മുഹൂര്തേനാപി സംജ്ഞാം സാ പ്രാപ്യ ദുഃഖപരിപ്ലുതാ । ജഗാദ രാമചരണൌ സ്മംരതീ ശോകവിക്ഷതാ
കുറച്ച് നേരം കഴിഞ്ഞ് ദുഃഖത്തില് മുഴുകിയ അവള്ക്ക് ബോധം തിരികെവന്നു; രാമന്റെ പാദങ്ങളെ ഓര്ത്തുകൊണ്ട് സീത ദുഃഖഭാരത്തില് വേദനയോടെ സംസാരിച്ചു.
രഘുനാഥോ മഹാബുദ്ധിസ്ത്യജതേ മാം കഥം മഹാന് । യോ മദര്ഥേ പയോരാശിം ബദ്ധവാന്വാനരൈര്യുതഃ
'എങ്ങനെ ആ മഹാബുദ്ധിയുള്ള രഘുനാഥന് എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു? എന്റെ خاطرം വാനരന്മാരുടെ സഹായത്തോടെ സമുദ്രത്തില് പാലം നിര്മ്മിച്ചവനല്ലേ അദ്ദേഹം?'
സ കഥം മാം മഹാവീരോ നിഷ്പാപാം രജകോക്തിതഃ । ത്യജിഷ്യതി മമൈവാത്ര ദൈവം തു പ്രതികൂലിതമ്
'അവന് എങ്ങനെ washerman-ന്റെ വാക്കിനാല് പാപമില്ലാത്ത എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കും? ഇതെല്ലാം എന്റെ ഭാഗ്യമാണ് എനിക്കെതിരെ നിന്നിരിക്കുന്നത്.'
ഏവം വദന്തീ പുനരപി മൂര്ച്ഛാം പ്രാപ്താ വിദേഹജാ । മൂര്ച്ഛിതാം താം സമീക്ഷ്യാഥ രുരോദ വികൃതസ്വരഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വീണ്ടും വൈദേഹിയുടെ മകള് ബോധംകെട്ടു വീണു; അവളെ അങ്ങനെയായത് കണ്ട സുമിത്രപുത്രന് വേദനയോടെ കരഞ്ഞു.
പുനഃ സംജ്ഞാമവാപ്യൈവം സൌമിത്രിം നിജഗാദ സാ । ദുഃഖാതുരം വീക്ഷമാണാ രുദ്ധകംഠം സുദുഃഖിതാ
വീണ്ടും ബോധം വന്ന സീത ദുഃഖഭാരത്തില് കണ്ഠം മൂടി, സുമിത്രപുത്രനെ നോക്കി ദുഃഖത്തോടെ അവനോട് പറഞ്ഞു.
സൌമിത്രേ ഗച്ഛ രാമം ത്വം ധര്മമൂര്തിം യശോനിധിമ് । മദ്വാക്യമേവൈതദ്ബ്രൂയാഃ സമക്ഷം തപസാം നിധേഃ
'സുമിത്രപുത്രാ, നീ ധര്മത്തിന്റെ രൂപവും കീര്ത്തിയുടെ നിധിയുമായ രാമനോട് പോവുക; എന്റെ ഈ വാക്കുകള് തപസ്സിന്റെ നിധിയുടെ സാന്നിധ്യത്തില് നേരിട്ട് പറയണം.'
മാം തത്യാജ ഭവാന്യദ്വൈ ജാനന്നപി വിപാപിനീമ് । കുലസ്യ സദൃശം കിം വാ ശാസ്ത്രജ്ഞാനസ്യ തത്ഫലമ്
'അവന് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു, എങ്കിലും പാപം ചുമത്തപ്പെട്ടവളാണെന്ന് അറിയാമായിരുന്നു; ഇതെന്താണ് അവന്റെ കുടുംബത്തിന് യോജിച്ചതോ, ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിന് ഫലമോ?'
നിത്യം തവ പദേ രക്താം ത്വദുച്ഛിഷ്ടഭുജം ഹി മാമ് । ഭവാംസ്തത്യാജ തത്സര്വം മമ ദൈവം തു കാരണമ്
'എപ്പോഴും നിന്റെ പാദങ്ങളില് ഭക്തിയോടെ, നിന്റെ ഉച്ചിഷ്ടം മാത്രം ഭക്ഷിച്ചവളായ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചുവല്ലോ; ഇതെല്ലാം എന്റെ ഭാഗ്യത്തിന്റെ കാരണമാത്രമാണ്.'
കല്യാണം തവ സര്വത്ര ഭൂയാദ്വീരവരോത്തമ । അഹം താവദ്വനേ ത്വാം ഹി സ്മരംതീ പ്രാണധാരികാ
'വീരശ്രേഷ്ഠാ, എവിടെയും നിനക്ക് ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ; ഞാന് വനത്തില് നിന്നെ ഓര്ത്തുകൊണ്ട് ജീവന് നിലനിര്ത്തും.'
മനസാ കര്മണാ വാചാ ഭവാനേവ മമോത്തമഃ । അന്യേ തുച്ഛീകൃതാഃ സര്വേ മനസാ രഘുവംശജ
'മനസിലും, പ്രവൃത്തിയിലും, വാക്കിലും നീയാണ് എനിക്ക് പ്രധാനന്; രഘുവംശജാ, മറ്റു എല്ലാവരും എന്റെ മനസ്സില് അപ്രധാനരാണ്.'
ഭവേഭവേ ഭവാനേവ പതിര്ഭൂയാന്മഹീശ്വര । ത്വത്പദസ്മരണാനേക ഹതപാപാ സതീശ്വരീ
'എല്ലാ ജന്മങ്ങളിലും നീയാകട്ടെ എന്റെ ഭര്ത്താവ്, ഭൂമിപതേ; നിന്റെ പാദസ്മരണയാല് ഞാന് പാപങ്ങളില് നിന്ന് മോചിതയായ ശുദ്ധയായ ഭാര്യയാണ്.'
ശ്വശ്രൂജനം ബ്രൂഹി സര്വം മത്സംദേശം രഘൂത്തമ । ത്യക്താ വനേ മഹാഘോരേ രാമേണ നിരഘാ സതീ
'രഘൂത്തമാ, എന്റെ സന്ദേശം മുഴുവന് ശ്വശ്രൂജനങ്ങള്ക്ക് പറയണം; മഹാഭയങ്കരമായ വനത്തില് രാമന് ഉപേക്ഷിച്ച ശുദ്ധയായ സീതയുടെ സന്ദേശമാണിത്.'
സ്മരാമി ചരണൌ യുഷ്മദ്വനേ മൃഗഗണൈര്യുതേ । അംതര്വത്നീ വനേ ത്യക്താ രാമേണ സുമഹാത്മനാ
'വനത്തില് മൃഗസംഘങ്ങളാല് ചുറ്റപ്പെട്ട നിന്റെ പാദങ്ങളെ ഞാന് ഓര്ക്കുന്നു; മഹാത്മാവായ രാമന് വനത്തില് ഉപേക്ഷിച്ച അന്തഃപുരവാസിനിയാണ് ഞാന്.'
സൌമിത്രേ ശൃണു മദ്വാക്യം ഭദ്രം ഭൂയാദ്രഘൂത്തമേ । ഇദാനീം സംത്യജേ പ്രാണാന്രാമവീര്യം സുരക്ഷതീ
'സുമിത്രപുത്രാ, എന്റെ വാക്കുകള് കേള്ക്കു; രഘൂത്തമന് എവിടെയും ക്ഷേമം അനുഭവിക്കട്ടെ; ഇപ്പോള് ഞാന് ജീവന് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, രാമന്റെ വീര്യം എന്നെ രക്ഷിക്കുന്നു.'
ത്വം രാമവചനം തഥ്യം യത്കരോഷി ശുഭം തവ । പരതംത്ത്രേണ തത്കാര്യം രാമപാദാബ്ജസേവിനാ
നീ രാമന്റെ സത്യമായ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നു, അതു നിനക്ക് ശുഭമാണ്. രാമന്റെ പാദസേവകനായവൻ, മറ്റൊരാളുടെ കീഴിൽ ആയാലും, ആ കര്ത്തവ്യം നിർവഹിക്കണം.
ഗച്ഛ ത്വം രാമ സവിധേ ശിവാഃ പംഥാന ഏവ തേ । മമോപരി കൃപാ കാര്യാ സ്മര്തവ്യാഹം കദാ കദാ
നീ ഇപ്പോൾ രാമന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലേക്ക് പോവുക. നിനക്ക് ഈ വഴി നന്മയുള്ളതാണ്. എനിക്ക് ദയ കാണിക്കണം; ഇടയ്ക്കിടെ എന്നെ ഓർക്കണം.
ഇത്യുക്ത്വാ മൂര്ച്ഛിതാ ഭൂമൌ പപാത പുരതസ്തദാ । ലക്ഷ്മണോ ദുഃഖമാപേദേ വീക്ഷ്യ മൂര്ച്ഛിതജാനകീമ്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൾ അവന്റെ മുന്നിൽ നിലത്ത് വീണു മയങ്ങി. ജനകിയെ അചേതനയായി കണ്ട ലക്ഷ്മണൻ ദു:ഖത്തിൽ ആഴപ്പെട്ടു.
വീജയാമാസ വാസോഗ്രൈഃ സംജ്ഞാം പ്രാപ്താം പ്രകൃത്യ ച । സൌമിത്രിഃ സാംത്വയാമാസ വചനൈര്മധുരൈര്മുഹുഃ
അവൾക്ക് തിരിച്ചറിയാൻ വസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് വീശി. അവൾക്ക് ജ്ഞാനം വന്നപ്പോൾ, സുമിത്രയുടെ മകൻ മധുരമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ആവർത്തിച്ച് ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
ലക്ഷ്മണ ഉവാച। ഏഷ ഗച്ഛാമി രാമം വൈ ഗത്വാ ശംസാമി സര്വശഃ । സമീപേ തേ മുനേരസ്തി വാല്മീകേരാശ്രമോ മഹാന്
ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇപ്പോൾ രാമനെ കാണാൻ പോകുന്നു; പോയിട്ട് എല്ലാം അറിയിക്കും. നിന്റെ അടുത്ത് വാൽമീകി മഹർഷിയുടെ വലിയ ആശ്രമം ഉണ്ട്.
ഇത്യുക്ത്വാ താം പരിക്രമ്യ ദുഃഖിതോ ബാഷ്പപൂരിതഃ । മുംചന്നശ്രുകലാം ദുഃഖാദ്യയൌ രാമം മഹീപതിമ്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവളെ ചുറ്റി, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരൊഴുക്കി, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി, രാമൻ മഹാരാജാവിന്റെ അടുക്കൽ പോയി.
ജാനകീ ദേവരം യാംതം വീക്ഷ്യ വിസ്മിതലോചനാ । ഹസത്യയം മഹാഭാഗോ ലക്ഷ്മണോ ദേവരോ മമ
ജനകി തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ സഹോദരൻ പോകുന്നത് കണ്ടു, അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി: 'എന്റെ ദൈവസ്വഭാവമുള്ള ലക്ഷ്മണൻ, എന്റെ ദേവരൻ, ഇങ്ങനെ പുഞ്ചിരിക്കുന്നു' എന്നു വിചാരിച്ചു.
കഥം മാം പ്രാണതഃ പ്രേഷ്ഠാം വിപാപാം രാഘവോഽത്യജത് । ഇതി സംചിംതയംതീ സാ തമൈക്ഷദനിമേഷണാ
'എന്തുകൊണ്ട് രാഘവൻ എന്നെ, ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രിയപ്പെട്ട, പാപരഹിതയായ ഭാര്യയെ, ഉപേക്ഷിച്ചു?' എന്ന ചിന്തയിൽ അവൾ കണ്ണടയ്ക്കാതെ അവനെ നോക്കി.
ജാഹ്നവീം സര്വഥോത്തീര്ണാം ജ്ഞാത്വാ സത്യം സ്വഹാപനമ് । പതിതാ പ്രാണസംദേഹം പ്രാപ്താ മൂര്ച്ഛാം ഗതാ തദാ
താൻ ജാഹ്നവിയെ പൂർണ്ണമായി കടന്നുവെന്ന്, തന്റെ സമർപ്പണം സത്യമായിരുന്നുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, അവൾ നിലത്ത് വീണു, ജീവൻ സംശയത്തിൽ, വീണ്ടും മയങ്ങി.
തദാ ഹംസാഃ സ്വപക്ഷാഭ്യാം ജലമാനീയ സര്വതഃ । സിഷിചുര്മധുരോ വായുര്വവൌ പുഷ്പസുഗംധിമാന്
അപ്പോൾ ഹംസകൾ ചിറകുകൾ കൊണ്ട് ചുറ്റുമുള്ള വെള്ളം കൊണ്ടുവന്ന് തളിച്ചു; പുഷ്പസുഗന്ധമുള്ള മധുരമായ കാറ്റ് വീശി.
കരിണഃ പുഷ്കരൈഃ സ്വീയൈര്ജലപൂര്ണൈഃ സമംതതഃ । വ്യാപ്തം ശരീരം രജസാ ക്ഷാലയംത ഇവാഗതാഃ
ആനകൾ തങ്ങളുടേതായ പുഷ്കരങ്ങൾ വെള്ളം നിറച്ച് കൊണ്ടുവന്ന്, അവളുടെ ശരീരത്തിൽ പൊടി പടർത്ത്, കഴുകുന്നതുപോലെ ചെയ്തു.
മൃഗാസ്തദംതികം പ്രാപ്യ സംതസ്ഥുര്വിസ്മിതേക്ഷണാഃ । നഗാഃ പുഷ്പയുതാ ആസംസ്തത്കാലം മധുനാ വിനാ
മൃഗങ്ങൾ അവളുടെ അടുത്ത് വന്ന് അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി നിന്നു; ആ സമയത്ത് മരങ്ങൾ പുഷ്പങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, പക്ഷേ തേൻ ഇല്ലായിരുന്നു.
ഏതസ്മിന്സമയേ വൃത്തേ സംജ്ഞാം പ്രാപ്യ തദാ സതീ । വിലലാപ സുദുഃഖാര്താ രാമരാമേതി ജല്പതീ
ഇതെല്ലാം നടന്നപ്പോൾ, സതീ ജ്ഞാനം വീണ്ടെടുത്തു; അതീവ ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങി, 'രാമ, രാമ' എന്നു ഉരുണ്ടുകൊണ്ട് കരയാൻ തുടങ്ങി.
ഹാ നാഥ ദീനബംധോ ഹേ കരുണാമയസംനിധേ । അപരാധാദൃതേ മാം ത്വം കഥം ത്യജസി വൈ വനേ
'ഹായ, നാഥാ, ദീനബന്ധോ, കരുണാമയനായവാ, ഞാൻ എന്തെങ്കിലും പാപം ചെയ്തില്ലെങ്കിൽ, നീ എങ്ങനെ എന്നെ കാട്ടിൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു?' എന്നു അവൾ പറഞ്ഞു.
ഇത്യേവമാദിഭാഷംതീ വിലപംതീ മുഹുര്മുഹുഃ । ഇതസ്തതഃ പ്രപശ്യംതീ സംമൂര്ച്ഛംതീ പുനഃപുനഃ
ഇങ്ങനെ പലതവണ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു, വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ച്, ഇടതിടങ്ങളിൽ നോക്കി, അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മയങ്ങി.
തദാ സ്വശിഷ്യൈര്ഭഗവാന്വാല്മീകിഃ സംഗതോ വനമ് । ശുശ്രാവ രുദിതം തത്ര കരുണാസ്വരഭാഷിതമ്
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ വാൽമീകി തന്റെ ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്ക് വന്നു; അവിടെ അവളുടെ ദയയോടുകൂടിയ കരച്ചിൽ കേട്ടു.