ബാലം ജ്ഞാത്വാ ഭവാന്നാത്ര കരോതു ബലസാഹസമ് । ഇതി ശ്രുത്വാ വചസ്തേഷാം വീരാണാം ശത്രുഹാ തദാ
'ഇത് ഒരു ബാലനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ഇവിടെ ബലപ്രയോഗം ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കരുത്.' വീരന്മാരുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ശത്രുഘ്നൻ അപ്പോൾ—
സുമതിം ച മതിശ്രേഷ്ഠമുവാച രണകാരണേ
—യുദ്ധത്തിന്റെ കാരണത്തെക്കുറിച്ച് ഉത്തമബുദ്ധിയുള്ള സുമതിയോടു സംസാരിച്ചു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। ജാനാസി കിം മഹാമംത്രിന്കോ ബാലോ ഹയമാഹരത് । യേന മേ ക്ഷപിതം സര്വം ബലം വാരിധിസന്നിഭമ്
ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: 'മഹാമന്ത്രിയേ, ഈ ബാലൻ ആരാണെന്ന് നിങ്ങൾക്കറിയാമോ? അവൻ കുതിര പിടിച്ചു, സമുദ്രംപോലെയുള്ള എന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും നശിപ്പിച്ചു.'
സുമതിരുവാച। സ്വാമിന്നയം മുനിശ്രേഷ്ഠ വാല്മീകേരാശ്രമോ മഹാന് । ക്ഷത്ത്രിയാണാമത്ര വാസോ നാസ്ത്യേവ പരതാപന
സുമതി പറഞ്ഞു: 'സ്വാമിനേ, ഇതാണ് മഹാമുനിയായ വാൽമീകിയുടെ വലിയ ആശ്രമം; ഇവിടെ ക്ഷത്രിയന്മാർക്ക് താമസിക്കാൻ അനുമതിയില്ല, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ.'
ഇംദ്രോ ഭവിഷ്യതി പരമമര്ഷീ ഹയമാഹരത് । പുരാരിര്വാന്യഥാ വാഹം തവ കഃ സമുപാഹരേത്
'ഇത് ഇന്ദ്രനോ അതവാ അത്യന്തം കോപമുള്ള ആരോ ആകണം കുതിര പിടിച്ചത്; അല്ലെങ്കിൽ, മറ്റാരാണ് ഈ കുതിരയെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നതെന്ന് പറയാൻ കഴിയൂ?'
കാലജിദ്യേന നാശം വൈ പ്രാപ്തഃ പരമദാരുണഃ । തം പ്രതി ശ്രീമഹാരാജ ഗംതാ കഃ പുഷ്കലാന്യതഃ
'കാളജിത്തിന് അത്യന്തം ഭയാനകമായ നാശം വരുത്തിയവൻ ആരാണോ—മഹാരാജാവേ, അവനെ നേരിടാൻ പുഷ്കലനല്ലാതെ മറ്റാരുമില്ല.'
ത്വം ച വീരൈര്ഭടൈഃ സര്വൈരാജഭിഃ പരിവാരിതഃ । തത്ര ഗച്ഛസ്വ സൈന്യേന മഹതാ ശത്രുകൃംതന
'നീയും എല്ലാ വീരന്മാരും രാജാക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റി, വലിയ സൈന്യവുമായി അവിടെ പോകണം, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവനേ.'
ഗത്വാ സ ജീവിതം വീരം ബദ്ധ്വാ തു കുതുകാര്ഥിനേ । ദര്ശയിഷ്യാമി രാമായ മതം മേ ത്വിദമാദൃതമ്
'അവിടെ ചെന്നു, ആ വീരബാലനെ ജീവനോടെ പിടിച്ചു, രാമനോടു കാണിക്കാം; ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച അഭിപ്രായം.'
ഇതി വാക്യം സമാകര്ണ്യ വീരാന്സര്വാന്സമാദിശത് । സൈന്യേന മഹതാ യാത യൂയമായാമി പൃഷ്ഠതഃ
ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, ശത്രുഘ്നൻ എല്ലാ വീരന്മാരോടും പറഞ്ഞു: 'വലിയ സൈന്യവുമായി നിങ്ങൾ മുന്നോട്ട് പോവൂ; ഞാൻ പിന്നിൽ വരാം.'
നിര്ദിഷ്ടാസ്തേ ക്ഷണാദ്വീരാ ജഗ്മുര്യത്ര ലവോ ബലീ । ധനുര്വിസ്ഫാരയംസ്തത്ര സുദൃഢം ഗുണപൂരിതമ്
അവരൊക്കെയും ഉടൻ തന്നെ, ശക്തനായ ലവൻ ഉറച്ച വില്ല് വലിച്ചുനിൽക്കുന്നിടത്തേക്ക് പോയി.
ആയാതം തന്മഹദ്ദൃഷ്ട്വാ ബലം വീരപ്രപൂരിതമ് । ന കിംചിന്മനസാ ബിഭ്യേലവേന ബലശാലിനാ
വീരരുടെ ഘോഷത്തോടെ നിറഞ്ഞ വലിയ സൈന്യം എത്തിയതറിഞ്ഞ്, ധൈര്യശാലിയായ ലവന് മനസ്സിൽ ذرിയം പോലും ഭയം തോന്നിയില്ല.
ലവഃ സിംഹ ഇവോത്തസ്ഥൌ മൃഗാന്മത്വാഽഖിലാന്ഭടാന് । ധനുര്വിസ്ഫാരയന്രോഷാച്ഛരാന്മുംചന്സഹസ്രശഃ
ലവൻ സിംഹംപോലെ എഴുന്നേറ്റു, എല്ലാ സൈനികരെയും മൃഗങ്ങളായി കണക്കാക്കി, കോപത്തോടെ വില്ല് വലിച്ച് ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകൾ വിട്ടു.
തേ ശരൈഃ പീഡ്യമാനാസ്തു മഹാരോഷേണ പൂരിതാഃ । വീരം ബാലം മന്യമാനാഃ സംമുഖം പ്രാദ്രവംസ്തദാ
അമ്പുകളുടെ പ്രഹരത്തിൽ വേദനിച്ചും അത്യന്തം കോപം നിറഞ്ഞും, ആ ബാലവീരനെ കുട്ടിയെന്നു കരുതി, സൈനികർ നേരെ അവന്റെ നേരെ ഓടി.
വീരാന്സഹസ്രശോ ദൃഷ്ട്വാ ഭ്രമിഭിഃ പര്യവസ്ഥിതാന് । ലവോ ജവേന സംധായ ശരാന്രോഷപ്രപൂരിതഃ
ആയിരക്കണക്കിന് വീരന്മാർ ചുറ്റും ഭ്രമണരൂപത്തിൽ നില്ക്കുന്നത് കണ്ട ലവൻ, അതിവേഗത്തിൽ കോപം നിറഞ്ഞ് അമ്പുകൾ വില്ലിൽ കെട്ടി.
ഭ്രമിരാദ്യാ സഹസ്രേണ ദ്വിതീയായുതസംഖ്യയാ । തൃതീയായുതയുഗ്മേന തുരീയായുതപംചഭിഃ
ആദ്യ ഭ്രമണം ആയിരം പേരായിരുന്നു, രണ്ടാംത് പത്ത് ആയിരം, മൂന്നാമത് ഇരുപത് ആയിരം, നാലാമത് അമ്പത് ആയിരം സൈനികർ.
പംചമീ ലക്ഷയോധാനാം ഷഷ്ഠീ യോധായുതാധികൈഃ । സപ്തമീ ലക്ഷയുഗ്മേന സപ്തഭിര്ഭ്രമിഭിര്വൃതഃ
അഞ്ചാമത്തേതിൽ ഒരു ലക്ഷം സൈനികരും, ആറാമത്തേതിൽ പത്ത് ആയിരത്തിലധികം യോദ്ധാക്കളും, ഏഴാമത്തേതിൽ ഏഴ് ലക്ഷം പേരും, ഏഴു ഭ്രമണരൂപങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
മധ്യേ ലവോ ഭ്രമിവ്യാപ്തഃ സ ചരന്വഹ്നിവത്തദാ । ദാഹയാമാസ സര്വാന്വൈ സൈനികാന്ഭ്രമികാരകാന്
അവിടെ ലവൻ ഭ്രമണരൂപങ്ങൾക്കിടയിൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അഗ്നിപോലെ സഞ്ചരിച്ച് ആ ഭ്രമണരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച എല്ലാ സൈനികരെയും ദഹിപ്പിച്ചു.
കാചിത്ഖങ്ഗൈഃ ശരൈഃ കാചിത്കാചിത്പ്രാസൈശ്ച കുംതലൈഃ । പട്ടിശൈഃ പരിഘൈഃ സര്വാ ഭ്രമിര്ഭഗ്നാ മഹാത്മനാ
ചില ഭ്രമണങ്ങൾ വാൾ കൊണ്ടും അമ്പുകൊണ്ടും, ചിലത് കുന്തം, മുത്തിരി, പറ്റിശ്, ഗദ തുടങ്ങിയ ആയുധങ്ങൾ കൊണ്ടും, എല്ലാം മഹാത്മാവായ ലവൻ തകർത്തു.
സപ്തഭിര്ഭ്രമിഭിര്മുക്തോ രരാജ സ കുശാനുജഃ । മേഘവൃംദവിനിര്മുക്തഃ ശശീവ ശരദാഗമേ
ഏഴ് ഭ്രമണരൂപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായ കുശപുത്രൻ, ശരദ്കാലത്ത് മേഘങ്ങൾ മാറിയ ശേഷം തെളിയുന്ന ചന്ദ്രനുപോലെ പ്രകാശിച്ചു.
പ്രാഹരത്സര്വഥാ യോധാന്ഭിംദന്ഗജകരാന്ബഹൂന് । ഛിംദഞ്ഛിരാംസി വീരാണാം ചക്രഭ്രൂണി മഹാംതി ച
അവൻ പലവിധത്തിൽ സൈനികരെ ആക്രമിച്ചു, ആനകളുടെ കൈകൾ തകർത്തു, വീരന്മാരുടെ തലകൾ വെട്ടി, വലിയ കവചങ്ങൾ തകർത്തു.
അനേകേ പതിതാ വീരാ ലവബാണപ്രപീഡിതാഃ । മുമുഹുഃ സമരേഽഥാന്യേ നഷ്ടാ അന്യേ സുകാതരാഃ
ലവന്റെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് പീഡിതരായ അനേകം വീരന്മാർ വീണു; ചിലർ യുദ്ധത്തിൽ ബോധംകെട്ടു, ചിലർ മരിച്ചു, ചിലർ അത്യന്തം ദു:ഖിതരായി.
പലായനപരം സൈന്യം ലവബാണപ്രപീഡിതമ് । വീക്ഷ്യ വീരോ രണേ യോദ്ധും പ്രായാത്പുഷ്കലസംജ്ഞകഃ
ലവന്റെ അമ്പുകളുടെ പ്രഹരത്തിൽ പീഡിതരായി ഓടിപ്പോകാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സൈന്യത്തെ കണ്ട വീരനായ പുഷ്കലൻ യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് നടന്നു.
തിഷ്ഠതിഷ്ഠേതി ച വദന്രോഷപൂരിതലോചനഃ । രഥേ സുഹയശോഭാഢ്യേ തിഷ്ഠന്പ്രായാല്ലവം ബലീ
കോപം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ 'നിൽക്കു, നിൽക്കു' എന്ന് വിളിച്ചു, ഉത്തമ കുതിരകളാൽ അലങ്കരിച്ച രഥത്തിൽ നിന്ന് പുഷ്കലൻ ശക്തിയോടെ ലവന്റെ അടുത്തേക്ക് എത്തി.
സ ലവം പ്രത്യുവാചാഥ പുഷ്കലഃ പരമാസ്ത്രവിത് । തിഷ്ഠ ദത്തേ മയാ സംഖ്യേ രഥേ സുഹയശോഭിതേ
അപ്പോൾ പരമസ്ത്രവിദ്യയുള്ള പുഷ്കലൻ ലവനോട് പറഞ്ഞു: 'നിൽക്കു! ഞാൻ നിനക്കു ഉത്തമ കുതിരകളാൽ അലങ്കരിച്ച രഥം യുദ്ധത്തിൽ തരുന്നു.'
പദാതിനാ ത്വയാ യുദ്ധം കരോമി കിമഥാഹവേ । തസ്മാത്തിഷ്ഠ രഥേ പശ്ചാദ്യുദ്ധ്യേഽഹം ഭവതാ സഹ । ഏതദ്വാക്യം നിശമ്യാസൌ ലവഃ പുഷ്കലമബ്രവീത്
'നീ കാൽനടയായി എന്നോട് യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടതെന്തിന്? അതുകൊണ്ട് നീ രഥത്തിൽ തന്നെ നിൽക്കു; പിന്നെ ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്യും.' ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ലവൻ പുഷ്കലനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ത്വയാ ദത്തേ രഥേ സ്ഥിത്വാ യുദ്ധം കുര്യാമഹം രണേ । തദാ മേ പാപമേവ സ്യാജ്ജയഃ സംദിഗ്ധ ഏവ ഹി
'നീ തന്ന രഥത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്താൽ, അങ്ങനെ ലഭിക്കുന്ന വിജയം എനിക്കു സംശയകരവും പാപകരവും ആയിരിക്കും.'
ന വയം ബ്രാഹ്മണാ വീര പ്രതിഗ്രഹപരായണാഃ । വയം തു ക്ഷത്രിയാ നിത്യം ദാനകര്മക്രിയാരതാഃ
'വീരാ, ഞങ്ങൾ ബ്രാഹ്മണർ അല്ല, ദാനം സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അല്ല; ഞങ്ങൾ ക്ഷത്രിയർ, എപ്പോഴും ദാനം ചെയ്യുന്നതിലും കര്മ്മത്തിൽ താല്പര്യമുള്ളവരാണ്.'
ഇദാനീം ത്വദ്രഥം കോപാദ്ഭനജ്മി പ്രത്യഹം ഭവാന് । പാദചാരീ ഭവത്യേവ പശ്ചാദ്യുദ്ധം കരിഷ്യതി
ഇപ്പോള് കോപത്തോടെ ഞാന് നിന്റെ രഥം തകര്ക്കും. പിന്നെ നീ കാലനടയായി മാറും, അതിനുശേഷം നീ എന്നോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്യും.
പുഷ്കലോ വാക്യമാകര്ണ്യ ധര്മധൈര്യസമന്വിതമ് । വിസിസ്മായ ചിരം ചിത്തേ ധനുഃ സജ്യമഥാകരോത്
പുഷ്കലന്റെ ധർമ്മവും ധൈര്യവും നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അവൻ ഏറെ നേരം അത്ഭുതത്തോടെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു. പിന്നെ തന്റെ വില്ല് തയ്യാറാക്കി പിടിച്ചു.
തമാത്തധനുഷം ദൃഷ്ട്വാ ലവഃ കോപസമന്വിതഃ । ചാപം ചിച്ഛേദ പാണിസ്ഥം ശരസംധാനമാചരന്
അവനെ വില്ല് പിടിച്ച് നില്ക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ലവൻ കോപത്തോടെ അവന്റെ കൈയിലെ വില്ല് തകർത്തു. പിന്നെ ഒരു അമ്പ് ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി.