തത്രോദ്യാനം മഹച്ഛ്രേഷ്ഠം പാദപൈഃ പരിശോഭിതമ് । ശാലൈസ്താലൈസ്തമാലൈശ്ച കര്ണികാരൈഃ സമന്തതഃ
അവിടെ വലിയതും ഉത്തമവുമായ ഒരു തോട്ടം ഉണ്ടായിരുന്നു. ശാല, താല, തമാല, കർണികാര തുടങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങൾ ചുറ്റും അലങ്കരിച്ചു.
ഹിംതാലൈര്നാഗപുന്നാഗൈഃ കോവിദാരൈഃ സബില്വകൈഃ । ചമ്പകൈര്ബകുലൈര്മേഘൈര്മദനൈഃ കുടജാദിഭിഃ
ഹിംതാലം, നാഗം, പുന്നാഗം, കോവിദാരം, ബില്വം, ചമ്പകം, ബകുലം, മേഘം, മദനം, കുഡജം തുടങ്ങിയ മറ്റു വൃക്ഷങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ജാതികാഭിര്യൂഥികാഭിര്നവമാലികയാ തഥാ । ആമ്രൈര്മാധവദ്രാക്ഷാഭിര്ദാഡിമൈഃ ശോഭിതം വനമ്
അവിടെ കാട്ട് മല്ലിക, യൂതിക, പുതുമലർ മാലിക എന്നിവകൊണ്ടും, മാവും മാധവവള്ളിയും മുന്തിരിവള്ളികളും മാതളനരക്കായ്ച്ചെടികളും കൊണ്ടും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
അനേകപക്ഷിസംഘുഷ്ടം ഭ്രമരൈര്നിനദീകൃതമ് । മയൂരകേകാരവിതം സര്വര്തുസുഖദം ഹയഃ
അനേകം പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ചേർന്ന് ശബ്ദിച്ചും, തേനീച്ചകളുടെ ഗുഞ്ചലും, മയിലുകളുടെ കൂകയും മുഴങ്ങിയും, എല്ലാ കാലാവസ്ഥയിലും ആനന്ദം പകരുന്ന കാട്ടായിരുന്നു അത്.
പ്രവിവേശ സ ശത്രുഘ്നോ മനോവേഗസമന്വിതഃ । സ്വര്ണപത്രം വിശാലേ സ്വേ ഭാലേ ബിഭ്രന്മനോഹരമ്
അവിടെ മനസ്സിന്റെ വേഗത്തിൽ ശത്രുഘ്നൻ കടന്നു വന്നു, തന്റെ വിശാലമായ മനോഹരമായ പൊന്നുപലക നെറ്റിയിൽ ധരിച്ചുകൊണ്ട്.
ഗച്ഛതസ്തസ്യ വാഹസ്യ ഹയമേധക്രതോസ്തദാ । അകസ്മാദഭവച്ചിത്രം തച്ഛൃണുഷ്വ ദ്വിജോത്തമ
അപ്പോൾ അശ്വമേധയാഗത്തിനുള്ള കുതിര മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ, അപ്രതീക്ഷിതമായി ഒരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. അതു കേൾക്കൂ, മഹാനായ ദ്വിജന്മാരേ.
ഗാത്രസ്തംഭോഽഭവത്തസ്യ ന ചചാല പഥിസ്ഥിതഃ । ഹേമകൂടഇവാചാല്യോ ബഭൂവ ഹയസത്തമഃ
ആ കുതിരയുടെ ശരീരം കട്ടിയായി നിലച്ചു; അതു വഴിയിൽ നിന്നു ചലിച്ചില്ല. പൊന്നുപർവ്വതംപോലെ അശ്വം അശേഷം അചഞ്ചലമായി നിന്നു.
തദാ തദ്രക്ഷകാഃ സര്വേ കശാഘാതാന്വിതേനിരേ । തദാഹതേഽപി ന യയൌ സ്തബ്ധഗാത്രോ ഹയോത്തമഃ
അപ്പോൾ അതിന്റെ രക്ഷകർ എല്ലാവരും ചവിട്ടുകൊണ്ടു അടിച്ചു; എങ്കിലും ശരീരം കട്ടിയാകിയ അശ്വം അങ്ങോട്ട് ചലിച്ചില്ല.
ശത്രുഘ്നം സവിധേ ഗത്വാ ചുക്രുശുര്വാഹരക്ഷകാഃ । സ്വാമിന്വയം ന ജാനീമഃ കിമഭൂദ്ധയസത്തമേ
ശത്രുഘ്നന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു കുതിരയുടെ രക്ഷകർ വിളിച്ചു: 'സ്വാമി, ഈ അശ്വത്തിന് എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല.'
ഗച്ഛതോ വാഹവര്യസ്യ മനോവേഗസ്യ ഭൂപതേ । ആകസ്മികോഽഭവത്തസ്യ ഗാത്രസ്തംഭോ മഹാമതേ
ഭൂപതേ, മനസ്സിന്റെ വേഗത്തിൽ പോകുന്ന ആ മികച്ച കുതിരക്ക് അപ്രതീക്ഷിതമായി ശരീരം കട്ടിയാകുകയായിരുന്നു, മഹാമനസിന്.
കശാഭിസ്താഡിതോഽസ്മാഭിഃ പരം തത്ര ചചാല ന । ഏവം വിചാര്യ യത്കര്മ തത്കുരുഷ്വ നൃപോത്തമ
'ഞങ്ങൾ ചവിട്ടുകൊണ്ടു അടിച്ചെങ്കിലും അതു ചലിച്ചില്ല. ഇനി എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് ആലോചിക്കണം, രാജാവേ.'
തദാ വിസ്മയമാപന്നോ ഭൂപതിഃ സഹ സൈനികൈഃ । ജഗാമ സഹിതഃ സര്വൈര്ഹയസ്യ മഹതോഽന്തികേ
അപ്പോൾ അത്ഭുതംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ രാജാവും സൈന്യവും എല്ലാവരും ചേർന്ന് ആ വലിയ കുതിരയുടെ അടുക്കൽ എത്തി.
പുഷ്കലോ ബാഹുനാ ധൃത്വാ ചരണൌ തസ്യ ഭൂതലാത് । ഉത്പാടയാമാസ തദാ പരം നോ ചേലതുസ്തതഃ
പുഷ്കലൻ തന്റെ കൈകളാൽ കുതിരയുടെ കാലുകൾ പിടിച്ച് നിലത്തു നിന്നു ഉയർത്താൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, അതിനാൽ പോലും കുതിര ചലിച്ചില്ല.
ബലേന ബലിനാക്രാംതോ നാകമ്പത ഹയസ്തദാ । ഹനൂമാംസ്തം സമുദ്ധര്തും മതിം ചക്രേ മഹാമനാഃ
ശക്തനായവൻ ശക്തിയോടെ അമർത്തിയിട്ടും അശ്വം അപ്പോൾ ചലിച്ചില്ല. മഹാമനസായ ഹനുമാൻ അതിനെ ഉയർത്താൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.
ലാംഗൂലേന സമാവേഷ്ട്യ ബലേന ബലിനാം വരഃ । ആചകര്ഷ ബലാദ്വാഹം ന ചചാല തഥാപി സഃ
തന്റെ വാലുകൊണ്ട് കുതിരയെ ചുറ്റി, ശക്തിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ അതിനെ വലിച്ചെങ്കിലും, അശ്വം അങ്ങോട്ട് പോലും ചലിച്ചില്ല.
തദോവാച കപിശ്രേഷ്ഠോ ഹനൂമാന്വിസ്മയാന്വിതഃ । ശത്രുഘ്നം ബലിനാം ശ്രേഷ്ഠം വീരാണാം പരിശൃണ്വതാമ്
അപ്പോൾ കുരങ്ങുകളുടെ തലവനായ ഹനുമാൻ അത്ഭുതംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ്, ശക്തന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശത്രുഘ്നനോടു വീരന്മാർ കേൾക്കുമ്പോൾ പറഞ്ഞു.
മയാ ദ്രോണോ ലാംഗുലേന ലീലയോത്പാടിതോഽധുനാ । പരമത്ര മഹാശ്ചര്യം കമ്പതേ ന ഹയോഽല്പകഃ
'ഇപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ വാലുകൊണ്ട് ദ്രോണനെ എളുപ്പത്തിൽ പൊട്ടിച്ചു കളഞ്ഞു. എന്നാൽ ഇവിടെ ഈ ചെറിയ കുതിര ഒറ്റത്തുള്ളിയെങ്കിലും ചലിക്കുന്നില്ല. ഇതൊരത്ഭുതം തന്നെയാണ്.'
ദൃഷ്ടമത്ര നിദാനം ഹി വീരൈര്ബലിഭിരുദ്ധതൈഃ । ആകൃഷ്ടോഽപി ന ച സ്ഥാനാച്ചചാല തിലമാത്രതഃ
'ശക്തിയും ധൈര്യവും ഉള്ള വീരന്മാർ ചേർന്ന് വലിച്ചിട്ടും ഇതിന് കാരണമെന്തെന്ന് കണ്ടുപിടിക്കാനായില്ല; കുതിര ഒരു എള്ളുപൊടിയോളം പോലും സ്ഥാനം വിട്ടില്ല.'
കപിഭാഷിതമാകര്ണ്യ ശത്രുഘ്നോ വിസ്മയാന്വിതഃ । സുമതിം മംത്രിണാം ശ്രേഷ്ഠമുവാച വദതാം വരഃ
കുരങ്ങന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം അത്ഭുതംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ ശത്രുഘ്നൻ, സംസാരത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മന്ത്രിമാരിൽ പ്രധാനിയായ സുമതിയോടു പറഞ്ഞു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। മംത്രിന്കിമഭവദ്വാഹേ സ്തംഭനം വപുഷോഽനഘ । കോഽത്രോപായോ വിധേയഃ സ്യാദ്യേന വാഹഗതിര്ഭവേത്
ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: 'മന്ത്രിയേ, കുതിരയ്ക്ക് എന്താണ് സംഭവിച്ചത്? ശരീരം ഇങ്ങനെ കട്ടിയാകാൻ കാരണം എന്താണ്? കുതിര വീണ്ടും പോകാൻ എന്ത് മാർഗം സ്വീകരിക്കണം?'
സുമതിരുവാച। സ്വാമിന്കശ്ചിന്മുനിര്മൃഗ്യോഽഖിലജ്ഞാനവിചക്ഷണഃ । ദേശോദ്ഭവമഹം ജാനേ പ്രത്യക്ഷം ന പരോക്ഷജമ്
സുമതി പറഞ്ഞു: സ്വാമിനേ, ഞാൻ ഒരുപാട് വിജ്ഞാനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ഒരു മഹർഷിയെ അന്വേഷിക്കുകയാണ്. ആ മഹർഷിയുടെ ജന്മദേശം ഞാൻ നേരിട്ട് അറിയുന്നവളാണ്, കേട്ടറിവല്ല.
ശേഷ ഉവാച। ഇതി വാക്യം സമാകര്ണ്യ സുമതേര്ധര്മകോവിദഃ । അന്വേഷയാമാസ മുനിം സേവകൈഃ സഹ ശോഭനമ്
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: ധർമ്മത്തിൽ നിപുണയായ സുമതിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ്, തന്റെ സേവകരോടൊപ്പം ആ മഹർഷിയെ ഉചിതമായ രീതിയിൽ അന്വേഷിക്കാൻ തുടങ്ങി.
തേ സര്വേ സര്വതോ ഗത്വാ മുനിം ധര്മവിദം ഭടാഃ । വ്യാലോകയംതഃ സര്വത്ര ന ചാപശ്യന്മുനീശ്വരമ്
അവരിൽ എല്ലാവരും എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും പോയി, ധർമ്മജ്ഞനായ മഹർഷിയെ അന്വേഷിച്ചു. എവിടെയും നോക്കിയെങ്കിലും മഹർഷിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനെ കണ്ടില്ല.
ഏകസ്ത്വനുചരോ വിപ്ര ഗതോ യോജനമാത്രതഃ । പൂര്വസ്യാം ദിശി ചോദ്യുക്തഃ പശ്യതി സ്മ മഹാശ്രമമ്
അവരിൽ ഒരുവൻ, ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ, കിഴക്കോട്ട് ഏകയോജന ദൂരം ഉത്സാഹത്തോടെ പോയപ്പോൾ, അവൻ ഒരു വലിയ ആശ്രമം കണ്ടു.
യത്ര നിര്വൈരിണഃ സര്വേ പശവോ ജനതാസ്തഥാ । ഗംഗാസ്നാനഹതാശേഷകില്ബിഷാഃ സുമനോഹരാഃ
അവിടെ എല്ലാ മൃഗങ്ങളും മനുഷ്യരും പരസ്പരം വൈരമില്ലാതെ, ഗംഗയിൽ കുളിച്ച് പാപങ്ങൾ കഴുകിയ, മനോഹരരായി ജീവിച്ചു.
യത്ര കേചിത്തപഃ ശ്രേഷ്ഠം കുര്വംതി സ്മ ഹുതാശനൈഃ । ധൂമൈരധോമുഖാഃ പത്രൈര്വായുഭിഃ സ്വോദരംഭരാഃ
അവിടെ ചിലർ അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുകയും, ചിലരുടെ മുഖം പുകകൊണ്ട് കറുത്തതായിരിക്കുകയും, ചിലർ ഇലകളും വായുവും മാത്രം ഭക്ഷ്യമായി സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു.
യത്രാഗ്നിഹോത്രജോ ധൂമഃ പവിത്രയതി സര്വദാ । അനേകമുനിസംഹൃഷ്ടോ മുക്തപത്രലതോത്തമഃ
അവിടെ അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ നിന്നുള്ള പുക എല്ലായ്പ്പോഴും സ്ഥലം ശുദ്ധീകരിച്ചു. അനേകം സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്ന മഹർഷിമാർ, ഇലകളും ലതകളും അലങ്കാരമായി ധരിച്ചിരുന്നു.
തമാശ്രമം മുനേര്ജ്ഞാത്വാ ശൌനകസ്യ മനോഹരമ് । ന്യവേദയന്നൃപായാസൌ വിസ്മയാവിഷ്ടചേതസേ
ആ മനോഹരമായ ആശ്രമം ശൗനകമഹർഷിയുടെതാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അതിനെക്കുറിച്ച് അത്ഭുതഭരിതനായ മനസ്സോടെ രാജാവിനോട് അറിയിച്ചു.
തച്ഛ്രുത്വാ ഹര്ഷിതോഽത്യംതം ശത്രുഘ്നഃ സഹ സേവകൈഃ । ഹനൂമത്പുഷ്കലാദ്യൈശ്ച സയുതോഽഗാത്തദാശ്രമമ്
ഇത് കേട്ടശേഷം, ശത്രുഘ്നൻ അതിയായ സന്തോഷത്തോടെ, തന്റെ സേവകരോടും ഹനുമാനും പുഷ്കലനും മറ്റും കൂടെ ആ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.
തത്ര വീക്ഷ്യ മുനിശ്രേഷ്ഠം സമ്യഗ്ഘുതഹുതാശനമ് । പ്രണമ്യ ദംഡവത്തസ്യ ചരണൌ പാപഹാരിണൌ
അവിടെ മഹർഷിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ അഗ്നിഹോത്രം ശരിയായി നടത്തുന്നത് കണ്ടശേഷം, ശത്രുഘ്നൻ ദണ്ഡവത്പ്രണാമം ചെയ്ത്, പാപങ്ങൾ നീക്കുന്ന ആ മഹർഷിയുടെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ചു.