സാ ചലംതീ പഥി തദാ ശുഷ്യദ്വദനലക്ഷിതാ । കംടകക്ഷതസത്പാദാ സ്ഖലംതീ ച പദേ പദേ
അവൾ വഴിയിലൂടെ നടന്ന്, വെയിലിലും ദാഹത്തിലും ക്ഷീണിച്ചവളായി തോന്നി; കുരുവികൾ കുത്തിയ പാദങ്ങൾ കൊണ്ട് ഓരോ ചുവടിലും ഇടറിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
ലക്ഷ്മണസ്താം മഹാഘോരേ വിപിനേ ദുഃഖദായിനി । പ്രവേശയാമാസ തദാ രാഘവാജ്ഞാവിധായകഃ
രാഘവന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച്, ദു:ഖം നിറഞ്ഞ ആ ഭയങ്കരമായ കാട്ടിൽ ലക്ഷ്മണൻ അവളെ കൊണ്ടുപോയി.
യത്ര വൃക്ഷാ മഹാഘോരാ ബര്ബൂലാഃ ഖദിരാ ഘനാഃ । ശ്ലേഷ്മാതകാശ്ചിംചിണീകാഃ ശുഷ്കാ ദാവേന വഹ്നിനാ
അവിടെ ഭയങ്കരമായ ബർബൂല, കനത്ത ഖദിര, ശ്ലേഷ്മാതക, ചിഞ്ചിണി തുടങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങൾ, കാട്ടുതീയിൽ ചുട്ടുപൊള്ളിയ നിലയിലായിരുന്നു.
കോടരസ്ഥാ മഹാസര്പാഃ ഫൂത്കുര്വംതി സുകോപിതാഃ । ഘൂകാ ഘൂത്കുര്വതേ യത്ര ലോകചിത്തഭയംകരാഃ
വൃക്ഷങ്ങളുടെ പൊക്കിലുണ്ടായിരുന്ന വലിയ പാമ്പുകൾ കോപത്തോടെ കൂക്കിയിരുന്നു; അപ്പോൾ, അണ്ടരാവുകൾ ഉളളിൽ പേടിപ്പെടുത്തുന്ന ശബ്ദം മുഴക്കിയിരുന്നു.
വ്യാഘ്രാഃ സിംഹാഃ സൃഗാലാശ്ച ദ്വീപിനോഽതിഭയംകരാഃ । ദൃശ്യംതേ യത്ര സരലാ മനുഷ്യാദാഃ സുകോപനാഃ
വലിയ കടുവ, സിംഹം, നായ്ക്കളും, ചിരുതകളും, അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ മനുഷ്യഭക്ഷികളായ സരളകളും അവിടെ കണ്ടു; ഇവർ എളുപ്പത്തിൽ കോപിതരാകുന്നവരായിരുന്നു.
മഹിഷാഃ സൂകരാ ദുഷ്ടാ ദംഷ്ട്രാ ദ്വയവിലക്ഷിതാഃ । കുര്വംതി പ്രാണിനാം താപം മാനസസ്യ മദോദ്ധുരാഃ
കൊള്ളായ്മയുള്ള കാട്ടുപോത്തുകളും ഇരട്ടക്കൊമ്പ് കാട്ടുപന്നികളും, മനസ്സിൽ പക നിറച്ച്, ജീവജാലങ്ങളെ വേദനിപ്പിച്ചു.
ഈദൃഗ്വനം പ്രപശ്യംതീ ഭയേനോപഗതജ്വരാ । കംടകൈര്ദഷ്ടചരണാ ലക്ഷ്മണം വാക്യമബ്രവീത്
ഇങ്ങനെ ഭയത്താൽ ചൂടേറ്റു, കുരുവികൾ കുത്തിയ കാലുകളോടെ സീത ആ കാട് കണ്ടപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു.
ജാനക്യുവാച। വീരര്ഷിമുനിസംസേവ്യാ നാശ്രമാന്നേത്രസൌഖ്യദാന് । നാഹം പശ്യാമി നോ തേഷാം പത്നീശ്ച സുതപോധനാഃ
ജാനകി പറഞ്ഞു: വീരരായ ഋഷിമാരും, austerity-യിൽ സമ്പന്നരായ അവരുടെ ഭാര്യമാരും, കണ്ണിന് ആശ്വാസം പകരുന്ന ആശ്രമങ്ങളുമൊന്നും ഞാൻ ഇവിടെ കാണുന്നില്ല.
പശ്യാമി കേവലം ഘോരാന്പക്ഷിണഃ ശുഷ്കവൃക്ഷകാന് । ദാവാനലേന തത്സര്വം ദഹ്യമാനമിദം വനമ്
ഞാൻ കാണുന്നത് ഭയപ്പെടുത്തുന്ന പക്ഷികളും ഉണങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങളുമാണ്; ഈ കാട് മുഴുവൻ കാട്ടുതീയിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ത്വാം ച പശ്യാമി ദുഃഖാര്തമശ്രുപൂര്ണാകുലേക്ഷണമ് । ശകുനേതരസാഹസ്രം ഭവേന്മമ പദേ പദേ
നീ ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായി, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ ഇരിക്കുന്നു എന്നതും ഞാൻ കാണുന്നു; ഓരോ ചുവടിലും ആയിരം ദുർലക്ഷണങ്ങൾ എന്നെ അലട്ടുന്നു.
തന്മേ കഥയ വീരാഗ്ര്യ കഥം മുക്താ മഹാത്മനാ । രാമേണ ദുഷ്ടഹൃദയാ ക്ഷിപ്രം കഥയ മേ ഹി തത്
അതിനാൽ, വീരശ്രേഷ്ഠാ, മഹാത്മാവായ രാമൻ എങ്ങനെ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു എന്നത് നീ എനിക്ക് വേഗം പറയണം.
ഇതി വാക്യം സമാകര്ണ്യ ലക്ഷ്മണഃ ശോകകര്ശിതഃ । സംരുദ്ധബാഷ്പവദനോ ന കിംചിത്പ്രോക്തവാംസ്തദാ
അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ദു:ഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ലക്ഷ്മണൻ, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ഒന്നും പറയാതെ നിന്നു.
തദേവ വിപിനം ഘോരം ഗച്ഛംതീ ലക്ഷ്മണാന്വിതാ । പുനരപ്യാഹ തം വീരം ദുഃഖാര്താ പശ്യതീ മുഖമ്
അവൾ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആ ഭയങ്കരമായ കാട്ടിലൂടെ നടന്നു കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, സീത ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായി അവന്റെ മുഖം നോക്കി വീണ്ടും ചോദിച്ചു.
തദാപി സ ന താം വക്തി കിമപി പ്രേക്ഷുലോലുപഃ । തദാ സാത്യംതനിര്ബംധം ചകാര പരിപൃച്ഛതീ
അപ്പോൾ പോലും ലക്ഷ്മണൻ ഒന്നും പറയാതെ, കണ്ണ് ചലിച്ചുകൊണ്ട് നിന്നു; സീത വീണ്ടും വീണ്ടും ആകാംക്ഷയോടെ ചോദിച്ചു.
ആഗ്രഹേണ യദാ പൃഷ്ടോ ലക്ഷ്മണഃ സീതയാ തദാ । രുദ്ധകംഠോ മുഹുഃ ശോചന്നവദത്ത്യാഗസംഭവമ്
സീത ആവശ്യം കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചപ്പോൾ, ലക്ഷ്മണന്റെ കഴുത്ത് അടഞ്ഞു, ദു:ഖത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കരഞ്ഞ്, ഉപേക്ഷണത്തിന്റെ കാര്യം പറഞ്ഞു.
തദ്വാക്യം പവിനാ തുല്യം നിശമ്യ മുനിസത്തമ । സുലതാകൃത്തമൂലേവ ബഭൂവാകല്പവര്ജിതാ
ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, മഹർഷേ, സീത വേരുമുറിഞ്ഞതുപോലുള്ള ഒരു താമരപൂവായി, ഭംഗിയില്ലാത്തവളായി മാറി.
തദൈവ പൃഥിവീ താം ന ജഗ്രാഹ തനയാമിമാമ് । രാമോ വിപാപിനീം സീതാം ന ജഹ്യാദിതി ശംകിനീ
അപ്പോള് ഭൂമി ഈ മകളെ സ്വീകരിച്ചില്ല; രാമന് പാപം ചുമത്തപ്പെട്ട സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കില്ലെന്ന് സംശയിച്ചിട്ടായിരുന്നു അത്.
പതിതാം താം തു വൈദേഹീം ദൃഷ്ട്വാ സൌമിത്രിരുത്സുകഃ । പല്ലവാഗ്ര്യസമീരേണ സംജ്ഞിതാം തു ചകാര സഃ
വൈദേഹിയെ വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ട സുമിത്രപുത്രന് ഉത്സുകതയോടെ പുതിയ ഇലകളുടെ മൃദുവായ കാറ്റ് വീശി അവളെ ഉണര്ത്തി.
സംജ്ഞാം പ്രാപ്താ ഹ്യുവാചേദം മാ ഹാസ്യം കുരു ദേവര । കഥം മാം പാപരഹിതാം ത്യജതേ സ രഘൂദ്വഹഃ
സീതക്ക് വീണ്ടും ബോധം വന്നപ്പോള് അവള് പറഞ്ഞു: 'ദേവരേ, ഇതിനെ പരിഹാസമാക്കരുത്; എങ്ങനെ പാപമില്ലാത്ത എന്നെ രഘുവംശത്തിലെ മഹാത്മാവ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു?'
ഏവം ബഹുവിലപ്യാഥ ലക്ഷ്മണം ദുഃഖസംയുതമ് । സംവീക്ഷ്യമൂ ര്ച്ഛിതാ ഭൂമൌ പപാത പരിദുഃഖിതാ
ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തോടെ പലതും പറഞ്ഞ് അവള് ദുഃഖഭാരത്തില് മുങ്ങിയ ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി, വിഷാദത്തോടെ നിലത്ത് വീണു ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു.
മുഹൂര്തേനാപി സംജ്ഞാം സാ പ്രാപ്യ ദുഃഖപരിപ്ലുതാ । ജഗാദ രാമചരണൌ സ്മംരതീ ശോകവിക്ഷതാ
കുറച്ച് നേരം കഴിഞ്ഞ് ദുഃഖത്തില് മുഴുകിയ അവള്ക്ക് ബോധം തിരികെവന്നു; രാമന്റെ പാദങ്ങളെ ഓര്ത്തുകൊണ്ട് സീത ദുഃഖഭാരത്തില് വേദനയോടെ സംസാരിച്ചു.
രഘുനാഥോ മഹാബുദ്ധിസ്ത്യജതേ മാം കഥം മഹാന് । യോ മദര്ഥേ പയോരാശിം ബദ്ധവാന്വാനരൈര്യുതഃ
'എങ്ങനെ ആ മഹാബുദ്ധിയുള്ള രഘുനാഥന് എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു? എന്റെ خاطرം വാനരന്മാരുടെ സഹായത്തോടെ സമുദ്രത്തില് പാലം നിര്മ്മിച്ചവനല്ലേ അദ്ദേഹം?'
സ കഥം മാം മഹാവീരോ നിഷ്പാപാം രജകോക്തിതഃ । ത്യജിഷ്യതി മമൈവാത്ര ദൈവം തു പ്രതികൂലിതമ്
'അവന് എങ്ങനെ washerman-ന്റെ വാക്കിനാല് പാപമില്ലാത്ത എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കും? ഇതെല്ലാം എന്റെ ഭാഗ്യമാണ് എനിക്കെതിരെ നിന്നിരിക്കുന്നത്.'
ഏവം വദന്തീ പുനരപി മൂര്ച്ഛാം പ്രാപ്താ വിദേഹജാ । മൂര്ച്ഛിതാം താം സമീക്ഷ്യാഥ രുരോദ വികൃതസ്വരഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വീണ്ടും വൈദേഹിയുടെ മകള് ബോധംകെട്ടു വീണു; അവളെ അങ്ങനെയായത് കണ്ട സുമിത്രപുത്രന് വേദനയോടെ കരഞ്ഞു.
പുനഃ സംജ്ഞാമവാപ്യൈവം സൌമിത്രിം നിജഗാദ സാ । ദുഃഖാതുരം വീക്ഷമാണാ രുദ്ധകംഠം സുദുഃഖിതാ
വീണ്ടും ബോധം വന്ന സീത ദുഃഖഭാരത്തില് കണ്ഠം മൂടി, സുമിത്രപുത്രനെ നോക്കി ദുഃഖത്തോടെ അവനോട് പറഞ്ഞു.
സൌമിത്രേ ഗച്ഛ രാമം ത്വം ധര്മമൂര്തിം യശോനിധിമ് । മദ്വാക്യമേവൈതദ്ബ്രൂയാഃ സമക്ഷം തപസാം നിധേഃ
'സുമിത്രപുത്രാ, നീ ധര്മത്തിന്റെ രൂപവും കീര്ത്തിയുടെ നിധിയുമായ രാമനോട് പോവുക; എന്റെ ഈ വാക്കുകള് തപസ്സിന്റെ നിധിയുടെ സാന്നിധ്യത്തില് നേരിട്ട് പറയണം.'
മാം തത്യാജ ഭവാന്യദ്വൈ ജാനന്നപി വിപാപിനീമ് । കുലസ്യ സദൃശം കിം വാ ശാസ്ത്രജ്ഞാനസ്യ തത്ഫലമ്
'അവന് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു, എങ്കിലും പാപം ചുമത്തപ്പെട്ടവളാണെന്ന് അറിയാമായിരുന്നു; ഇതെന്താണ് അവന്റെ കുടുംബത്തിന് യോജിച്ചതോ, ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തിന് ഫലമോ?'
നിത്യം തവ പദേ രക്താം ത്വദുച്ഛിഷ്ടഭുജം ഹി മാമ് । ഭവാംസ്തത്യാജ തത്സര്വം മമ ദൈവം തു കാരണമ്
'എപ്പോഴും നിന്റെ പാദങ്ങളില് ഭക്തിയോടെ, നിന്റെ ഉച്ചിഷ്ടം മാത്രം ഭക്ഷിച്ചവളായ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചുവല്ലോ; ഇതെല്ലാം എന്റെ ഭാഗ്യത്തിന്റെ കാരണമാത്രമാണ്.'
കല്യാണം തവ സര്വത്ര ഭൂയാദ്വീരവരോത്തമ । അഹം താവദ്വനേ ത്വാം ഹി സ്മരംതീ പ്രാണധാരികാ
'വീരശ്രേഷ്ഠാ, എവിടെയും നിനക്ക് ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ; ഞാന് വനത്തില് നിന്നെ ഓര്ത്തുകൊണ്ട് ജീവന് നിലനിര്ത്തും.'
മനസാ കര്മണാ വാചാ ഭവാനേവ മമോത്തമഃ । അന്യേ തുച്ഛീകൃതാഃ സര്വേ മനസാ രഘുവംശജ
'മനസിലും, പ്രവൃത്തിയിലും, വാക്കിലും നീയാണ് എനിക്ക് പ്രധാനന്; രഘുവംശജാ, മറ്റു എല്ലാവരും എന്റെ മനസ്സില് അപ്രധാനരാണ്.'