ്രാപ്ത ഉജ്ജയിന്യാ മഹര്ഷിഭിഃ
ഭർത്താവിനോടുള്ള ഭക്തിയുള്ള ജനകി ഈ വാക്കുകൾ പറയുമ്പോൾ തന്നെ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം കുശൻ ഉജ്ജയിനിയിൽ എത്തി.
മാഘാസിതചതുര്ദശ്യാം മഹാകാലം സമര്ച്യ ച । പ്രാപ്യ ഭൂരിവരാംസ്തസ്മാദാഗമന്മാതൃസന്നിധൌ
മാഘമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശ്യന്നാൾ മഹാകാലനെ ആരാധിച്ച്, അവിടെനിന്ന് ഉത്തമമായ സമ്മാനങ്ങൾ വാങ്ങി, അമ്മയുടെ സന്നിധിയിൽ എത്തി.
ജാനകീം വിഹ്വലാം ദൃഷ്ട്വാ നേത്രോദ്ഭൂതാശ്രു വിക്ലവാമ് । ശോകവിഹ്വലദീനാംഗീം ബഭാഷേ യാവദുത്സുകഃ
ജനകിയെ ദുഃഖത്തിൽ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, ദുഃഖം കൊണ്ടു ക്ഷീണിച്ച ശരീരത്തോടെ കണ്ടു, കുശൻ ഉത്സുകനായി അവളോട് സംസാരിച്ചു.
തദാ സ്വബാഹുരവദത്സ്ഫുരദ്യുദ്ധാഭിശംസനഃ । ഹൃദയേ ചരണോത്സാഹോ ബഭൂവാതിരഥസ്യ ഹി
തന്റെ ഭുജം ഉയർത്തി, യുദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള ഉത്സാഹം മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞു, കുശൻ ആഹ്ലാദത്തോടെ യുദ്ധം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു.
സ പ്രത്യുവാച ജനനീം ദീനഗദ്ഗദഭാഷിണീമ് । മാതസ്തവ ഗതം ദുഃഖം മയി പുത്ര ഉപസ്ഥിതേ
ദുഃഖത്തിൽ നനഞ്ഞ, വിറയുന്ന ശബ്ദത്തിൽ സംസാരിച്ച അമ്മയോട് കുശൻ പറഞ്ഞു: 'അമ്മേ, ഞാൻ വന്നതുകൊണ്ട് നിന്റെ ദുഃഖം ഇനി ഇല്ല.'
മയി ജീവതി തേ നേത്രാദശ്രൂണി ഭുവി നോ പതന് । പ്രസൂമുവാചാശ്രുഖിന്നാം ദീനഗദ്ഗദഭാഷിണീമ്
ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ നിന്റെ കണ്ണുനീർ നിലത്തേക്ക് വീഴാൻ അനുവദിക്കില്ല; ദുഃഖത്തിൽ വിറയുന്ന ശബ്ദത്തിൽ അമ്മയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കുശോ ദുഃഖമിതഃ സദ്യോ ദുഃഖിതാം ധീരമാനസഃ । മമ ഭ്രാതാ ലവഃ കുത്ര വര്തതേ വൈരിമര്ദനഃ
കുശൻ, ദു:ഖത്തിന്റെ അളവ് അറിയുന്നവൻ, ഉടൻ തന്നെ മനസ്സിൽ വേദനിച്ചു. 'എന്റെ സഹോദരൻ ലവൻ, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവൻ, എവിടെയാണ് ഇപ്പോൾ?' എന്ന് അവൻ വിചാരിച്ചു.
സദാ മാമാഗതം ജ്ഞാത്വാ പ്രഹര്ഷന്സന്നിധാവിയാത് । ന ദൃശ്യതേ കഥം വീരഃ കുത്ര രംതും ഗതോ ബലീ
എനിക്ക് വന്നതായി അറിയുമ്പോൾ ലവൻ എപ്പോഴും സന്തോഷത്തോടെ അടുത്തേക്ക് വരുമായിരുന്നു. ഈ വീരൻ എവിടെയാണ്? എവിടേക്കാണ് ഈ ശക്തനായവൻ കളിക്കാൻ പോയത്?
കേന വാ സഹ ബാലത്വാദ്ഗതോ മാം വൈ നിരീക്ഷിതുമ് । കിം ത്വം രോദിഷി മേ മാതര്ലവഃ കുത്ര സ വര്തതേ
അവൻ ബാലത്വം കൊണ്ടോ ആരോടൊക്കെയോ ചേർന്ന് എന്നെ കാണാൻ പോയതാണോ? അമ്മേ, നീ എന്തുകൊണ്ട് കരയുന്നു? ലവൻ എവിടെയാണ് ഇപ്പോൾ?
തന്മേ കഥയ സര്വം യത്തവ ദുഃഖസ്യ കാരണമ് । തച്ഛ്രുത്വാ പുത്രവാക്യം സാ ദുഃഖിതാ കുശമബ്രവീത്
എന്റെ സങ്കടത്തിന് കാരണം എന്താണെന്ന് എല്ലാം പറയൂ. മകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട അമ്മ, ദു:ഖത്തോടെ കുശനോട് പറഞ്ഞു.
ലവോ ധൃതോ നൃപേണാത്ര കേനചിദ്ധയരക്ഷിണാ । ബബംധ ബാലകോ മേത്ര ഹയം യാഗക്രിയോചിതമ്
ലവനെ ഇവിടെ ഒരു രാജാവും കുതിരകളെ കാത്തിരിക്കുന്നവനും പിടിച്ചു. ബാലൻ യാഗത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള കുതിരയെ കെട്ടി.
തദ്രക്ഷകാന്ബഹൂഞ്ജിഗ്യേ ഏകോഽനേകാന്രിപൂന്ബലീ । രാജാ തം മൂര്ച്ഛിതം കൃത്വാ ബബംധ രണമൂര്ധനി
അവൻ ഒരുവൻ തന്നെ ആയിട്ടും അനേകം ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചു. രാജാവ് അവനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അചേതനനാക്കി കെട്ടിയിട്ടു.
ബാലകാ ഇതി മാമൂചുഃ സഹഗംതാര ഏവ ഹി । തതോഽഹം ദുഃഖിതാ ജാതാ നിശമ്യ ലവമാധൃതമ്
അവന്റെ കൂട്ടുകാരായ ബാലന്മാർ എന്നോട് പറഞ്ഞു, 'അവൻ ഒരു കുട്ടിയാണ്.' അതു കേട്ടപ്പോൾ ഞാൻ ദു:ഖിതയായി, ലവൻ പിടിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ.
ത്വം മോചയ ബലാത്തസ്മാത്കാലേ പ്രാപ്തോ നൃപോത്തമാത് । നിശമ്യ മാതുര്വചനം കുശഃ കോപസമന്വിതഃ । ജഗാദ താം ദശന്നോഷ്ഠം ദംതൈര്ദംതാന്വിനിഷ്പിഷന്
നീ സമയമാകുമ്പോൾ ആ മഹാരാജാവിന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് ശക്തിയോടെ അവനെ മോചിപ്പിക്കണം. അമ്മയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട കുശൻ, കോപത്തോടെ ചുണ്ടു കടിച്ചു പല്ലുകൾ പിഴുതുകൊണ്ട് അവളോട് പറഞ്ഞു.
കുശ ഉവാച। മാതര്ജാനീഹി തം മുക്തം ലവം പാശസ്യ ബംധനാത് । ഇദാനീം ഹന്മി തം ബാണൈഃ സമഗ്രബലവാഹനമ്
കുശൻ പറഞ്ഞു: അമ്മേ, ലവനെ പാശത്തിന്റെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ മോചിപ്പിക്കും എന്ന് അറിയുക. ഇപ്പോൾ ഞാൻ അ രാജാവിനെയും അവന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും വില്ലിനുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് സംഹരിക്കും.
യദി ദേവോഽമരോ വാപി യദി ശര്വഃ സമാഗതഃ । തഥാപി മോചയേ തസ്മാദ്ബാണൈര്നിശിതപര്വഭിഃ
അവൻ ദേവനാണോ, അമരന്മാരിൽ ഒരാളാണോ, ശിവൻ തന്നെയാണോ വന്നിട്ടുള്ളത്, എങ്കിലും ഞാൻ അമ്പുകളുടെ മൂർച്ചയാൽ അവിടെ നിന്ന് ലവനെ മോചിപ്പിക്കും.
മാ രോദിഷി മാതരിഹ വീരാണാം രണമൂര്ഛിതമ് । കീര്തയേഽത്ര ഭവത്യേവ പലായനമകീര്തയേ
അമ്മേ, യുദ്ധത്തിൽ വീരന്മാർ അചേതനരാകുന്നതിന് നീ ഇവിടെ കരയേണ്ട. ഞാൻ നിന്നെക്കായി കീർത്തി നേടും; ഓടി രക്ഷപ്പെടുന്നതിലൂടെ അപകീർത്തി വരുത്തില്ല.
ദേഹി മേ കവചം ദിവ്യം ധനുര്ഗുണസമന്വിതമ് । ശിരസ്ത്രാണം ച മേ മാതഃ കരവാലം തഥാശിതമ്
അമ്മേ, ദൈവികമായ കവർച്ചയും, വില്ലും, തലക്കാവലും, മൂർച്ചയുള്ള വാളും എനിക്ക് തരിക.
ഇദാനീം യാമി സമരേ പാതയാമി ബലം മഹത് । മോചയാമി ഭ്രാതരം സ്വം രണമധ്യാദ്വിമൂര്ഛിതമ്
ഇപ്പോൾ ഞാൻ യുദ്ധത്തിനായി പോകുന്നു; വലിയ സൈന്യത്തെ വീഴ്ത്തും; യുദ്ധത്തിനിടയിൽ അചേതനനായ സഹോദരനെ മോചിപ്പിക്കും.
ന മോചയാമ്യദ്യ പുത്രം തവ മാതര്മഹാരണാത് । തദാ തൌ മേ ഭവത്പാദൌ സംരുഷ്ടൌ ഭവതാം ക്ഷിതൌ
ഇന്ന് ഞാൻ മഹായുദ്ധത്തിൽ നിന്നു നിന്റെ മകനെ മോചിപ്പിക്കാതെ പോയാൽ, ഞാൻയും എന്റെ സഹോദരനും നിന്റെ കാലുകൾക്ക് മണ്ണ് പുരട്ടട്ടെ.
ശേഷ ഉവാച। ഇതി വാക്യേന സംതുഷ്ടാ ജാനകീ ശുഭലക്ഷണാ । സര്വം പ്രാദാദസ്ത്രവൃംദം ജയാശീര്ഭിര്നിയുജ്യതമ്
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ മകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സന്തോഷത്തോടെ, ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ജനകി എല്ലാ ആയുധങ്ങളും നൽകി വിജയാശംസയോടെ അയച്ചു.
പ്രയാഹി പുത്ര സംഗ്രാമം ലവം മോചയ മൂര്ച്ഛിതമ് । ഇത്യാജ്ഞപ്തഃ കുശഃ സംഖ്യേ കവചീ കുംഡലീ ബലീ
'പുത്രാ, നീ യുദ്ധത്തിൽ പോയി അചേതനനായ ലവനെ മോചിപ്പിക്കൂ,' എന്ന് അമ്മ കല്പിച്ചപ്പോൾ, കുശൻ ശക്തിയോടെ കവർച്ചയും കുണ്ഡലവും ധരിച്ചു.
മുകുടീ കരവാലീ ച ചര്മധാരീ ധനുര്ധരഃ । അക്ഷയാവിഷുധീ കൃത്വാ സ്കംധയോഃ സിംഹവീര്യയോഃ
അവൻ മുടിയിലു കിരീടവും, കൈയിൽ വാളും, കൈവലയിൽ തുരങ്കവും, വില്ലും എടുത്തു. സിംഹശക്തിയുള്ള രണ്ടുകൈകളിൽ അക്ഷയമായ അമ്പച്ചൂണ്ടുകൾ ഒരുക്കി.
ജഗാമ തരസാ നത്വാ മാതൃപാദൌ രഥാഗ്രണീഃ । വേഗേന യാവദ്യുദ്ധായ ഗച്ഛതി ക്ഷിപ്രമാഹവേ
രഥങ്ങളുടെ നായകൻ ആയ കുശൻ, അമ്മയുടെ കാലുകൾക്ക് നമസ്കരിച്ച് വേഗത്തിൽ യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധം തുടങ്ങാൻ ആവേശത്തോടെ അവൻ ദ്രുതഗതിയിൽ പോയി.
താവദ്ദദര്ശ സ്വലവം വൈരിവൃംദനിപാതകമ് । ആയാംതം തം കുശം വീരാ ദദൃശുഃ സുമഹാഭടാഃ
അന്നേരം ശത്രു സൈന്യങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്ന സ്വലവനെ അവർ കണ്ടു വരുന്നത്. അതേ സമയം മഹാശക്തിയുള്ള കുശനെ വീരന്മാർ കണ്ടു.
കൃതാംതമിവ സംഹര്തും സര്വം വിശ്വമുപസ്ഥിതമ് । ലവോ മഹാബലം ദൃഷ്ട്വാ കുശം ഭ്രാതരമാഗതമ്
ലവൻ, സകല ലോകത്തെയും സംഹരിക്കാൻ വന്നതുപോലെ, അതീവ ശക്തിയുള്ള സഹോദരൻ കുശനെ കാണുമ്പോൾ, തയ്യാറായി നിന്നു.
അത്യംതം വഹ്നിവദ്യുദ്ധേ ദിദീപേ വായുനാ സമമ് । രഥാദുന്മുച്യ ചാത്മാനം യുദ്ധായ സ വിനിര്ഗതഃ
യുദ്ധത്തിൽ അഗ്നിയെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ച്, വായുവിനൊപ്പം ചേർന്ന്, രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയിറങ്ങി, യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് പോന്നു.
കുശഃ സര്വാന്രണസ്ഥാന്വൈ വീരാന്പൂര്വദിശി ക്ഷിപത് । പശ്ചിമായാം ദിശി ലവഃ കോപാത്സര്വാന്സമൈരയത്
കുശൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്നിരുന്ന എല്ലാ വീരന്മാരെയും കിഴക്കോട്ട് തള്ളിയപ്പോൾ, ലവൻ കോപത്തോടെ അവരെ പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഓടിച്ചു.
കുശബാണവ്യഥാവ്യാപ്താ ലവസായകപീഡിതാഃ । സൈന്യേ ജനാ മുനേ സര്വേ ഉത്കല്ലോലാംബുധിഭ്രമാഃ ൪൭ ഉത്കല। കുശേന ച ലവേനാഥ ശരവ്രാതൈഃ പ്രപീഡിതമ് । ന ശര്മ ലേഭേ സകലം സൈന്യം വീരപ്രപൂരിതമ്
കുശന്റെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് വേദനിച്ചും, ലവന്റെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് പീഡിതരായും, സൈന്യത്തിലെ എല്ലാവരും കടലിലെ തിരകളെപ്പോലെ അലയുന്നു. കുശനും ലവനും അമ്പുകളുടെ മഴപെയ്യുമ്പോൾ, വീരന്മാർ നിറഞ്ഞ സൈന്യത്തിന് എവിടെയും ആശ്വാസം ലഭിച്ചില്ല.
ഇതസ്തതഃ പ്രഭഗ്നം തദ്ബലം ത്രസ്തം പുനഃ പുനഃ । ന കുത്രചിദ്രണേ സ്ഥിത്വാ യുദ്ധമൈച്ഛദ്ബലാന്വിതഃ
അവരുടെ സൈന്യം വീണ്ടും വീണ്ടും തകർന്നു ഭയത്തോടെ ഇങ്ങും അങ്ങും ഓടി. ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നിട്ടും, യുദ്ധഭൂമിയിൽ എവിടെയും നില്ക്കാനോ യുദ്ധം ചെയ്യാനോ ആഗ്രഹിച്ചില്ല.