തദാശു ശംസ മാം സര്വം കാരണം മുഖ്യതോഽനഘ । ഏവം വദംതം നൃപതിര്വൃത്താംതം സര്വമാദിതഃ
'എല്ലാം വേഗത്തിൽ പറയൂ, പാപരഹിതനേ, കാരണമെന്താണെന്ന്.' ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ രാജാവ് ആദ്യം മുതൽ മുഴുവൻ സംഭവവും പറഞ്ഞു.
ശശംസ ലക്ഷ്മണം ക്ഷിപ്രം ദുഃഖപൂരപരിപ്ലുതമ് । ലക്ഷ്മണസ്തദ്വചഃ ശ്രുത്വാ സീതായാസ്ത്യാഗസംഭവമ്
അവൻ ദു:ഖത്തിൽ മുഴുകിയ ലക്ഷ്മണനോട് വേഗത്തിൽ എല്ലാം പറഞ്ഞു; സീതയെ ഉപേക്ഷിച്ച കാര്യം കേട്ടപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ,
നിഃശ്വസന്മുഹുരുച്ഛ്വാസം സ്തബ്ധഗാത്ര ഇവാഭവത് । ഭ്രാതരം സ്തബ്ധഗാത്രം ച കംപമാനം മുഹുര്മുഹുഃ
തുടർച്ചയായി ആഹ്ശ്വാസം വിട്ട്, ശരീരം കട്ടിയുള്ളവനായി മാറി; സഹോദരന്റെ ശരീരം അങ്ങനെയായി വീണ്ടും വീണ്ടും വിറയച്ചത് കണ്ടു,
ന കിംചന വദന്തം തം വീക്ഷ്യ ശോകാര്ദിതോഽബ്രവീത് । കിം കരിഷ്യാമ്യഹം ഭൂമൌ സ്ഥിത്വാ ദുര്യശസാംകിതഃ
ഒന്നും പറയാതെ നിന്ന സഹോദരനെ ദു:ഖത്തിൽ ആകിയവൻ നോക്കി പറഞ്ഞു: 'ദുർനാമം ഏറ്റു ഭൂമിയിൽ നിന്നു ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യും?'
ത്യജാമീദം വപുഃ ശ്രീമല്ലോകഭീത്യാ ച ശോകവാന് । സര്വദാ ഭ്രാതരോ മഹ്യം മദ്വാക്യകരണോത്സുകാഃ
ഈ മനോഹരമായ ശരീരം ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, ദുഃഖം കൊണ്ടും ലോകത്തിന്റെ അപമാനം ഭയന്നും. എന്റെ സഹോദരന്മാർ എപ്പോഴും എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചവരാണ്.
ഇദാനീം തേപി ദൈവേന പ്രതികൂലവചഃ കരാഃ । കുത്ര ഗച്ഛാമി കം യാമി ഹസിഷ്യംതി നൃപാ ഭുവി
ഇപ്പോൾ ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛയാൽ അവരും എനിക്കെതിരെ സംസാരിക്കുന്നു. ഞാൻ എവിടേക്ക് പോകണം, ആരെ സമീപിക്കണം? ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാർ എന്നെ പരിഹസിക്കും.
ദുര്യശോ ലാംഛിതം മാം വൈ കുഷ്ഠിനം രൂപവന്നരാഃ । മനോര്വംശേ പുരാ ഭൂപാ ജാതാ ജാതാ ഗുണാധികാഃ
ദുര്യശസ്സും കുഷ്ഠരോഗവും കൊണ്ടു ഞാൻ നല്ല രൂപമുള്ളവരാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. മനുവിന്റെ വംശത്തിൽ ജനിച്ച രാജാക്കന്മാർ എല്ലാം ഗുണസമ്പന്നരായിരുന്നു.
ഇദാനീം മയി ജാതേ തു വിപരീതം ബഭൂവ തത് । ഇതി സംഭാഷമാണം തം രാമഭദ്രം സമീക്ഷ്യ സഃ
എന്നാൽ ഇപ്പോൾ എന്റെ ജനനത്തിൽ അതിന്റെ വിരുദ്ധമായതാണ് സംഭവിച്ചത്. ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാമഭദ്രനെ നോക്കി അവൻ—
സംസ്തഭ്യാശ്രൂണി വിപുലാന്യുവാച വികല സ്വരഃ । സ്വാമിന്വിഷാദം മാ കാര്ഷീഃ കഥം തവ മതിര്ഹൃതാ
വലിയ കണ്ണുനീർ അടക്കി, വിറയുന്ന സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു: സ്വാമി, ദുഃഖത്തിൽ ആകേണ്ടതില്ല; നിങ്ങളുടെ മനസ്സ് എങ്ങനെ തെറ്റിപ്പോയി?
സീതാമനിംദിതാം കോ നു ത്യജതി ശ്രുതവാന്ഭവാന് । ആകാരയാമി രജകം പരിപൃച്ഛാമി തം പ്രതി
അപരാധമില്ലാത്ത സീതയെ ആരാണ് ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നത്? ഞാൻ രാജകനെ വിളിച്ചു നേരിട്ട് ചോദിക്കും.
കഥം ത്വയാനിംദിതാ സാ ജാനകീ യോഷിതാം വരാ । തവ ദേശേ ബലാത്കശ്ചിദ്ബാധ്യതേ ന ജനോഽല്പകഃ
അപരാധമില്ലാത്ത ജനകാതേജസിനോട് നീ എന്ത് അന്യായം ചെയ്തു? നിന്റെ രാജ്യത്ത് ഒരു സാധാരണവനും ബലാൽക്കാരംകൊണ്ട് പീഡിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
തസ്മാത്തസ്യ യഥാസ്വാംതേ പ്രതീതിഃ സ്യാത്തഥാചര । കിമര്ഥം ത്യജ്യതേ ഭീരുഃ പതിവ്രതപരായണാ
അതിനാൽ അവൻ മനസ്സിൽ വിശ്വസിക്കേണ്ടതുപോലെ നീ പ്രവർത്തിക്കണം. ഭയപ്പെട്ട ഈ പതിവ്രതയെ എന്തിനാണ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നത്?
മനസാ വചസാ നാന്യം ജാനാതി ജനകാത്മജാ । തസ്മാദേനാം ഗൃഹാണ ത്വമേതാം മാ ത്യജ ജാനകീമ്
ജനകന്റെ മകൾ മനസ്സിലും വാക്കിലും മറ്റാരെയും അറിയുന്നില്ല. അതിനാൽ നീ അവളെ സ്വീകരിക്കണം, ജനകിയെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്.
മമോപരി കൃപാം കൃത്വാ മദുക്തം സംശ്രയാശു തത് । ഏവം വദംതം പ്രത്യൂചേ രാമഃ ശോകേന കര്ഷിതഃ
എന്നെ കരുണയോടെ നോക്കി, എന്റെ ഉപദേശം വേഗത്തിൽ അനുസരിക്കണം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ രാമൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.
ലക്ഷ്മണം ധര്മവാക്യേന ബോധയംസ്ത്യജനോദ്യമഃ
അവളെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ച്, ധർമ്മത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനെ ഉപദേശിച്ചു.
രാമ ഉവാച। കഥം തു മാം ബ്രവീഷി ത്വം മാ ത്യജൈനാമനിംദിതാമ് । ലോകാപവാദാത്ത്യക്ഷ്യേഽഹം ജാനന്നപി വിപാപിനീമ്
രാമൻ പറഞ്ഞു: അപരാധമില്ലാത്ത ഇവളെ ഉപേക്ഷിക്കരുത് എന്ന് നീ എങ്ങനെ പറയുന്നു? ജനങ്ങളുടെ അപവാദം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ അവളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത്, അവൾ കുറ്റക്കാരിയല്ലെന്ന് അറിയുമ്പോഴും.
സ്വയശഃ കാരണേഽഹം സ്വം ദേഹം ത്യക്ഷ്യാമ്യശോഭനമ് । ത്വാമപി ഭ്രാതരം ത്യക്ഷ്യേ ലോകവാദാദ്വിഗര്ഹിതമ്
സ്വന്തം യശസ്സിനായി ഈ അശോഭനമായ ശരീരം പോലും ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കും; ജനങ്ങൾ നിന്നെ അപമാനിച്ചാൽ, സഹോദരനായ നിന്നെയും ഉപേക്ഷിക്കും.
കിമുതാന്യേ ഗൃഹാഃ പുത്രാ മിത്രാണി വസുശോഭനമ് । സ്വയശഃകാരണേ സര്വം ത്യജാമി കിമു മൈഥിലീമ്
വീട്, മക്കൾ, സുഹൃത്തുക്കൾ, സമ്പത്ത്—എല്ലാം യശസ്സിനായി ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കും; പിന്നെ മൈഥിലിയെ ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കേണ്ടതെന്ത്?
ന തഥാ മേ പ്രിയോ ഭ്രാതാ ന കലത്രം ന ബാംധവാഃ । യഥാ മേ വിമലാകീര്തിര്വല്ലഭാ ലോകവിശ്രുതാ
എനിക്ക് സഹോദരനും ഭാര്യയും ബന്ധുക്കളും അത്ര പ്രിയമല്ല, എന്റെ കളങ്കരഹിതമായ, ലോകത്തിൽ പ്രശസ്തമായ യശസ്സാണ് ഏറ്റവും പ്രിയം.
ഇദാനീം രജകോ നൈവ പ്രഷ്ടവ്യോ ഭവതി ധ്രുവമ് । കാലേന സര്വം ഭവിതാ ലോകചിത്തസ്യ രംജനമ്
ഇപ്പോൾ രാജകനെ ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടതില്ല; കാലക്രമേണ ജനങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ എല്ലാം സന്തോഷകരമാകും.
ആമയോ യദ്വദാമസ്തു ന ചികിത്സ്യോ ഭവേത്ക്ഷിതൌ । സകാലേന പരീപാകാദ്ഭേഷജാദേവ നശ്യതി
ഭൂമിയിൽ ചികിത്സയില്ലാത്ത രോഗം പോലും, സമയവും ഔഷധവും കൊണ്ടു ഒടുവിൽ മാറിപ്പോകുന്നതുപോലെ—
തഥാ കാലേന സംഭാവി സാംപ്രതം മാ വിലംബയ । ത്യജൈനാം വിപിനേ സാധ്വീം മാം വാ ഖഡ്ഗേന ഘാതയ
അങ്ങനെ തന്നെ, സമയത്തോടെ ഇതും തീരും; ഇനി വൈകരുത്—നല്ലവളായ ഇവളെ കാട്ടിൽ ഉപേക്ഷിക്ക, അല്ലെങ്കിൽ വാൾകൊണ്ട് എന്നെ കൊല്ലൂ.
ഇത്യുക്തം വാക്യമാകര്ണ്യ ദുഃഖിതോഽഭൂത്തദാ മഹാന് । ചിംതയാമാസ ച സ്വാംതേ ലക്ഷ്മണഃ ശോകകര്ഷിതഃ
ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട മഹാത്മാവ് അതീവ ദുഃഖിതനായി. ദു:ഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന് ലക്ഷ്മണൻ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു.
പിത്രാജ്ഞപ്തോ ജാമദഗ്ന്യോ മാതരം ചാപ്യഘാതയത് । ഗുരോരാജ്ഞാ നൈവ ലംഘ്യാ യുക്താഽയുക്താപി സര്വഥാ
തന്റെ അച്ഛന്റെ കല്പനപ്രകാരം ജാമദഗ്ന്യൻ അമ്മയെ പോലും കൊല്ലേണ്ടി വന്നു. ഗുരുവിന്റെ കല്പന ശരിയോ തെറ്റോ എന്നതല്ല, ഒരിക്കലും അതിന് വിരുദ്ധമായി നടക്കരുത്.
തസ്മാദേനാം ത്യജാമ്യേവ രാമസ്യ പ്രിയകാമ്യയാ । ഇതി സംചിംത്യ മനസി ഭ്രാതരം പ്രത്യുവാച സഃ
അതിനാൽ രാമന്റെ ഇഷ്ടം നിറവേറ്റാൻ ഞാൻ അവളെ ഉപേക്ഷിക്കും. ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പാക്കി, ലക്ഷ്മണൻ സഹോദരനോട് പറഞ്ഞു.
ലക്ഷ്മണഉവാച। അകൃത്യമപി കാര്യം വൈ ഗുര്വാജ്ഞാം നൈവ ലംഘയേത് । തസ്മാത്കുര്വേ ഭവദ്വാക്യം യത്ത്വം വദസി സുവ്രത
ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു: ചെയ്യരുതെന്ന് തോന്നുന്ന കാര്യമായാലും ഗുരുവിന്റെ കല്പന ലംഘിക്കരുത്. അതിനാൽ, നീ പറയുന്നതുപോലെ ഞാൻ ചെയ്യാം, മഹാനുഭവാ.
ഇത്യേവം ഭാഷമാണം തം ലക്ഷ്മണം പ്രത്യുവാച സഃ । സാധുസാധു മഹാപ്രാജ്ഞ ത്വയാ മേ തോഷിതം മനഃ
ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു: 'നല്ലതു, നല്ലതു, മഹാപണ്ഡിതാ! നീ ചെയ്തതിൽ എന്റെ മനസ്സ് തൃപ്തിയായി.'
അദ്യൈവ രാത്രൌ ജാനക്യാ ദോഹദസ്താപസീ ക്ഷണേ । തന്മിഷേണ രഥേ സ്ഥാപ്യ മോചയൈനാം മഹാവനേ
ഇന്ന് രാത്രി തന്നെ, ജനകിയുടെ മനസ്സിൽ എന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹം തോന്നുന്ന സമയത്ത്, അവളെ രഥത്തിൽ ഇരുത്തി വലിയ കാടിൽ വിട്ട് വിടണം.
ഇത്ഥം ഭാഷിതമാകര്ണ്യ വിശുഷ്യദ്വദനോഽഭിതഃ । രുദന്ബാഷ്പകലാം മുംചഞ്ജഗാമ സ്വം നിവേശനമ്
ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ദു:ഖത്തിൽ മുഖം ഉണങ്ങി, അവൻ കരഞ്ഞ് കണ്ണുനീർ വീഴ്ത്തി തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി.
സുമംത്രം തു സമാഹൂയ വചനം തമഥാബ്രവീത് । രഥം മേ കുരു സജ്ജം വൈ സദശ്വവരഭൂഷിതമ്
സുമന്ത്രനെ വിളിച്ചു അവനോട് പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് മികച്ച കുതിരകളും അലങ്കാരങ്ങളും ഉള്ള രഥം ഒരുക്കിക്കൊടുക്കണം.'