തേ മൂര്ച്ഛാം തത്യജുര്ദൃഷ്ടാ രാമേണ സുരസേവിനാ । ഉത്ഥിതാ ദദൃശുഃ ശ്രീമദ്രാമചംദ്രം മനോരമമ്
ദേവതകൾക്ക് ആരാധ്യനായ രാമൻ അവരെ നോക്കിയപ്പോൾ, അവർ മൂർച്ഛ വിട്ട് എഴുന്നേറ്റു മനോഹരനായ ശ്രീരാമചന്ദ്രനെ കണ്ടു.
പ്രണതാസ്തേ രഘുപതിം തേന പൃഷ്ടാ അനാമയമ് । സുഖീഭൂതാ നൃപം പ്രോചുഃ സര്വം സ്വകുശലം നൃപാഃ
അവർ രഘുപതിയെ വന്ദിച്ചു, അവൻ അവരുടെ സുഖം ചോദിച്ചപ്പോൾ രാജാക്കന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ എല്ലാം നന്നാണെന്ന് പറഞ്ഞു.
സുരഥോ വീക്ഷ്യ രാമം ച കൃപാര്ഥം സേവകാത്മനഃ । ആഗതം സകലം രാജ്യം സഹയം സുമുദാര്പയത്
തന്റെ ഭൃത്യനോടുള്ള കരുണകൊണ്ട് വന്ന രാമനെ കണ്ടു, സുരഥൻ തന്റെ രാജ്യം മുഴുവൻ സഹിതം സ്നേഹപൂർവ്വം സമർപ്പിച്ചു.
അനേകവരിവസ്യാഭിഃ ശ്രീരാമം സമതോഷയത് । കഥയാമാസ മേഽന്യായ്യം കൃതം തേ ക്ഷമ രാഘവ । ശ്രീരാമസ്തമുവാചാഥ കൃതം തേ വാഹരക്ഷണമ്
അനേകം സേവനങ്ങളാൽ സുരഥൻ രാമനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു, 'എന്റെ തെറ്റുകൾ ക്ഷമിക്കണം രാഘവ' എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ രാമൻ പറഞ്ഞു: 'നീ രക്ഷകനെന്ന നിലയിൽ നിന്റെ കടമ നിർവഹിച്ചു.'
ക്ഷത്ത്രിയാണാമയം ധര്മഃ സ്വാമിനാ സഹ യുദ്ധ്യതേ । ത്വയാ സാധുകൃതം കര്മ രണേ വീരാഃ പ്രതോഷിതാഃ
'ക്ഷത്രിയരുടെ ധർമ്മം സ്വന്തം രാജാവിനൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്യുക എന്നതാണ്. നീ നല്ലതു ചെയ്തു; യുദ്ധത്തിലെ വീരന്മാർ സന്തോഷപ്പെട്ടു.'
ഇത്യുക്തവംതം നൃഹരിം പൂജയന്സസുതോഽഭവത് । ശ്രീരാമസ്ത്രിദിനം സ്ഥിത്വാ യയൌ തമനുമംത്ര്യ ച
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം രാമൻ രാജാവിനെ പുത്രനായി ആദരിച്ചു. മൂന്നു ദിവസം അവിടെ കഴിഞ്ഞ്, അനുമതി വാങ്ങി പുറപ്പെട്ടു.
കാമഗേന വിമാനേന മുനിഭിഃ സഹിതോ മഹാന് । തം ദൃഷ്ട്വാ വിസ്മിതാസ്തസ്യ കഥാശ്ചക്രുര്മനോഹരാഃ
മഹാനായ രാമൻ മുനിമാരോടൊപ്പം ഇഷ്ടപ്രകാരമുള്ള വിമാനത്തിൽ യാത്രയായി. അവനെ കണ്ടവർ അത്ഭുതപ്പെട്ടു, മനോഹരമായ കഥകൾ പറഞ്ഞു.
ചംപകം സ്വപുരേ സ്ഥാപ്യ സുരഥഃ ക്ഷത്രിയോ ബലീ । ശത്രുഘ്നേന സമം യാതും മനശ്ചക്രേ മഹാബലഃ
ശക്തനായ ക്ഷത്രിയനായ സുരഥൻ ചമ്പകനെ സ്വന്തം നഗരത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം യാത്ര പോകാൻ തീരുമാനിച്ചു.
ശത്രുഘ്നഃ സ്വഹയം പ്രാപ്യ ഭേരീനാദാനകാരയത് । ശംഖനാദാന്ബഹുവിധാന്സര്വത്ര സമവാദയത്
ശത്രുഘ്നൻ തന്റെ കുതിരയെ എടുത്ത് ഭേരികൾ മുഴങ്ങാൻ കല്പിച്ചു, പലവിധ ശംഖങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും മുഴങ്ങിച്ചു.
സുരഥേന സമം വീരോ യജ്ഞവാഹമമൂമുചത് । സ ബഭ്രാമാപരാന്ദേശാന്ന കോപി ജഗൃഹേ ബലീ
ശൂരനായ ശത്രുഘ്നൻ സുരഥനോടൊപ്പം യജ്ഞകുതിരയെ വിടുതൽ ചെയ്തു. അവൻ മറ്റു ദേശങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു, പക്ഷേ ആരും കുതിരയെ പിടിച്ചില്ല.
യത്രയത്ര ഗതോ വാഹസ്തത്രതത്ര പരിഭ്രമന് । സൈന്യേന മഹതാ യാതഃ ശത്രുഘ്നഃ സുരഥേന ച
കുതിര എവിടെയേയ്ക്കും പോയാലും, ശത്രുഘ്നനും സുരഥനും വലിയ സൈന്യത്തോടൊപ്പം അതിനെ പിന്തുടർന്നു.
കദാചിജ്ജാഹ്നവീതീരേ വാല്മീകേരാശ്രമം വരമ് । ഗതോ മുനിവരൈര്ജുഷ്ടം പ്രാതര്ധൂമേന ചിഹ്നിതമ്
ഒരു ദിവസം, ജാഹ്നവിയുടെ തീരത്ത്, മുനിമാരാൽ നിറഞ്ഞു, രാവിലെ പുക ഉയർന്ന വാൽമീകിയുടെ അതുല്യമായ ആശ്രമത്തിൽ അവർ എത്തി.
ഇതി ശ്രീപദ്മപുരാണേ പാതാലഖണ്ഡേ ശേഷവാത്സ്യായനസംവാദേ രാമാശ്വമേധേ രഘുനാഥസമാഗമോനാമ ത്രിപംചാശത്തമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ മഹത്വമുള്ള പദ്മപുരാണത്തിലെ പാതാളഖണ്ഡത്തിൽ ശേഷനും വാത്സ്യായനനും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണത്തിൽ രാമാശ്വമേധത്തിൽ രഘുനാഥന്റെ സംഗമം എന്ന അദ്ധ്യായം അമ്പതിമൂന്നാമതായി സമാപിക്കുന്നു.
ശേഷ ഉവാച। ഗതഃ പ്രാതഃക്രിയാം കര്തും സമിധസ്തത്ക്രിയാര്ഹകാഃ । ആനേതും ജാനകീസൂനുര്വൃതോ മുനിസുതൈര്ലവഃ
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: പ്രഭാതത്തിൽ, ജനകീസുതനായ ലവൻ മുനിപുത്രന്മാരോടൊപ്പം യജ്ഞത്തിനായി വേണ്ട ഇന്ധനം ശേഖരിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു.
ദദര്ശ തത്ര യജ്ഞാശ്വം സ്വര്ണപത്രേണ ചിഹ്നിതമ് । കുംകുമാഗരുകസ്തൂരീ ദിവ്യഗംധേന വാസിതമ്
അവിടെ അവൻ യജ്ഞത്തിനുള്ള കുതിരയെ കണ്ടു; അതിന്റെ മേൽ പൊന്നിന്റെ തകിടി പതിച്ചിരിക്കുന്നു, കുങ്കുമം, അഗരു, കസ്തൂരി തുടങ്ങിയ ദിവ്യസുഗന്ധങ്ങൾ കൊണ്ട് അതിനെ സുഗന്ധമാക്കിയിരിക്കുന്നു.
വിലോക്യ ജാതകുതുകോ മുനിപുത്രാനുവാച സഃ । അര്വാ കസ്യ മനോവേഗഃ പ്രാപ്തോ ദൈവാന്മദാശ്രമമ്
ഇത് കണ്ടപ്പോൾ കൗതുകം നിറഞ്ഞ് അവൻ മുനിയുടെ മക്കളോടു പറഞ്ഞു: 'ആർ ആണ് ഈ കുതിരയെ ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛയാൽ എന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നത്? ആരുടെ മനസ്സിന്റെ വേഗമാണ് ഇതിന് കാരണമായത്?''
ആഗച്ഛംതു മയാ സാര്ധം പ്രേക്ഷംതാം മാ ഭയം കൃഥാഃ । ഇത്യുക്ത്വാ സ ലവസ്തൂര്ണം വാഹസ്യ നികടേ ഗതഃ
'നിങ്ങൾ എനിക്ക് കൂടെ വരൂ, നമുക്ക് നോക്കാം; ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല.' എന്നു പറഞ്ഞ് ലവൻ വേഗത്തിൽ കുതിരയുടെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു.
സ രരാജ സമീപസ്ഥോ വാഹസ്യ രഘുവംശജഃ । ധനുര്ബാണധരഃ സ്കംധേ ജയംത ഇവ ദുര്ജയഃ
രഘുവംശത്തിൽ പിറന്ന ലവൻ, വില്ലും അമ്പും ചുമലിൽ കെട്ടിയിട്ട്, കുതിരയുടെ അടുത്ത് നിൽക്കുമ്പോൾ ജയന്തനെന്നതുപോലെ അജയ്യനായി പ്രകാശിച്ചു.
ഗത്വാ മുനിസുതൈഃ സാര്ധം വാചയാമാസ പത്രകമ് । ഭാലസ്ഥിതം സ്പഷ്ടവര്ണരാജിരാജിതമുത്തമമ്
മുനിയുടെ മക്കളോടൊപ്പം പോയി, കുതിരയുടെ നെറ്റിയിൽ വെച്ചിരിക്കുന്ന, വ്യക്തമായ നല്ല അക്ഷരങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന കത്തു വായിക്കാൻ ലവൻ തുടങ്ങി.
വിവസ്വതോ മഹാന്വംശഃ സര്വലോകേഷു വിശ്രുതഃ । യത്ര കോപി പരാബാധീ ന പരദ്രവ്യലംപടഃ
'സൂര്യപുത്രനായ മഹാനായ ഈ വംശം ലോകമൊട്ടാകെ പ്രശസ്തമാണ്; അവിടെ ആരും പരാജയപ്പെടുന്നവരല്ല, മറ്റുള്ളവരുടെ സമ്പത്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും അല്ല.'
സൂര്യവംശധ്വജോ ധന്വീ ധനുര്ദീക്ഷാ ഗുരുര്ഗുരുഃ । യം ദേവാഃ സാമരാഃ സര്വേ നമംതി മണിമൌലിഭിഃ
'സൂര്യവംശത്തിന്റെ പതാകയായവൻ, വില്ലിന്റെ അധ്യാപകൻ, ധനുര്വിദ്യയിൽ ദീക്ഷിതൻ, ഗുരുക്കളിൽ ഗുരു, ദേവന്മാരൊക്കെയും മണിമകുടം ചൂടി അവനോട് നമസ്കരിക്കുന്നു.'
തസ്യാത്മജോ വീര ബലദര്പഹാരീ രഘൂദ്വഹഃ । രാമചംദ്രോ മഹാഭാഗഃ സര്വശൂരശിരോമണിഃ
'അവന്റെ മകൻ, വീരനായ രാമൻ, ശക്തന്മാരുടെ അഭിമാനം തകർക്കുന്നവൻ, രഘുക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠൻ, മഹാഭാഗ്യവാൻ, എല്ലാ വീരന്മാരിലും മുത്താണ്.'
തന്മാതാ കോശലനൃപപുത്രീരത്നസമുദ്ഭവാ । തസ്യാഃ കുക്ഷിഭവം രത്നം രാമഃ ശത്രുക്ഷയംകരഃ
'അവന്റെ അമ്മ കോശലരാജാവിന്റെ മകളാണ്, രത്നങ്ങളുടെ വംശത്തിൽ ജനിച്ചവൾ; അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച രത്നം തന്നെയാണ് ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്ന രാമൻ.'
കരോതി ഹയമേധം സ ബ്രാഹ്മണേന സുശിക്ഷിതഃ । രാവണാഭിധവിപ്രേംദ്ര വധപാപാപനുത്തയേ
'ബ്രാഹ്മണൻ വഴി നല്ലപോലെ പഠിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ ഈ അശ്വമേധയാഗം നടത്തുന്നു; രാവണനെ കൊല്ലുന്നതിലൂടെ ലഭിച്ച പാപങ്ങൾ നീക്കാനാണ് ഇത്.'
മോചിതസ്തേന വാഹാനാം മുഖ്യോഽസൌ യാജ്ഞികോ ഹയഃ । മഹാബലപരീവാരോ പരിഖാഭിഃ സുരക്ഷിതഃ
'അവൻ ഈ യാഗകുതിരയെ മോചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; മഹാബലമുള്ള സൈനികർ ചുറ്റും കാവലുണ്ട്, കുഴികൾകൊണ്ട് സുരക്ഷിതമാക്കിയിരിക്കുന്നു.'
തദ്രക്ഷകോഽസ്തി മദ്ഭ്രാതാ ശത്രുഘ്നോ ലവണാംതകഃ । ഹസ്ത്യശ്വരഥപാദാതസംഘസേനാസമന്വിതഃ
'ഈ കുതിരയുടെ രക്ഷകൻ എന്റെ സഹോദരൻ ശത്രുഘ്നൻ ആണ്, ലവണനെ സംഹരിച്ചവൻ; ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, pěടാളികൾ എന്നിവയടങ്ങിയ വലിയ സൈന്യത്തോടൊപ്പം അവൻ ഉണ്ട്.'
യസ്യ രാജ്ഞ ഇതി ശ്രേഷ്ഠോ മാനോ ജായേത്സ്വകാന്മദാത് । ശൂരാ വയം ധനുര്ധാരി ശ്രേഷ്ഠാ വയമിഹോത്കടാഃ
'ഏതൊരുവൻ രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണെന്ന് കരുതുന്നു എങ്കിൽ അവൻ തന്റെ വീരത്തിൽ അഭിമാനിക്കട്ടെ; ഞങ്ങൾ ധനുര്വിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും ഈ സ്ഥലത്ത് ഏറ്റവും ശക്തരുമാണ്.'
തേ ഗൃഹ്ണംതു ബലാദ്വാഹം രത്നമാലാവിഭൂഷിതമ് । മനോവേഗം കാമജവം സര്വഗത്യാധിഭാസ്വരമ്
'മുത്തുമാലകൾ അണിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ കുതിരയെ ആരെങ്കിലും ബലാൽ പിടിച്ചുകൊള്ളട്ടെ; മനസ്സിന്റെ വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന, ആഗ്രഹത്തിൽ ജനിച്ച, എല്ലാ വേഗങ്ങളിലും മിന്നുന്നവളാണ് ഈ കുതിര.'
തതോ മോചയിതാ ഭ്രാതാ ശത്രുഘ്നോ ലീലയാ ഹഠാത് । ശരാസനവിനിര്മുക്ത വത്സദംതകൃതവ്യഥാത്
'അതിനുശേഷം എന്റെ സഹോദരൻ ശത്രുഘ്നൻ, വില്ലിൽ നിന്ന് അമ്പുകൾ വിട്ട്, കളിയായി ശക്തിയോടെ, കാളക്കുട്ടികളുടെ പല്ലുകൾക്ക് വേദനയുണ്ടാക്കി ഈ കുതിരയെ തിരിച്ചയക്കും.'
യേ ക്ഷത്രിയാഃ ക്ഷത്രിയകന്യകായാം । ജാതാശ്ച സത്ക്ഷേത്രകുലേഷു സത്സു । ഗൃഹ്ണംതു തേ തദ്വിപരീതദേഹാ । നമംതു രാജ്യം രഘവേ നിവേദ്യ
'നല്ല കുലത്തിൽ ജനിച്ച, ക്ഷത്രിയ സ്ത്രീകളിൽ ജനിച്ച ക്ഷത്രിയർ ആണെങ്കിൽ അവർ ഈ കുതിരയെ പിടിക്കട്ടെ; അതിന് വിപരീതം ഉള്ളവർ രാജ്യം രഘുവിന് സമർപ്പിച്ച് നമസ്കരിക്കട്ടെ.'