ഇതി വാക്യം ശിശൂനാം സാ സമാകര്ണ്യ സുദാരുണമ് । പപാത ഭൂതലോപസ്ഥേ ദുഃഖയുക്താ രുരോദ ഹ
കുട്ടികൾ പറഞ്ഞ ഈ കഠിനമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി നിലത്ത് വീണു കരയാൻ തുടങ്ങി.
സീതോവാച। കഥം നൃപോ ദയാഹീനോ ബാലേന സഹ യുധ്യതി । അധര്മകൃതദുര്ബുദ്ധിര്യോ മദ്ബാലം ന്യപാതയത്
സീത പറഞ്ഞു: കരുണയില്ലാത്ത രാജാവ് എങ്ങനെ ഒരു ബാലനോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു? ദുഷ്ടബുദ്ധിയോടെ അധർമ്മം ചെയ്തവൻ എന്റെ മകനെ വീഴ്ത്തി.
ലവ വീരഭവാന്കുത്ര വര്തതേഽതി ബലാന്വിതഃ । കഥം ത്വം നിഷ്കൃപസ്യാഹോ രാജ്ഞോഽഹാര്ഷീദ്ധയോത്തമമ്
വീര്യശാലിയായ ലവ എവിടെയാണ്? നീ എങ്ങനെ, ദയയില്ലാത്ത രാജാവിനോടൊപ്പം ആ ഉത്തമകുതിര കൊണ്ടുപോയി?
ത്വം ബാലസ്തേ ദുരാക്രാംതാഃ സര്വശസ്ത്രവിശാരദാഃ । രഥസ്ഥാ വിരഥസ്ത്വം വൈ കഥം യുദ്ധം സമം ഭവേത്
നീ ഒരു ബാലൻ മാത്രമാണ്; അവരൊക്കെയും ആയുധങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവരുമാണ്. നീ കാൽനടയിലും അവർ രഥത്തിൽ ആയിരുന്നതിനാൽ ആ യുദ്ധം എങ്ങനെ തുല്യമായിരിക്കും?
താതാഹം തു ത്വയാ സാര്ദ്ധം രാമത്യാഗാസുഖം ജഹൌ । ഇദാനീം രഹിതാ യുഷ്മത്കഥം ജീവാമി കാനനേ
കുഞ്ഞേ, നിന്നോടൊപ്പം ഞാൻ രാമന്റെ ആലസ്യജീവിതം ഉപേക്ഷിച്ചു; ഇപ്പോൾ നിന്നെ വിട്ട് ഈ കാടിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കും?
ഏഹി മാം മുംച യജ്ഞാശ്വം ഗച്ഛത്വേഷ മഹീപതിഃ । മദ്ദുഃഖം നാഭിജാനാസി മമ ദുഃഖപ്രമാര്ജകഃ
എന്റെ അടുത്തേക്ക് വാ, യജ്ഞകുതിരയെ വിട്ടു കൊടുക്കൂ; രാജാവ് പോകട്ടെ. അവൻ എന്റെ ദുഃഖം അറിയുന്നില്ല, എന്റെ ദുഃഖം അകറ്റാൻ കഴിയുന്നവനും അല്ല.
കുശോ യദ്യഭവിഷ്യത്സ രണേ വീരശിരോമണിഃ । അമോചയിഷ്യദധുനാ ഭവംതം ഭൂപപാര്ശ്വതഃ
കുശൻ, യുദ്ധത്തിൽ വീരശിരോമണിയായവൻ, ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, ഇപ്പോൾ തന്നെ നിന്നെ രാജാവിന്റെ അടുക്കളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചേനെ.
സോഽപി മദ്ദൈവതോ നാസ്തി സമീപേ കിം കരോമ്യതഃ । ദൈവമേവ മമാപ്യത്ര കാരണം ദുഃഖസംഭവേ
എന്റെ ദൈവവും ഇപ്പോൾ സമീപത്തില്ല; ഞാൻ ഇനി എന്ത് ചെയ്യും? എന്റെ ഈ ദുഃഖത്തിന് കാരണം ദൈവം മാത്രമാണ്.
ഏവമാദി ബഹുശ്രീമത്യേഷാ വൈ വിലലാപ ഹ । പാദാംഗുഷ്ഠേന ലിഖതീ ഭൂമിം നേത്രദ്വയാശ്രുഭിഃ
ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ ആ മഹിള സങ്കടത്തോടെ നിലത്ത് വെട്ടിയ കാൽവിരലാൽ ഭൂമി രേഖവരച്ച്, കണ്ണുനീർ ഒഴിച്ച് വിലപിച്ചു.
ബാലാന്പ്രതി ജഗാദാസൌ പൃഥുകഃ സ ച ഭൂപതിഃ । കഥം മത്സുതമാപാത്യ രണേ കുത്ര ഗമിഷ്യതി
കുട്ടികളോട് രാജാവ് പൃഥുകൻ ചോദിച്ചു: 'എന്റെ മകനെ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തിയ ശേഷം അവൻ എവിടേക്ക് പോകും?'
ഇതി വാക്യം വദത്യേഷാ ജാനകീ പതിദേവതാ । താവത്കുശസ്തു സംപ്രാപ്ത ഉജ്ജയിന്യാ മഹര്ഷിഭിഃ
ഭർത്താവിനോടുള്ള ഭക്തിയുള്ള ജനകി ഈ വാക്കുകൾ പറയുമ്പോൾ തന്നെ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം കുശൻ ഉജ്ജയിനിയിൽ എത്തി.
മാഘാസിതചതുര്ദശ്യാം മഹാകാലം സമര്ച്യ ച । പ്രാപ്യ ഭൂരിവരാംസ്തസ്മാദാഗമന്മാതൃസന്നിധൌ
മാഘമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശ്യന്നാൾ മഹാകാലനെ ആരാധിച്ച്, അവിടെനിന്ന് ഉത്തമമായ സമ്മാനങ്ങൾ വാങ്ങി, അമ്മയുടെ സന്നിധിയിൽ എത്തി.
ജാനകീം വിഹ്വലാം ദൃഷ്ട്വാ നേത്രോദ്ഭൂതാശ്രു വിക്ലവാമ് । ശോകവിഹ്വലദീനാംഗീം ബഭാഷേ യാവദുത്സുകഃ
ജനകിയെ ദുഃഖത്തിൽ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, ദുഃഖം കൊണ്ടു ക്ഷീണിച്ച ശരീരത്തോടെ കണ്ടു, കുശൻ ഉത്സുകനായി അവളോട് സംസാരിച്ചു.
തദാ സ്വബാഹുരവദത്സ്ഫുരദ്യുദ്ധാഭിശംസനഃ । ഹൃദയേ ചരണോത്സാഹോ ബഭൂവാതിരഥസ്യ ഹി
തന്റെ ഭുജം ഉയർത്തി, യുദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള ഉത്സാഹം മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞു, കുശൻ ആഹ്ലാദത്തോടെ യുദ്ധം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു.
സ പ്രത്യുവാച ജനനീം ദീനഗദ്ഗദഭാഷിണീമ് । മാതസ്തവ ഗതം ദുഃഖം മയി പുത്ര ഉപസ്ഥിതേ
ദുഃഖത്തിൽ നനഞ്ഞ, വിറയുന്ന ശബ്ദത്തിൽ സംസാരിച്ച അമ്മയോട് കുശൻ പറഞ്ഞു: 'അമ്മേ, ഞാൻ വന്നതുകൊണ്ട് നിന്റെ ദുഃഖം ഇനി ഇല്ല.'
മയി ജീവതി തേ നേത്രാദശ്രൂണി ഭുവി നോ പതന് । പ്രസൂമുവാചാശ്രുഖിന്നാം ദീനഗദ്ഗദഭാഷിണീമ്
ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ നിന്റെ കണ്ണുനീർ നിലത്തേക്ക് വീഴാൻ അനുവദിക്കില്ല; ദുഃഖത്തിൽ വിറയുന്ന ശബ്ദത്തിൽ അമ്മയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കുശോ ദുഃഖമിതഃ സദ്യോ ദുഃഖിതാം ധീരമാനസഃ । മമ ഭ്രാതാ ലവഃ കുത്ര വര്തതേ വൈരിമര്ദനഃ
കുശൻ, ദു:ഖത്തിന്റെ അളവ് അറിയുന്നവൻ, ഉടൻ തന്നെ മനസ്സിൽ വേദനിച്ചു. 'എന്റെ സഹോദരൻ ലവൻ, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവൻ, എവിടെയാണ് ഇപ്പോൾ?' എന്ന് അവൻ വിചാരിച്ചു.
സദാ മാമാഗതം ജ്ഞാത്വാ പ്രഹര്ഷന്സന്നിധാവിയാത് । ന ദൃശ്യതേ കഥം വീരഃ കുത്ര രംതും ഗതോ ബലീ
എനിക്ക് വന്നതായി അറിയുമ്പോൾ ലവൻ എപ്പോഴും സന്തോഷത്തോടെ അടുത്തേക്ക് വരുമായിരുന്നു. ഈ വീരൻ എവിടെയാണ്? എവിടേക്കാണ് ഈ ശക്തനായവൻ കളിക്കാൻ പോയത്?
കേന വാ സഹ ബാലത്വാദ്ഗതോ മാം വൈ നിരീക്ഷിതുമ് । കിം ത്വം രോദിഷി മേ മാതര്ലവഃ കുത്ര സ വര്തതേ
അവൻ ബാലത്വം കൊണ്ടോ ആരോടൊക്കെയോ ചേർന്ന് എന്നെ കാണാൻ പോയതാണോ? അമ്മേ, നീ എന്തുകൊണ്ട് കരയുന്നു? ലവൻ എവിടെയാണ് ഇപ്പോൾ?
തന്മേ കഥയ സര്വം യത്തവ ദുഃഖസ്യ കാരണമ് । തച്ഛ്രുത്വാ പുത്രവാക്യം സാ ദുഃഖിതാ കുശമബ്രവീത്
എന്റെ സങ്കടത്തിന് കാരണം എന്താണെന്ന് എല്ലാം പറയൂ. മകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട അമ്മ, ദു:ഖത്തോടെ കുശനോട് പറഞ്ഞു.
ലവോ ധൃതോ നൃപേണാത്ര കേനചിദ്ധയരക്ഷിണാ । ബബംധ ബാലകോ മേത്ര ഹയം യാഗക്രിയോചിതമ്
ലവനെ ഇവിടെ ഒരു രാജാവും കുതിരകളെ കാത്തിരിക്കുന്നവനും പിടിച്ചു. ബാലൻ യാഗത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള കുതിരയെ കെട്ടി.
തദ്രക്ഷകാന്ബഹൂഞ്ജിഗ്യേ ഏകോഽനേകാന്രിപൂന്ബലീ । രാജാ തം മൂര്ച്ഛിതം കൃത്വാ ബബംധ രണമൂര്ധനി
അവൻ ഒരുവൻ തന്നെ ആയിട്ടും അനേകം ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചു. രാജാവ് അവനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അചേതനനാക്കി കെട്ടിയിട്ടു.
ബാലകാ ഇതി മാമൂചുഃ സഹഗംതാര ഏവ ഹി । തതോഽഹം ദുഃഖിതാ ജാതാ നിശമ്യ ലവമാധൃതമ്
അവന്റെ കൂട്ടുകാരായ ബാലന്മാർ എന്നോട് പറഞ്ഞു, 'അവൻ ഒരു കുട്ടിയാണ്.' അതു കേട്ടപ്പോൾ ഞാൻ ദു:ഖിതയായി, ലവൻ പിടിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ.
ത്വം മോചയ ബലാത്തസ്മാത്കാലേ പ്രാപ്തോ നൃപോത്തമാത് । നിശമ്യ മാതുര്വചനം കുശഃ കോപസമന്വിതഃ । ജഗാദ താം ദശന്നോഷ്ഠം ദംതൈര്ദംതാന്വിനിഷ്പിഷന്
നീ സമയമാകുമ്പോൾ ആ മഹാരാജാവിന്റെ കയ്യിൽ നിന്ന് ശക്തിയോടെ അവനെ മോചിപ്പിക്കണം. അമ്മയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട കുശൻ, കോപത്തോടെ ചുണ്ടു കടിച്ചു പല്ലുകൾ പിഴുതുകൊണ്ട് അവളോട് പറഞ്ഞു.
കുശ ഉവാച। മാതര്ജാനീഹി തം മുക്തം ലവം പാശസ്യ ബംധനാത് । ഇദാനീം ഹന്മി തം ബാണൈഃ സമഗ്രബലവാഹനമ്
കുശൻ പറഞ്ഞു: അമ്മേ, ലവനെ പാശത്തിന്റെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ മോചിപ്പിക്കും എന്ന് അറിയുക. ഇപ്പോൾ ഞാൻ അ രാജാവിനെയും അവന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും വില്ലിനുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് സംഹരിക്കും.
യദി ദേവോഽമരോ വാപി യദി ശര്വഃ സമാഗതഃ । തഥാപി മോചയേ തസ്മാദ്ബാണൈര്നിശിതപര്വഭിഃ
അവൻ ദേവനാണോ, അമരന്മാരിൽ ഒരാളാണോ, ശിവൻ തന്നെയാണോ വന്നിട്ടുള്ളത്, എങ്കിലും ഞാൻ അമ്പുകളുടെ മൂർച്ചയാൽ അവിടെ നിന്ന് ലവനെ മോചിപ്പിക്കും.
മാ രോദിഷി മാതരിഹ വീരാണാം രണമൂര്ഛിതമ് । കീര്തയേഽത്ര ഭവത്യേവ പലായനമകീര്തയേ
അമ്മേ, യുദ്ധത്തിൽ വീരന്മാർ അചേതനരാകുന്നതിന് നീ ഇവിടെ കരയേണ്ട. ഞാൻ നിന്നെക്കായി കീർത്തി നേടും; ഓടി രക്ഷപ്പെടുന്നതിലൂടെ അപകീർത്തി വരുത്തില്ല.
ദേഹി മേ കവചം ദിവ്യം ധനുര്ഗുണസമന്വിതമ് । ശിരസ്ത്രാണം ച മേ മാതഃ കരവാലം തഥാശിതമ്
അമ്മേ, ദൈവികമായ കവർച്ചയും, വില്ലും, തലക്കാവലും, മൂർച്ചയുള്ള വാളും എനിക്ക് തരിക.
ഇദാനീം യാമി സമരേ പാതയാമി ബലം മഹത് । മോചയാമി ഭ്രാതരം സ്വം രണമധ്യാദ്വിമൂര്ഛിതമ്
ഇപ്പോൾ ഞാൻ യുദ്ധത്തിനായി പോകുന്നു; വലിയ സൈന്യത്തെ വീഴ്ത്തും; യുദ്ധത്തിനിടയിൽ അചേതനനായ സഹോദരനെ മോചിപ്പിക്കും.
ന മോചയാമ്യദ്യ പുത്രം തവ മാതര്മഹാരണാത് । തദാ തൌ മേ ഭവത്പാദൌ സംരുഷ്ടൌ ഭവതാം ക്ഷിതൌ
ഇന്ന് ഞാൻ മഹായുദ്ധത്തിൽ നിന്നു നിന്റെ മകനെ മോചിപ്പിക്കാതെ പോയാൽ, ഞാൻയും എന്റെ സഹോദരനും നിന്റെ കാലുകൾക്ക് മണ്ണ് പുരട്ടട്ടെ.